– Ǵabıdolla Abdollauly, sońǵy kezderi jastar saıasaty salasynda qandaı sharalar júzege asyryldy?
– Búgingi kúnge deıin biraz mańyzdy is-shara qolǵa alyndy. Jastar saıasatyna qatysty jumystar birneshe baǵytta júrgizilip keledi. Sonyń biri retinde, qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan azamattarǵa, ıaǵnı jetim jáne ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan, múgedek, bas bostandyǵynan aıyrý mekemelerinen bosaǵan jandarǵa kóbirek kóńil bólinip otyrǵanyn aıtýǵa bolady. Ásirese, osy sanattaǵy jastardyń áleýmettenýine jaǵdaı týǵyzýǵa basymdyq berilýde. Nátıjesinde, arnaıy jobalardan basqasyn eseptemegende, kez kelgen is-sharaǵa, jobaǵa osy sanattaǵy jastardy múmkindiginshe keńinen qatystyrý qolǵa alyndy.
Budan bólek, jas býyn bastamalaryn qoldaý maqsatynda, utymdylyǵy halyqaralyq tájirıbemen dáleldengen granttyq qarjylandyrýmen alǵash ret jastar jobalaryn júzege asyrýdy bastadyq. Bıyl úsh jobany júzege asyrý ústindemiz. Salany basqarýda jobalyq prınsıpterdi qoldanýǵa basymdyq berilýde. Jergilikti jáne ortalyq atqarýshy organdardyń qatysýymen jastar saıasaty boıynsha ózara is-qımyl jáne vedomstvoaralyq úılestirý jumysy júıelenip keledi. Jastar máseleleri boıynsha halyqaralyq deńgeıdegi is-sharalarda belsendilik arta túsip otyr.
Taǵy bir baǵyt, ol jastardyń belsendiligin arttyrý maqsatynda kóptegen jumys qolǵa alyndy. Sonyń biri retinde Elbasynyń qatysýymen uıymdastyrylǵan aýqymdy jastar forýmyn aıtar edim. Bul forýmnyń basty jetistigi – oǵan 1,5 myń jastyń qatysýy. Olardyń 800-ge jýyǵy oblystardan, qalalar men aýdandardan keldi. Árıne, buryn da osyndaı sıpattaǵy forýmdar ótkizilip jatatyn. Biraq ol kezde shalǵaı óńirlerden keletin jastardyń sany az bolatyn. Bul joly olardyń qatary ádettegiden kóbirek boldy. Forýmnyń taǵy bir ereksheligi – qatysýshylardyń arasynda ártúrli sanattaǵy jastardyń bolýy. Oǵan tek stýdentter, qyzmet atqaryp, kásibin dóńgeletip júrgen jastar ǵana emes, jumyssyzdar da, múmkindigi shekteýli jandar da qatysty. Iаǵnı, bul forým barlyq sanattaǵy jastardy qamtydy.
Forýmnyń úshinshi kúninde, ıaǵnı sharyqtaý sheginde Elbasymen kezdesý ótti. Bul kezdesýdiń ereksheligi – ol jerde ártúrli sanattaǵy jastar Elbasymen bir dóńgelek ústelde otyryp, ózderiniń oı-paıymdaryn jetkizdi. Al Memleket basshysy jastarǵa aqyl-keńesin aıtty. Sonyń nátıjesinde qazir ózderiniń startap-jobalaryn júzege asyratyndarǵa, kásibin ashatyndarǵa jaǵdaı týǵyzý týraly máseleler jolǵa qoıylyp jatyr. Buǵan qosa, forýmda kóterilgen problemalyq máseleler men usynystardyń birqatary Úkimettiń bıylǵy qańtardaǵy otyrysynyń hattamalyq tapsyrmalarynyń ishine endi. Sonyń arqasynda barlyq oblys basshylarynyń qadaǵalaýymen jastardyń bos ýaqyttaryn tıimdi paıdalaný josparlary bekitilip jatyr. Mysaly, ǵımarattardy berý, sporttyq qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etý, ártúrli semınar-trenıngter ótkizý, jastardyń sabaqtan tys ýaqytta qosymsha bilim alýlaryna jaǵdaı jasaý, sporttyq alańdardy salý sekildi sharýalar birtindep sheshilýde.
