Seksenniń seńgirine elpildemeı erek minezben erkin jetken Zákir Asabaev aǵamyz da osyndaı zııaly jan. О́mirdi óz óre túısigimen túsinetin, onyń qaıshylyqtary men qyzyqtaryn parasattylyqpen paıymdaıtyn, barlyq pen joqtyqty sabyrmen tarazylaıtyn, aınalasyndaǵynyń bárine adamshylyqpen qaraıtyn, kemeldik pen kenendikti kisilikpen qabyldaıtyn jannyń – Zekeńniń shynaıy baıandary eldi eleń etkizer erekshe bolyp keledi. Onysy qaıyrylmaı ketken kúnderdiń qupııasyn jazý, ótkenniń ózeginde ketip, aıtylmaı syr sandyqta qalǵan syrlaryn pash etý. Osy arqyly syrdyń shyndyǵy ashylyp, umytqany kóp ultynyń umytylmas asyl azamattarynyń dala dıdarly dara portretterin jasaıdy. Olary – ózimiz bilemiz degenmen biz bilmeıtin qyrlarymen tanystyryp tabystyrǵan Jamal Omarova, Oral Tańsyqbaev, Sattar Imashev, Nurymbek Jandildın, Nurtas Ońdasynov, Shámshi Qaldaıaqov, Tólegen Aıbergenov, Qosjan Músirepov, Jumeken Nájimedenov, Gerold Belger, Natan Kenesarın. Bulardy oqyp otyryp tulǵalarǵa da arasha kerek eken ǵoı degen paıymǵa kelesiń. Bul turǵyda Zekeńniń jýrnalıstik izdengishtigi, este saqtaý qabiletiniń ushqyrlyǵy, oı qorytý óresiniń tereńdigi, tappaı tynbaıtyn tabandylyǵy, áńgimeniń álimsaǵy kýágerlerdi alǵa tarta sóılete alýy, jazǵanyna kinámshil, kirpııaz oqyrmanyn ılandyra bilýi senimdi sheberliktiń jemisi. Bul jaǵyna kelgende Zekeńniń ózine tán stıli jelisinen jańylmaıdy. Qara sózdiń qadirin biledi, qasıetin de túsirmeıdi. Qarapaıym sózdiń qanatynyń erkin qaǵysy baıandaýdyń baıybynda erkin seziledi. Qyzyl sózben syrlaı túseıin demeıdi, qara sózben shyńdaı túseıin deıdi. Demikpeı-aq degenine jetedi. Kánigi jýrnalıske keregi de osy, oqyrmannyń da oıynan shyqsań aıyń ońyńnan týǵany.
Osy rette Zekeńniń «Maestro» kitaby týraly aıta ketý artyq bolmas. Zekeńmen tanystyǵymyz jetpisinshi jyldardan bastalady. Jýrnalısterdiń toǵyz qabatty áınekti úıiniń esiginen birge kirip, birge shyǵamyz. «Mádenıet jáne turmys» jýrnalynyń bas redaktorynyń orynbasary. Keıingi jyldary baspa jaǵyna ketkenimizben jýrnaldy úzbeı oqyp turatyn edik. О́ıtkeni, nómir saıyn Zekeńniń halqynyń eń súıikti ánshisi, álemdi óziniń ǵajaıyp barıtonymen tamsantqan, tabyndyra da bilgen Ermek Serkebaev týraly syr-suhbaty úzdiksiz berilip turady. Jyl boıy jarııalandy. Baspagermiz, maqsatymyz – jaqsy oqylymdy kitap shyǵarý. О́timdiligi jaǵy taǵy qyzyqtyrady. Bir kúni Zekeńmen jolyǵysyp osy oıymdy aıttym. Zekeń óte sypaıylyqpen qabyldap kelisimin berdi. «Kitapqa jaqsy ataý kerek», – dedim. Zekeń: «Oılanyp kóreıik», – dedi. «Ánshi – kúıshi – jaıly jazylsa boldy jattandyǵa basamyz. «Áıgili ánshi», «Ánǵumyr», «Án-taǵdyr» degenderden aýlaq bolsaq. Solardan bólekteý bir tosyndaý taqyryp bolsa», – dep oılana tústik. Ile: «Osy ónerdiń keremetterin órkenıet maestro dep asqaqtatyp jatady ǵoı. «Maestro» dep atasaq qalaı bolady?» – dedim. Zekeńe birden unady. Qup desip kirisip ketken edik. Kitap tez shyqty, oqyrman yqylasy da orasan boldy. Osy kitaby arqyly Zekeńniń ekinshi tynysy ashylǵandaı boldy. Bul kitap arqyly qazaq Ermek Serkebaevtyń tuńǵysh ret ánshiligine qosa adamı bolmysyn tanydy. Avtor asa talǵampaz, asa asket, tasyna bermeıtin, ashyla da bermeıtin Ermek Serkebaevtyń qyrly qupııasyn, syrly shyndyǵyn sabaqtaı otyryp búgip kelgen bar syryn aqtaryp aıtqyza bildi.
