Reseı-Qytaı: Kórshiler yqpaldastyǵynyń kókjıegi

Sı Szınpınniń Reseıge ja­saǵan saparlarynyń úsheýi res­mı sapar mártebesine ıe. Más­keý­ge osy sońǵy kelýi – resmı sa­par­lardyń úshinshisi.

Bul joly da Beıjińnen kelgen delegasııa ókilderi reseı­lik áriptesterimen jan-jaqty qy­zý talqylaýlar ótkizdi. Jal­py, sapar aıasyndaǵy kelis­sóz­de Vladımır Pýtın men Sı Szınpın halyqaralyq má­se­le­ler boıynsha saıası ún­qa­ty­sý­­da «saǵattaryn salystyryp» tek­serdi.

Kremlin.ru saıtynyń habar­laý­ynsha, Reseı men Qytaı bas­shylarynyń kezdesýi aıasynda ártúrli baǵyttar boıynsha 20-dan astam kelisimshartqa qol qoıylǵan. Taraptar aldyn ala qalyptasqan qaǵıdaǵa saı, ke­li­simde kórsetilgen sharttardy jú­ze­ge asyrýdan aınymaýǵa ýaǵ­da­lasqan.

Qazirgi tańda taraptardyń ózara bir-birine qurmet kórsetýi qalypty jaǵdaıǵa aınalǵan. Muny, ásirese, V.Pýtınniń qy­taılyq seriktesine joǵary mem­le­kettik marapat – Qasıetti apos­tol Andreı Pervozvannyı or­denin tapsyrýynan baıqaýǵa bo­la­dy. О́z kezeginde oǵan jaýap retinde Sı Szınpın V.Pýtındi qy­taı halqynyń senimdi dosy dep atady.

Sondaı-aq, Qytaı men Reseı saıası sahnada bir-biri­ne negizgi seriktes retinde ji­ti kóńil bólýde. Oǵan qosa, osy kez­d­esý kezindegi eki el bas­shy­­­larynyń málimdemeleri dıp­­lomatııalyq jyly shyraı sı­­patynda kórinis berdi. Al BAQ ókilderine arnalǵan kon­ferensııada V.Pýtın men Sı Szınpın halyqaralyq má­se­le­lerde eki eldiń kózqarasy men ustanymdary, jan-jaq­ty áript­estik negizderi ózara ún­des­etindigin biraýyzdan má­lim­dedi jáne atalǵan ba­ǵyt­tar­da­ǵy dıalog jal­ǵa­sa­tyn­dyǵyna senim bildirdi.

Osylaısha, Qytaı men Reseı arasyndaǵy yntymaqtastyq oń sıpat alyp otyr. V.Pýtın Qytaıdyń Reseıge quıǵan ınves­tı­sııasynyń kólemi 2,3 mlrd dol­lardy quraǵanyn aı­typ, bul taraptardyń eko­no­mıkalyq seriktestiginiń jo­ǵa­ry deńgeıin kórsetetinin atap ótti.

Osynyń negizinde eki jaq bolashaqqa aýqymdy josparlar qurýda. О́tken jyldyń qory­tyndysy boıynsha, Qytaı men Reseı arasyndaǵy taýar aınalymy 69 mlrd dollarǵa jetken. Muny da brıfıng barysynda V.Pýtın tilge tıek etti. Al endi bıylǵy kór­setkish kólemi 80 mlrd dollarǵa ósedi dep kútilýde. Qytaı men Reseı arasyndaǵy árip­testik belsendiliktiń osyndaı deńgeıine qarap, taraptar 2020 jylǵa qaraı taýar aınalymy kólemin 200 mlrd dollarǵa jetkizýdi kózdeıdi.

Qol qoıylǵan kelisimderdiń ishinde kóptiń nazaryn aýdar­ǵa­ny Reseıdiń tabıǵı gazyn Qytaıǵa «Sibir qýaty» jańa qubyr jelisi arqyly tasymaldaý ýaqytynyń naqtylanýy boldy. Osy kezge deıin bul jo­baǵa qatysty kóptegen talas-tartys pen tosqaýyldar bol­ǵany belgili. Eń aldymen, 2014 jylǵy kelisim boıynsha atalǵan qubyr jelisin Reseı men Qytaı mamandary ortaq qarajatqa salýy tıis bolatyn. Keıinnen qytaılyq tarap óz josparyn júzege asyrýdan bas tartty. Degenmen, kelisimge sáı­kes, reseılik «Gazprom» osy qu­byr jelisiniń jartysyna jý­y­-
ǵyn óz esebinen saldy jáne 2019 jyldyń jeltoqsan aıynda Reseı óz gazynyń alǵashqy legin eksporttaı bastaıdy dep kútilýde.

Esterińizge sala keteıik, «Sibir qýaty» qubyryn salý j­ónin­degi kelisimge 2014 jyly qol qoıylǵan bolatyn. Bul qubyr arqyly jyl saıyn kólemi 38 mlrd tekshe metrdi quraıtyn Reseı gazyn 30 jyl boıy Qytaıǵa eksporttaý kózdelgen. Alaıda, sońǵy eki jyl ishinde jobany júzege asyrý aıasynda túrli daý-damaılar órship ketken edi.

