Keshti belgili jyrshy, folklortanýshy ǵalym Berik Júsip júrgizdi. Júrgizýshini aldyn ala arnaıy aıtyp otyrǵanymyzdyń sebebi, bul kesh ózge konsertterden ózgeshe ótedi. «Astanaǵa tartýdy» 2015 jyly Bekbolat Tileýhan júrgizip ár án aıtylar aldynda sol ánniń tarıhyna, jalpy jurt bile bermeıtin kilteń tus, qaǵaberis qaltarystary jaıyn qysqasha aıta otyryp ánshini sahnaǵa shyǵarǵanda el-jurttyń yqylasy erekshe bolyp edi. Sol úrdis ótken jyly da, bıyl da jarasymdy jalǵasyn taýyp, óz tyńdarman, kórermenin qalyptastyryp úlgergendeı.
Kesh áıgili Birjan saldyń «Bazaryń qutty bolsyn, ardaqty elim, ardaqty elim!» dep bastalatyn ataqty «Aıtbaı» ánimen bastaldy. Árıne, júrgizýshi «Aıtbaı» týraly aıtpaı qalǵan joq, bul ánniń tarıhy týraly Ahmet Jubanov, Qajym Jumalıevterdiń pikirin keltire otyryp, «Aıtbaıdyń» Aıtbaı degen qyzǵa arnalǵany týraly ánniń:
«Atymnyń qaq turady saýyryna,
Qos tepki salyp kelem baýryna.
Qolynan sháı quıdyryp isheıin dep,
Kelemin Aıtbaı sulý aýylyna» dep keletin ekinshi túrinen bir shýmaq mysal keltirdi. Bul kóp tyńdarmanǵa tyń derek árıne. Osydan keıin ekpini el shýlatqan Erlan Rysqalı sahnaǵa kóterilip dombyrany qaǵyp-qaǵyp jiberip «Aıtbaıǵa» basqanda aıqaılap shýlaǵan el endi bastaldǵan keshti shyrqaý bıigine biraq kóterdi.
Án kúımen jalǵasty. Tarıhta Qoqannan qorlyq kórip, Qyzyl ókimetten qyrǵyn taýyp, aty neshe aýysyp búginde Qyzylorda bolyp otyrǵan ejelgi Aqmeshitke arnaǵan Qarshyǵa Ahmedııarovtyń «Aqmeshit» kúıin Saltanat Qudaıbergenova oryndady. Kúmbirlegen kúıdi Oraldan kelgen Armat Islamǵalı Sartaıdyń «jeldirmesimen» jalǵady. Júrgizýshi Sartaı Kóshkinshiuly jaıly, «Sartaı ultshyl boldy, ult azattyq kóterilistiń bel ortasynda júrdi. Bir kezderi onyń atyn aıtýǵa bolmaıtyn edi» deı kelip, Sartaı termeleriniń kúni búginge deıin halyq termesi bolyp aıtylyp júrgendiginiń sebebin tarqatty.
Áýelegen án, kúmbirlegen kúı endi syzylta kóterilip, shyrqaý shyńyna jete bebeýlep turyp alǵan sybyzǵynyń syrly únine jalǵasty. Shyńǵys Mahanuly tartqan sybyzǵy kúıi sahnany sıqyrlap aldy. О́zi jyrshy, ózi ǵalym, anaý Syr súleıleri, telegeı teńiz dárııa shaldardyń shańyn kórip talaı tańdy birge atyrǵan óner ıesi alqaly toptyń aldynda aqtaryla aıtyp otyrǵan áńgimesin ánmen qaıyrsa, ózi de bir eren rahatqa batady eken-aý. Mańdaı terin súrtip qoıyp, Ýaıys ánshi, Turash kúıshilerdiń ónermen órilgen ómirin, talqyǵa túsken taǵdyryn sóıleı kelip, naǵyz kúmis kómeı, jeztańdaı ánshi Ardaq Istaevaǵa Ýaıystyń «Perýaıym» ánin shyrqatty. «Bul kúıde ótpeli ómirdiń ókinishi men tas shaınaǵan jastyqty ańsaý bar, kúıdiń sońyna asa nazar aýdaryp otyryńyzdarshy, aıaqtalýy erekshe...» dep Turashtyń kúıin tartýǵa Batyrlan Ábenovti shaqyrdy. Án týraly áńgimeleý óz aldyna, kúıdi áńgimelep bergennen keıin tyńdaý shynynda ózgeshe áser etedi eken. Ary qaraı Jaılaý Asylxanov Qazanǵaptyń «Tabaq tartý» kúıimen kesh saltanatyn onan saıyn asyra tústi.
