Jaýyngerler zıratyna kútim qajet

Qaıtys bolǵan jaýyngerler osy «Baýyrlastar zıratynda» jerlengen. Qaladaǵy so­ǵys jáne eńbek ardagerleri ke­ńe­si tóraǵasynyń orynbasary Ra­shı­da Hasanova uzaq jyl­dar boıy osy zırattardy jón­deý­men aınalysty. Onyń aıtýynsha, «Baýyrlastar zıratynda» Ke­ńester Odaǵynyń on bes res­pýb­lıkasynan maıdanda aýyr ja­ra­lanyp, osy gospıtaldarda qaı­tys bolǵan jaýyngerlerdiń mú­rdeleri jatyr. 
– Negizinde, bul eki zırat 1990 jyldarǵa deıin Úkimet qa­raýynda boldy. Jan-jaǵy qor­shalǵan, kútimge alynǵan edi. 1991 jyldan bastap maıdanger jaýyngerlerdiń zırattary múl­de qaraýsyz qaldy. 1998-99 jy­l­dary qaladaǵy ardagerler keńesiniń uıymdastyrýymen «Baý­yr­lastar zıratyna» obelısk qoı­ǵyzdyq. Naqty anyqtalǵan 43 jaý­yngerdiń esimi ǵana obelıske tolyq jazyldy. Qalǵandary bel­gisiz. Zırattyń baýyrlast­ar dep atalýy da sondyqtan, be­l­gisiz jaýyngerlerdiń bir jer­de jerlenýi. Sonymen, 1991 jyl­dan bastap qabirlerdiń qa­raý­syz qalǵany bylaı tursyn, ba­syndaǵy temirlerdi, metaldar­dy, qorshaýlardy urylar tonap, ta­lan-tarajǵa túsirdi. Son­dyq­tan da 2008 jyly ardagerlermen bir­g­e «Shyǵys» óńirlik ás­kerı qol­basshylyǵyndaǵy qol­bas­shy­nyń keńesshisi, ot­stav­ka­daǵy general-maıor Aleksandr Martynovqa ótinish jasadym. Zıratty qaıtadan qalpyna kelti­rip berýin ótindim, – deıdi Rashıda Ashrafqyzy. 
– Oıpyrmaı, mundaı qasıetti ju­mystan bas tartýǵa bola ma? Bul jerde jatqan jaýyn­ger­ler beıbit kúndi, Uly Je­ńis­ti armandap ketti. Sol úshin qan­dary tógildi. Olar Otanyn qor­ǵady. Endi, mine, qaraýsyz ja­­tyr, – deıdi general-maıor Aleksandr Martynov. – Ra­shı­da Ashrafqyzymen birge zırat basyna bardym, byt-shyt. Qaı­tys bolǵan jaýyngerlerdiń sý­­retterin alyp tastaǵan, ár qa­birdiń basyndaǵy aty-jó­ni jazylǵan, týǵan jeri, ulty bel­gilengen taqtaıshalar ju­lyn­ǵan. Kim ekendikteri múlde belgisiz bolyp qalypty. Osynyń bárin qaıta qalpyna keltirý kerek boldy. Sılıkat zaýyty mańyndaǵy zıratty №28738 á­skerı bólim, al Znamenka tra­s­sasy boıyndaǵy zıratty ın­­jener-sapıorlerdiń ás­kerı qu­ra­my jaýapkershiligine aldy.­­ Sóı­tip, 2008-2013 jylda­ry bel­gi-eskertkishterdi qal­py­na kel­tirip, ósip ketken aram­shóp­ter­di tazalap, boıap-syrlap, biraz dú­nıeni qalpyna keltirdik. Biraq tú­begeıli jóndeý úshin qomaqty qa­­rajat kerek eken. Munda jat­qan maıdanger jaýyngerlerdi esh­qashan umytýǵa bolmaıdy.
– Árıne, bul zıratty sar­baz­dar­dyń kútimge alýǵa ty­rys­qan­da­ry meni qýantty. «Shyǵys» óńir­lik áskerı qolbasshylyǵyna kóp rahmet, – deıdi Rashıda Ash­rafqyzy. – 1941-45 jyldary Semeıde qansha jaýynger qaıt­ys bolyp, jerlengeni bel­gi­siz. Se­bebi, evakýasııalyq gos­pı­ta­ldardyń barlyq arhıvteri Re­seı Federasııasyna ótkizilgen. Men izdep júrip, qaladaǵy qazirgi za­man tarıhyn qujattandyrý or­ta­lyǵynan, ıaǵnı Semeı qalalyq ar­hıvinen №3593 gospıtalinde qaıtys bolǵan 101 adamnyń ǵana qujatyn taptym.
Jalpy, qala turǵyndary 2013 jyldan bastap, 9 mamyr – Jeńis kúni merekesinde ar­dagerlermen birge, kópshilik taǵ­zym etý úshin qabir basyna barady. Bıylǵy jyly da osy jerge kelip, gúl shoqtaryn qoıyp, Aý­ǵan soǵysy ardagerlerimen bir­­ge eske alýdyń dástúrli jıy­nyn uıymdastyrdy. Desek te, zı­rattardy qalpyna keltirý ju­my­s­y sonaý 2008 jyldan qolǵa alynsa da, áli aıaqtalǵan joq.
Al Sılıkat zaýyty mańyn­da­ǵy №3593 evakýasııalyq gos­pı­talda qaıtys bolyp, jerlen­gen­der zıratynyń jaǵdaıy kún­nen-kúnge tómendep barady. Qa­ńyl­tyrdan qoıylǵan belgiler qap-qara bolyp usqynsyz kúıge túsken. Zırat aýmaǵyn qalpyna keltirý úshin qomaqty qarajat kerek. Jáne qoldaý men qamqorlyq qatar júrgeni abzal. Qabirlerdi aralap, fotosýretke túsirý barysynda ózim de áldenege súrinip, qu­lap kete jazdadym. О́ıtkeni, barlyq jerdi belýarǵa deıin aramshóp basyp ketken. Bul ne, aǵash pa, tomar ma dep súringen nárseme úńile qarasam, kreske uqsas dúnıe bolyp shyqty.

Raýshan NUǴMANBEKOVA,
jýrnalıst

SEMEI

Sýretterdi túsirgen avtor