Qalaı bolǵanda da, jobany iske qosý ýaqytyn naqtylaýda ta­raptar belgili bir kelisimder ne­gizinde ýaǵdalasqan syńaıly. Al gaz baǵasyna baılanysty esh­bir derek jarııalanbaǵanyna qa­rasaq, «Gazprom» men CNPC (Qyt­aı ulttyq munaı-gaz kor­po­­ra­sııasy) arasynda bul máse­le áli de sheshile qoımaǵan sy­ńaı­ly.

Taraptar arasyndaǵy bul jolǵy kelisimderdiń birqatary ınvestısııa men qarjy, aq­parat jáne ǵarysh salasyna qatysty boldy. Qytaı men Reseı qarym-qatynasynda basymdyqqa ıe taǵy bir jańa­lyq – ulttyq valıýtamen esep aıyrysýdy jal­ǵas­tyra tú­sý jaıy naq­ty­landy. Biz­ge belgilisi, 2014 jyldan be­ri ta­rap­tar ekijaqty operasııa­lardy ulttyq valıýtam­en júr­gi­­zýge kúsh salǵan. Sol kezde syr­­tqy jaǵdaıatqa táýeldilikti tómendetý maqsatynda ta­rap­­tar­dyń kelisimge qol qoıýy Reseı­diń Shy­ǵysqa betburysy re­tinde ba­ǵa­l­anǵan. Osy turǵy­dan alǵanda, sapar aıasynda Reseı-Qytaı ınvestısııalyq áriptestik qoryn qurý jónin­degi kelisimge qol qoıy­lýy ulttyq valıýtamen esep-qısap jasaý múmkindigin ke­ńeıtedi.

Sońǵy derekterge kóz jú­­girter bolsa, álemde 40 mem­leket altyn-valıýtalyq qor qurylymynda Qytaı ıýa­nin paıdalanady eken. Al Reseı já­ne Qytaı saýda aına­ly­myn­daǵy esep-qısapta rýbl men ıýanniń paıyzdyq kórsetkishi 7 paıyzdy quraıdy. Jaqyn jyldarda be­kitilýi múm­kin iri ener­ge­tı­ka­lyq mámi­le­ler­de bul kór­set­kishtiń kól­e­mi ósetindigi sózsiz.

Qytaı men Reseı basshy­la­rynyń halyqaralyq má­se­lelerge qatysty má­lim­de­meleri shet­eldik baı­qaý­shy­lar úshin de zor mańyzǵa ıe ári kópshilik nazar aýdarǵan dúnıelerdiń bi­ri boldy. Ásirese, Reseı men Qytaı kelissózderiniń qorytyndysy boıynsha Ko­reı túbegi máselesine qa­tys­­ty Reseı Syrtqy ister mı­nı­str­liginiń málimdemesi shet­el­dik baıqaýshylar arasynda qyzý talqylandy. Al qu­jatta taraptar KHDR máse­le­sin beı­bit jolmen sheshýdi jaq­taı­tyndyqtaryn rastaǵan.

Desek te, árbir tarap­tyń ózindik ustanymy bola­tyn­dyǵyn da eskergen jón. Máselen, Reseı tarapy Sol­tús­tik Koreıaǵa qatys­ty túıindi tarqatýdyń ózindik «jol kartasyn» ázirledi. Al ol AQSh-tyń syrtqy saıasatyna múldem úılespeıdi. Sońǵy aıda Sol­tús­tik Koreıa máselesine qa­ty­sty shıelenis odan saıyn ýshyǵa túskeni belgili. KHDR óz kezeginde zymyrandaryn synaýdy jalǵastyryp jatyr.

Qytaı men Reseı ara­syn­daǵy taǵy bir nazar aýdararlyq jaǵ­daıattyń biri – bolashaqta kóp taraptyq birigý nemese ınteg­ra­sııalyq árekettesý aıa­syn­da­ǵy qarym-qatynas más­ele­si. Bul turǵyda naqtylaı tú­ssek, Qy­taıdyń «Bir beldeý – bir jol» bas­tamasy týraly Reseı tarapy kóp jaǵdaıda jaq ashpaıtyny baı­qalady. Más­keýdegi kezdesý­de sóılegen sózinde V.Pýtın Reseı ShYU men EAEO, tipti, «Bir beldeý – bir jol» bas­ta­masyn da qamtıtyn Úlken eýra­­zııa­lyq seriktestik qurýǵa kúsh salynatyndyǵyn atap ótti.

Qalaı desek te, Qytaı-Reseı qarym-qatynasy óziniń joǵary deńgeıin kórsetip ke­ledi. Qytaı basshysynyń Máskeýge jasaǵan osy saparyn qorytyndylaıtyn bolsaq, munda negizgi basymdyq saıası baılanystarda ekendigi baı­qalady. Al V.Pýtın Máskeý men Beıjińniń halyq­ara­lyq máselelerge qa­tysty us­tanymy ózara uq­sas ári ja­qyn kúıinde qala bere­tin­digin atap kórsetti.

Rýslan JÚSIP,
saıasattanýshy