Taǵylymy mol shara
Túrkiniń tóri, alashtyń atajurty bolǵan Katonqaraǵaı aýdanyndaǵy Berel qorǵandary aýmaǵynda tamyrly tarıhymyzǵa tereńnen boılaǵan taǵylymdy shara ótti. Elimizdiń Birikken Ulttar Uıymyna kirýiniń 25 jyldyǵyna oraı halyqaralyq turaqty týrızm jyly aıasynda jolǵa shyqqan «Uly Altaı jolymen» atty arheologııalyq medıa kerýen músheleri Patshalar jazyǵynda bas qosyp, saqtarǵa qonys bolǵan saqı mekenniń qasıetin sezinip qaıtty.
Almaty – Shilikti – Kúrshim –Berel jáne Astana – Shyńǵystaý – Berel baǵyttary boıynsha bir ýaqytta sapar shekken medıa kerýen 6 myń shaqyrymǵa jýyq joldy basyp ótkenin aıta keteıik. Bul sharanyń ereksheligi sol, elimizdegi irgeli oqý oryndary – Almatydaǵy ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti, Astanadaǵy L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti men О́skemendegi S.Amanjolov atyndaǵy memlekettik ýnıversıtetiniń arheologııa fakýltetiniń stýdentteri Zeınolla Samashev bastaǵan, Ǵanı Omarov, Ulan Úmitqalıev, Aıdos Shotbaev qostaǵan bilikti arheologtardyń dárisin tyńdap, Berelde júrgizilip jatqan qazba jumystaryna ózderi de atsalysty. Qatparly jer astynan qazynaly tarıhymyzdyń tańbalaryn izdeıtin izgi jandardyń basyn qosqan sharaǵa Esik shaharynan «Altyn adamdy» taýyp, dúnıe júzin dúr silkindirgen qazaqtyń kórnekti arheology, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Kemel Aqyshevtiń jary Maral Habdýlınanyń arnaıy kelip qatysýy medıa kerýenniń mánin keltirip, shyraıyn asha túskendeı boldy.
.jpg)
№11 qorǵan mýzeıge aınalady
О́tken jyly oblys ákimdiginiń qoldaýymen osyndaǵy №2 qorǵannyń ústi jabylyp, aspan astyndaǵy mýzeıge aınalǵan edi. 1998 jyly saq patshalarynyń biri jerlengen qorǵan ishinen er-turmanymen qosa qoıylǵan 13 birdeı jylqy shyǵyp, álemdik arheologııa tarıhyna altyn áriptermen jazylǵan №11 qorǵandy da mýzeıge aınaldyrý jumystary júrgizilip jatyr búginde. Bul ıgi shara Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń qoldaýymen júzege asyrylyp jatqan kórinedi.
Patshalar jazyǵyndaǵy eki qorǵannyń birinen qazba jumystary kezinde Jýjan-sıanbıı kezeńine jatatyn áıel adamnyń súıegi tabylypty. Al ekinshi qorǵan kesheni jýyq arada ashylmaq. Bul jerden de burynǵy qorǵandar sekildi ǵajap dúnıeler shyǵýy ábden múmkin dep boljanyp otyr.
Shara aıasynda «Berel» qoryq-mýzeıinde «Ejelgi jáne ortaǵasyrlyq Eýrazııanyń mádenı-tarıhı úderister konteksindegi Altaı arheologııasy» taqyrybynda dóńgelek ústel otyrysy ótip, Shyǵys Qazaqstannyń ár aımaǵynda qazba jumystaryn júrgizip jatqan arheologtar tabylǵan jádigerler, aldaǵy joba-josparlary jaıynda baıandady. Otandyq arheologııanyń ozyq hám olqy tustary da áńgime arqaýyna aınaldy. Biraz jyldan beri Kúrshim óńirinde qazba jumystaryn júrgizip kele jatqan «Altaı» arheologııalyq ekspedısııasynyń ǵylymı jetekshisi Ǵanı Omarov bıyl Berel epopeıasynyń bastalǵanyna 19 jyl tolatynyn atap ótti. Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń dosenti Maral Habdýlına óziniń baıandamasynda elimizde Berel qorǵandary sekildi jan-jaqty, keshendi túrde zerttelip, zerdelengen tarıhı eskertkishterdiń sanaýly ekendigine toqtaldy. «Arheologtar úshin eń qıyn dúnıe – eskertkishti saqtaý. Ony jan-jaqty zertteý odan da qıyn sharýa. Ǵylymı ortaǵa engizý deısiz be, jurtshylyqqa nasıhattaý deısiz be, taýsylyp bitpeıtin jumystary kóp. Bul ýaqytty ǵana almaıdy, júıkeni de juqartady. Alaıda men ǵalymnyń kóp jylǵy eńbeginiń esh ketpegenin kórip shyn qýanyp otyrmyn. Qorymdar ornalasqan aýmaqqa qoryq-mýzeı salynyp, birneshe úıler turǵyzylyp, qundy jádigerler tabylǵan qorǵandar qorshalyp, aspan astyndaǵy mýzeıge aınalyp jatyr eken. Berel – basyna qoryq-mýzeı turǵyzylǵan, ınfraqurylymy jasaqtalǵan elimizdegi tuńǵysh tarıhı eskertkish. Álemdik deńgeıde uıalmaı kórsetýge turarlyq qasterli meken. Bizdiń qaladaǵy aýdıtorııadaǵy oqyǵan dárisimizden daladaǵy dáristiń áseri bólek, jer men kókteı. Sondyqtan «myń estigennen bir kórgen artyq» dep stýdentterimizdi osynda arnaıy alyp keldik», deıdi ǵalym. «Shyńǵystaý» ekspedısııasynyń ǵylymı jetekshisi Ulan Úmitqalıev qazir Bereldi zertteýdiń ekinshi kezeńi, ıaǵnı nasıhattaý, álemge pash etý kezeńi bastalǵanyn, Patshalar jazyǵynyń ultqa qyzmet etetin kıeli orynǵa aınalyp kele jatqanyn tilge tıek etti.