Qazaqstan Prezıdenti janynda Jastar saıasaty jónindegi keńes bar. Bul keńestiń jumysy 2 jyldaı toqtap qalǵan bolatyn. Biz qazir sol jumysty qaıtadan jandandyryp, jobalyq basqarý qaǵıdasyn basshylyqqa ala otyryp, kózdegen nátıjege qol jetkizetin bolamyz. Osy keńestiń aldyńǵy ýaqyttaǵy otyrystarynda biz Jastar saıasatyn 2020 jylǵa deıin damytý tujyrymdamasynyń oryndalý barysyn talqylap, nátıjesinde tıisti ózgerister men tolyqtyrýlar engiziletin bolady.
– 2020 jylǵa deıingi jastar saıasaty tujyrymdamasy boıynsha atqarylǵan jumystar týraly ne aıtasyz?
– Bul – bizge jol kórsetip, baǵyt-baǵdar berip otyrǵan qujat. Ol memlekettik baǵdarlama emes, tujyrymdama bolǵandyqtan, onda negizgi maqsat-mindetter, 2020 jylǵa deıin ne isteý qajettigi belgilenedi. Atalǵan tujyrymdamanyń oryndalýynyń eki kezeńi bar. Birinshisi – 2012-2015 jyldar aralyǵyn qamtıtyn kezeń. Bul jospar búgingi kúni tolyǵymen oryndaldy. Qazirgi tańda 200-den astam jastar resýrstyq ortalyǵy quryldy. Sonymen qatar, Shyǵys Qazaqstan oblysynan basqa ár oblysta jastar máseleleri jónindegi basqarmalar ashyldy. Bul salamen buryn negizinen ishki saıasat basqarmasy aınalysatyn bolsa, búgingi kúni onyń derbes basqaramasy, 10 shaqty adamnan turatyn shtattyq qurylymy bar.
Endi kelesi kezeńde, ıaǵnı 2020 jylǵa deıingi aralyqta jastar saıasatyn mazmundyq jaǵynan tolyqtyrýdy maqsat tutyp otyrmyz. Munda jastar resýrstyq ortalyqtarynyń nátıjege baǵyttalǵan jumysyn qamtamasyz etý, ony ádistemelik jaǵynan súıemeldeý qarastyrylady. Bul degenimiz, jumyssyz jáne bilim berý mekemelerinde oqymaıtyn, bos júrgen jastardy anyqtap, olarmen jumys júrgizýdiń josparlaryn quryp, júzege asyrýǵa baǵyttaý.
Osydan shamaly ýaqyt buryn «Jastar» ǵylymı-zertteý ortalyǵynda ótken áleýmettik zertteý qorytyndysy boıynsha osyndaı sanattaǵy jastarmen jumys júrgizý ádistemeligi óńirlerge taratyldy. Sonymen qatar, áskerı-patrıottyq baǵyttaǵy jumystardy bir júıege keltirý de qolǵa alynady. Máselen, osy oraıda jylyna eki ret respýblıkalyq «Jiger» jáne «Aıbyn» áskerı-patrıottyq jastar jıyndaryn turaqty túrde ótkizip turý mańyzdy. «Jigerdiń» maqsaty óńirlerdegi áskerı-patrıottyq klýbtardyń jumysyn ádistemelik jaǵynan qamtamasyz etý bolsa, al «Aıbyn» áskerı polıgonda tájirıbelik daǵdylarǵa baǵyttalǵan áskerı-praktıkalyq shara bolyp tabylady.
– Jastar úshin mańyzdy máselelerdiń biri – jumyssyzdyqqa qatysty qandaı sharalar qolǵa alynyp keledi?