Endigi kezek Muhıt ánine keldi. «Úlken aıqaıǵa, «Úlken aıdaıǵa» basý úshin úlken ánshi kerek. Áıtpese, «Úlken aıdaıdy» aıtamyn dep kishigirim aýrý taýyp alýǵa da bolady. Ázilge aıtyp otyrǵan joqpyz, ondaı jaǵdaı eldiń arasynda bolǵan..» deı kele Muhıt ánderin jerine jetkize aıtyp, tórge shyǵaryp júrgen bulbul kómeı Aıgúl Qosanovany jurt aldyna shaqyrdy. Shynynda shyrqap-aq berdi! Kezek Janǵalı kúıshige keldi. Janǵalı dese shertpe kúı, Súgir, Táttimbet elesteıtini anyq. Júrgizýshi sózdi «men konservatorııaǵa kelgende konservatorııa Súgirdiń «Bozingeni» men «Qarataý shertpesin» ǵana shertedi eken...» degen kúıshiniń óz sózimen bastady. «Ol ras. О́mirde baǵy janbaǵan Súgir kúıshiniń kúıleriniń baǵyn ashqan osy Janǵalı» dep qostady. «1961 jyly Muhtar Áýezov Súgirdi tyńdap «men ekinshi Táttimbetti kórdim» degen eken. Sol kezde radıo da, televıdenıe de bar, nege Súgirdiń óz shertýinde jazylyp alynbady eken?» degen ókinshin onyń ataqty «Sozaq kóterilisine» qatysqanyn, orysqa qarsy shyqqan Amangeldi Imanovqa kúı arnaǵanymen baılanystyra kelip, sahnaǵa Súgirdiń «Toǵyz taraý» kúıimen Janǵalı Júzbaıdy shaqyrdy.
Kúı jyrǵa ulasty. «Kerege, ýyq tapqanmen,
Basyn qosatyn shańyraq joq.
Túıe, taılaq jıǵanmen,
Aýnap jatar shańlaq joq.
Saıraıtyn nebir bulbul bar,
Baý menen baqsha, sharbaq joq.
Úı basyna bir esek,
Sýyrylyp ozar sańlaq joq.
Qaýmalaǵan jigitter,
Baqytyń taısa basyńnan,
Halyq túgili, qatyn-balań da,
Aıtqan bir tildi almaq joq.
Aty máshhur ár jerde,
Jaqsylardyń sózine,
Qulaqtyń quryshy qanbaq joq.
Alla aıdasa árqaıda,
Baratuǵyn domalap,
Adamnan ótken qańbaq joq, dep jyrlaǵandaı Syr boıynda aıtylatyn termelerdiń ózegi Allanyń aıaty, Paıǵamdardyń hadısteri edi. Endi sondaı bir jyrǵa kezek berelik», dep sahnaǵa jyrshy Aıgúl Elshibaevany shaqyrdy. Aıgúl Turmaǵambet jyraýdyń termesin ózgeshe mánerde oryndap tyńdarmanyn tánti etti. Onan soń Klara Tólenbaeva syrnaıymen Estaıdyń «Sandýǵashyn» syzyltty. Sholpan Darjanova Kenenniń «Men súıemin halqymdy», Gúlmıra Sarına «Aıagóz – arý» ánin shyrqady. Bul kezde Muqaǵalı janymen ógizdeı órilip sonaý «Sábı bolǵym kelediden» bastap 20-ǵa jýyq óleńine án jazǵan Tursynǵazy Rahımov týraly da aıtylmaı qalǵan joq.