Tarıhymyzdy dáripteı bileıik
Osy taǵylymdy sharany uıymdastyrýshylardyń biri – ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-diń professory Gúlmıra Sultanbaeva óziniń baıandamasynda tarıhı-mádenı eskertkishterdi sıfrlyq formatqa kóshirýdiń mańyzdylyǵy týrasynda sóz qozǵady. «Shyǵys Qazaqstan oblysy ákimdiginiń qoldaýymen ótkizilgen bul arheologııalyq medıa kerýen Elbasymyzdyń «Rýhanı jańǵyrý: bolashaqqa baǵdar» maqalasynda kórsetilgen mindetterdiń biri «Týǵan jer» baǵdarlamasyn oryndaýǵa úles qosady. Halqymyzdyń tamyrly tarıhyn álemge áıgileıtin Berel sekildi qasıetti ólkeni, bul jerden tabylǵan qundy muralar týraly derekterdiń barlyǵyn aýdıo, beıne taspaǵa jazyp, jurtshylyqqa keńinen nasıhattaýymyz kerek. Biz bul baǵytta arheologtarmen tize qosyp, jumys isteýge daıynbyz», deıdi «Qazaq eli» ekspedısııasynyń jetekshisi.
1967 jyldan beri qazba jumystarymen shuǵyldanyp, este joq eski zamandardaǵy tarıhymyzdy el jadynda jańǵyrtqan ǵalym, arheolog Z.Samashev dóńgelek ústeldi qorytyndylaǵan sózinde Bereldiń keleshegine qatysty oılaryn ortaǵa saldy. Arheologtyń paıymynsha, saqtar qonys etken salqar mekendi halyqaralyq týrızm ortalyǵyna aınaldyrýdyń múmkindigi mol. «Qytaıǵa baryp júremiz. Barǵan saıyn mýzeılerin aralaımyn. Sonda bir ańǵarǵanym, olar patrıottyq tárbıege kóp kóńil bóledi. Mektepti bylaı qoıǵanda balabaqshalaryndaǵy búldirshinderdi mýzeıge jetelep ákelip, tarıhyn, salt-dástúrin sanalaryna quıady. Qytaı ózderiniń bastan keshken kezeńderi, kerek deseńiz, árbir zamanyna, árbir patshalyǵyna baılanysty kóptegen serıal túsirdi. Bir ǵana mysal aıtaıyn. Qytaıdyń eń alǵashqy ımperatory Sın Shı Hýandıǵa Pazyryq mádenıetin qurýshy halyqtar, ıaǵnı Berelde ómir súrgen bizdiń babalarymyz atty ásker men qarý-jaraq berip, járdem kórsetken. Osy jerden barǵan kavalerııanyń arqasynda Sın Shı Hýandı qarsylastaryn qaqyrata jeńip, úlken memleket qurǵan. Bul ne degen sóz? Alpaýyt kórshimizdiń memleket retinde qurylýyna bizdiń asyl tekti atalarymyzdyń da úlesi bar degen sóz. Qytaılar alǵashqy ımperatorlary týraly 100 serıal túsirip, jas urpaq sanasyna sińirip jatyr. Keleshekte osy jerden tabylǵan zattardy paıdalana otyryp Berel qundylyqtary negizinde kóp serııaly fılm túsirilse deımin. Bul bizdiń kınematografııamyzdy damytatyn dúnıe ǵana emes, tarıhymyzdy, ótkenimizdi dáripteıtin, álemdik geosaıasattaǵy ornymyzdy nyqtaıtyn úlken sharalardyń biri bolary anyq», degen arheolog aldaǵy ýaqytta Bereldi nasıhattaý maqsatynda at jarysynan, balýan kúresinen «Berel kýbogy» syndy sharalar uıymdastyrylsa nur ústine nur bolatyndyǵyn jetkizdi.
Azamat QASYM,
«Egemen Qazaqstan»
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Katonqaraǵaı aýdany