«Kóp jerlerde menen osy kitapty suraıdy. Men satyp al demeımin, bireýge oqydyń ba dep te suramaımyn. Bireýge salmaq salý ádetimde joq. Bireýge jalyný, mindet qylý uıat nárse. Qazirgi oqyrman tańdaǵanyn tabady, unatqanyn taýyp oqıdy», – deıtin Zekeńniń qarapaıym qanaǵat sózinen ómirge degen ishki úılesimi men mináıi pozısııasyn kóresiń.
Onyń «Ana tili» baspasynan shyqqan «Jyldar syry» kitabyndaǵy tulǵalar jaıly jazǵandary kóp izdenistiń taǵy bir taǵylymy mol ıgi izdenisi deýge bolady. Tulǵalar taǵdyry, qıly kúnderdiń qupııalary, sol zamannyń daýyly men jaýyny, qaıǵysy men qýanyshy, dál berilgen dıalogtar, sóz saptaýlar, turmys portretteri, ómir órnekteri, adamdardyń asqaqtyǵy men adaldyǵy bári-bári kóz aldyńnan ádemi órilip ótip jatady. Sol sýretterdiń qabatynda jýrnalıst Zekeńniń de ómiri ótip jatqanyn kóńiliń sezedi.
Osynyń báriniń tórkinin aldymen sezinip, jazbalaryn óz qolynan ótkizgen, jýrnalıstıkanyń darabozy, «Almaty aqshamynyń» bas redaktory Qalı Sársenbaıdyń: «Tekti ortadan qaınap shyqqan onyń búginde sol tulǵalar týraly tolǵanysyn «Aqshamnyń» oqyrmandary talasyp oqyp jatyr. Nege? Másele jazyp qana qoıýda emes, másele sol keıipkeriniń, tulǵanyń tabıǵatyn ashý, tipti, ómirindegi jurt kóńilinde áli kúnge deıin túıin bolyp júretin keıbir jaǵdaıyn tarqatyp, tereń túsinip aıtý bir basqa», – deýiniń jóni bar. Jazýdyń jolyn ashýda aldyna jan salmaıtyn bas redaktor Qalı inim Zekeńniń qadir-qasıetin qurmet tutsa, qalam qarymyn da jaqsy bilip alǵan. О́zi jazyp otyrǵandaı birge qýanyp, birge shabady. Oqyrman yqylasyna da birge bólenedi. Buǵan kámil senemiz senýge tıispiz dep te qoıalyq.
Zekeńniń jýrnalıstıkasynyń sonar joly sonaý jyldary syqaq pen satıradan bastalǵanyn aıta ketý lázim. О́mirden alǵan oqıǵalar men keıipkerlerdi tıek etken feletondar, sketchter, satıralyq áńgimeleri gazet-jýrnal betterinde, keıin «Jalǵyz kózdi balyq», «Shańsorǵysh aıý emes» degen atpen jınaq bolyp shyqqany bar. Satırıkterdiń sapynda Zekeńniń eshkimge uqsamaıtyn ýytty da ýsoıqy dúnıelerine qarap satırıkter qatarynda qala berer dep te oılaǵanymyz bar. Biraq Zekeń kórkem pýblısıstıkanyń aýylyna turaqtap, tolymdy taqyryptardy tereńdeı qaýzaýǵa den qoıdy. О́ziniń oń jambasyna keletin janryn taýyp, beıili men beıimin soǵan arnaýy shyǵarmashylyǵynyń shyraǵyn jaqqandaı boldy. Tańdaǵan joly men ómirlik túısigine adaldyǵy asýyna alyp shyqty. Buǵan sońǵy jyldardaǵy eńbegi, oqyrmandarynyń yqylasy kýá. Sonyń biri, zamandasy-syrlasy, Qazaqstan Sýretshiler odaǵynyń múshesi, elge tanymal aıtýly azamat, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Ábdisaǵıt Tátiǵulov: «Ýaqyt ózgergenmen, ómirge kózqarasy ózgermeıtin, jaqsyny jaqsy, jamandy jaman dep tulǵany tanı biletin azamattar bolady. Jýrnalıstıkaǵa kim kelip, kim ketpeı jatyr, biraq oqyrmandary shyǵarmalaryn asyǵa kútetin avtorlar kóp emes», – dep adalynan qaıyryp, ádemi aıtypty...
О́mir degenniń syıy kóp. Ony sybaǵań osy dep bere salmaıdy eken. Tóreligi sol, bárin barymen bezbenge salady. Tógilgen terdiń, atqarǵan istiń, tanytqan tabandylyqtyń, jasaǵan adamgershiliktiń, adamı adaldyqtyń óteýi retinde baǵalaıdy, qurmetine bóleıdi, sóziniń tórine shyǵarady.
Ýaqyt qandaı kórkem, qandaı ádil. Syrbaz Zekeń syıly Zekeńe aınalypty. Zekeń talaı belesti artqa tastap, tóńiregine shola tolǵanyp, kóńili tola oılanyp qaraıdy.
Iá, biz keıde zııaly jandardy izdeıtinimiz bar. Ondaı jandar bu zamanda joǵalyp ketkendeı kórineri de bar. Bul da ómir syıy, shúkir, ondaı jandardan qazaq kende emes eken. Tek kóre bileıik, bile júreıik.
Jaqaý DÁÝRENBEKOV,
jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
Sýretti túsirgen
Nurmanbet QIZATULY