– Biz aldymen mamandyqty durys tańdaýdy birinshi kezekte jolǵa qoıǵanymyz jón. Bul – jumyssyzdyqpen kúres jolynda mańyzdy másele. Taǵy bir jaıt, jumys naryǵyna kelgennen keıin, árıne, kóbine jastar tájirıbesiniń jetispeýshiligine baılanysty alǵashqy jumys ornyn tabýda qınalady. Sebebi, kez kelgen jumys berýshi, birinshiden, bilimi joǵary, ekinshiden, tájirıbesi bar jumysshylardy qyzmetke alǵysy keledi. Naryq zańyna salsaq, jumys berýshini túsinýge bolady, óıtkeni, olar tabys tabýdy kózdeıdi emes pe?
Al jastardyń múddesin kim qorǵaıdy? Bul máseleniń túıinin tarqatý tetigi «Jastar tájirıbesi» jobasynda kórsetilgen. Sol arqyly, tájirıbesi joq jastarǵa naryqqa kirýge múmkindik berip, olardyń jolyn ashýǵa kómektesedi. Sondyqtan, osyndaı birneshe baǵytty qamtıtyn Úkimet bekitken «Nátıjeli jumyspen qamtýdy jáne jappaı kásipkerlikti damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasynyń» tıimdiligin atap ótken durys.
Biraq biz mynany umytpaǵanymyz jón. Memleket barlyǵyna birdeı jumys taýyp bere almaıdy. Sondyqtan, jastarǵa óz kásibin dóńgeletýine keńirek qoldaý jasalýy qajet. Bul ekonomıkalyq jaǵynan – bıýdjetke tabys jáne áleýmettik turǵydan – jumys oryndary retinde utymdy. Jastar arasynda kásipkerlikti damytý boıynsha arnaıy ortalyqtar jumys jasaýda jáne birneshe joba júzege asyrylyp keledi. Joǵaryda aıtylǵan «Nátıjeli jumyspen qamtýdy jáne jappaı kásipkerlikti damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasynan» bólek, jaqsy bir joba retinde Búkilálemdik banktiń qoldaýymen aýyl jastaryn kásipkerlik daǵdylarǵa úıretý boıynsha jobany aıtýǵa bolady. Ol boıynsha, ár jasqa jobasyna qarjylaı qoldaý kórsetý kózdelgen. Qazir bul joba Qaraǵandy, Pavlodar, Ońtústik Qazaqstan jáne Almaty oblystarynda júzege asyrylýda.
– Al qoljetimdi baspana máselesi tóńireginde ne aıtar edińiz?
– Qoljetimdi baspana máselesi – memleket saıasatynyń birden-bir baǵyty. Biraq bul jerde bir máseleni ajyratyp aıtýymyz qajet. Memleket barlyq halyqty, jasty turǵyn úımen qamtamasyz etemin dep ózine 100 paıyz mindetteme almaıdy. Tek, áleýmettik kómekke muqtaj keıbir sanattaǵylarǵa tıesili páterler kezekpen berilip jatady. Barlyq damyǵan memleketterdiń tájirıbesine qarasańyz da solaı.
Degenmen, memleket jastarǵa tıimdi ártúrli baǵdarlamalar usynyp otyrady. Mysaly, buǵan deıin júzege asyrylǵan baǵyttar Úkimettiń 2017-2031 jyldarǵa arnalǵan «Nurly jer» baǵdarlamasy aıasynda jalǵasyn tapty. Atap aıtqanda, turǵyn úı jınaqtaý júıesi usynatyn tómen paıyzdyq nesıeler arqyly baspanaǵa qol jetkizýge múmkindik bar. Taǵy bir baǵyt retinde, jeke turǵyn úı salý úshin ınfraqurylymy daıyn jer telimderin úlestirip berý isin aıtýǵa bolady. Budan basqa, jastarǵa arnalǵan arnaıy turǵyn úı baǵdarlamalary jergilikti deńgeıde de júzege asyrylyp jatyr. Máselen, Batys Qazaqstan oblysyndaǵy «Jas otaý» baǵdarlamasyn aıtýǵa bolady. Mine, osy sharalardyń nátıjesinde kóptegen jas otbasylar baspana alýda.