Endigi bir ónerpazǵa erekshe maqtaý aıtyldy. Mańǵystaýdan kelgen Nurym Asqanovty «áıgili «jeti qaıqyǵa» segizinshi qaıqy bolyp qosylatyn...» dep Qashaǵan jyraýdyń Esqalı supyǵa aıtqan «Boqtaǵanyń qaı aǵash?!» tolǵaýymen sahnaǵa shyǵardy. Bul baǵa artyq ta bolar, kem bolar ony ýaqyt kórsete jatar. Al, Nurym qaıqylardan qalǵan iz ekenin aıtqan jyrymen dáleldep berdi.
Bul keshte Erkin Shúkiman án salatynyn aldyn ala habarlamadan bilgenbiz. Kútip otyrmyz. Júrgizýshi Erkindi sahnaǵa shaqyrar aldynda repertýar jaıly áńgime qozǵady. «Ánshiniń de, kúıshiniń de, jyrshynyń da ónerdegi negizgi kórsetkishi – repertýar. О́kinishke qaraı, bizde qazir odan góri saxnada ártistiń kıimi men túr-turpaty kóbirek baǵalanatyn bolyp júr. Marqum Jánibek Kármenov ustazym "úsh júzge tarta án bilemin" dep otyratyn, biraq kezinde sonyń bárin taspalaýǵa úlgire almady, ókinishti. Qazaq ániniń Qaıraty – Qaırat Baıbosynov bes júzden asa án aıtypty. Bul da óz kezeńi úshin rekordty kórsetkish. Al, Erkin Shúkiman alty júzge tarta án salady» degende halyqtyń qazynasyn arqalap júrgen aıtýly ánshige degen eldiń yqylasy erekshe boldy. Erkin de babynda eken, qalqtyp, sorǵalatyp, ekpindetip, úziltip, quıqyljytyp, qaıta serpip saldy degeısiń.
Keremet keshte Saıan Aqmolda qobyz kúıin kúńirentse, Abylǵazy Axmadı «El aıyrylǵan» kúıin tartty. Al, aıtýly jyrshylar Uljan Baıbosynova, Berik Júsiptiń sahnaǵa shyqqany, bir jyrdyń ózin neshe túrli áýenmen aýnaqshytyp, aǵyndatyp, aryndatyp, solyqtatyp, sorǵalatyp jyrlaǵany týraly aıtý bólek áńgime. Bizdiń jazyp otyrǵanymyz kesh barysynda aıtylǵan áńgimelerdiń bir parasy ǵana ekenin de qaparge sala keteıik. Kimnen qandaı án tyńdaǵysy keletin aıtyp júrgizýshige hat joldaǵan kórermender tipti kóp boldy. Amal ne, ýaqyttyń erkine baǵynýǵa týra keldi.
Shynynda Astanaǵa tartý bolǵan aıtýly óner keshin ánshi Perızat Turarova túıindedi. Sonymen birge Astana fılarmonııasynyń janyndaǵy "Qorqyt" folklorly-etnografııalyq ansambli men Á. Qazaqbaev jetekshilik etetin kóne aspaptar kvarteti qatysyp, óner kórsetti. Astana qalasynyń ákimdigi, Astana qalasy Mádenıet, muraǵattaný jáne qujattama basqarmasy birlesip uıymdastyrǵan bul joba ary qaraı jańaryp túlep, tól ónerimizdiń tórge ozýyna eseli úlesin qosa bergeı!
Ularbek NURǴALYMULY,
«Egemen Qazaqstan»