– Búginde elimizde jastardyń qansha uıymy bar? Olardyń qanshasy belsendi?
– Jalpy, táýelsizdik alǵaly beri elimizde 1 myńnan astam jastar uıymy tirkelgen eken. Olardyń búgingi kúnge deıin tek jartysy ǵana belsendi. Osy oraıda biz jastar uıymdarynyń jumysyn jandandyrýdy josparlap otyrmyz.
– Eldi ilgeriletýshi – adamı kapıtal. Adamı kapıtal degenimiz, bilimdi urpaq, sanaly azamat, básekege qabiletti jas. Siz bilimdi, ásirese, ǵylymı ortada belgili bir jetistikke jetken jastarymyzdyń ózge memleketke ketip, sol jaqta qyzmet atqarýyna qalaı qaraısyz?
– Árıne, qaı zamanda da kez kelgen memlekette «aqyl-oıdyń» syrtqa ketýi degen másele bolǵan, bola beredi de. Ol tek bizdiń elge qatysy bar másele emes. Eshkimdi májbúrlep ustap tura almaısyń. Biraq biz muny basqa turǵyda qaraýymyz kerek. Mysaly, «Bolashaq» baǵdarlamasymen oqýǵa ketkender mindetti túrde shartqa saı elge oralyp, bes jyldaı qyzmet atqarýy tıis. Bul – onyń memleket qarjysyna oqyǵany úshin alǵan mindettemesi. Taǵy bir atap óter jaıt, shetelge barsańyz, onda sizdi qushaq jaıyp qarsy alyp, jumys daıyndap otyrǵan eshkim joq. Damyǵan elder ádette óziniń eńbek naryǵyna kirýge shekteýler qoıady, ásirese, damýshy memleketter azamattaryna. Sondyqtan, kez kelgen adam ol jerge baryp, jumys taba alamyn dep senimdi túrde aıta almaıdy.
Máselen, shetelde bilim alǵan men biletin jastar oqýlaryn aıaqtaǵannan keıin ózderiniń vızalyq ruqsatnamasynyń merzimi aıaqtalǵansha «osy elden jumys tabamyn» dep qalyp qoıdy. Biraq, aqyr sońynda Qazaqstanǵa qaıtýǵa májbúr boldy. Sebebi, básekelestik joǵary. Degenmen, olardyń arasynda qatań básekege tótep berip, álemdik deńgeıdegi kompanııalarda eńbek etip júrgen jerlesterimiz de joq emes. Bul – olarǵa úlken tájirıbe, múmkindik.
Taǵy bir qyrynan qarastyratyn bolsaq, meniń pikirimshe, eger jastar álemdik tájirıbe jınaý úshin shetelde qalsa, olar túbinde óz eline paıdasyn tıgizedi dep oılaımyn. Árıne, ol úlken básekelestikten ótip, úlken kompanııaǵa jumysqa kirer, kóp qarjy tabar. Biraq munyń bári ýaqytsha. Kúnderdiń bir kúninde ol elin, otanyn, túp tamyryn izdeıdi. Bálkim, ol ózin basqaǵa moıyndatyp, óz eline ınvestısııa, jańa tehnologııa alyp keletindeı dárejege jeter. Alǵashqyda shetel asyp, jaqsy ómir izdeýshiniń aqyrynda elge degen saǵynyshy jeńedi.
Bizdiń Otanymyz bireý, ol – Qazaqstan. Elbasymyz aıtqandaı, «Biz úshin jumaq óz jerimizde». Sondyqtan, jastardy óz elimizdi kórkeıtýge shaqyramyn.
Áńgimelesken
Láıla EDILQYZY,
«Egemen Qazaqstan
