Bul – Qazaqstan kóleminde bastalyp, áli de jalǵasyp kele jatqan reformalardy tolyq júzege asyrýǵa qajet sharalardyń bir bóligi jáne mańyzdysy. Qashan da jańalyqty jańa adam ǵana jasaı alady. Biraq, ókinishke qaraı, reformashyl jańa adam syrttan kelmeıdi, óz adamdarymyzdyń sana-sezimin, túsinigin, uǵymyn jańartyp, ony zaman ózgerisine laıyqty beınede qalyptastyrý qajet. Bul úderiste ulttyq dástúrge súıený, qazaq tarıhy men ulttyq salttardyń ozyq úlgilerin órkendeýdiń berik dińine aınaldyrý, sol negizde bolashaqqa qaraı nyq qadammen ilgerileý – Prezıdent qalaýy ekeni túsinikti.
Dástúr degenimiz – adamdardyń ómir súrý erejelerin iske asyryp, qalyptasqan halyqtyq tárbıe men tártip. Onyń ózi árqıly. Jańa oıǵa negiz bolyp, ári qaraı damýǵa laıyqtylary men kúni ótken, qazaqtyń eski uǵym-túsiniginen týǵan ómir úzikteri de az emes. Elbasy bizge jańaǵa negiz bolatyn dástúrler men ony jańǵyrtýdyń jolyn kórsetip otyr. Bizdiń táýelsizdik alǵan kezderimizde ǵana ashylyp (burynǵy bılik eskirgen dep shyǵaryp tastaǵan), mádenı mura qataryna kirgen qundylyqtar da osy oılarǵa, jańǵyrtýǵa negiz bolary anyq. Sol arqyly Elbasy qazaqtyń talantty el ekenin, ol jasap, bekerge oǵan jala bop jabylǵan tarıhtaǵy qaıǵyly kezeńderdi aqtap, eske alǵan. «Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodymyzdy saqtaı bilý» degendi de ol tegin aıtpaıdy. Jańa memleket, jańa adam búgingi adamdy sapalyq jaǵynan ózgerte otyryp, sol adamnyń qolymen jasalatyn reformany iske asyrýy kerek. Ulttyq kod – sol qazaqtyń jaqsy maǵynadaǵy beınesi, halyqtyń jańaǵa beıimdiligi, jańashyldyqty boıyna sińirgen ómiri, uǵym-túsinigi, shyǵarmashylyǵy, ıaǵnı búkil osy kúıde qalyptasqan ulttyq tutastyǵy. «Ulttyq kod, ulttyq mádenıet saqtalmasa, eshqandaı jańǵyrý bolmaıdy», – deıdi Elbasy. Ult adamynyń boıyna HHI ǵasyrǵa laıyq qasıetterdi darytý, jańalyqtyń jarshysy etip shyǵarý bizdiń ulttyq kodymyzdy tolyqtyrady, jetildiredi. Ol izdenis ústinde úırene júrip, jańarady. «Naǵyz qazaq – dombyra» (Qadyr aqyn) degendeı, naǵyz qazaqtar sondaı ulttyq kodqa ıe bolyp shyǵady.
Osyndaı tulǵanyń naǵyz úlgisi – Elbasynyń ózi. Ol – jańashyl, kúresker adam. Qoǵamdy jańartý, adamnyń sol jaǵdaıǵa oraı jańǵyrýy, táýelsiz eldiń belsendilikpen ilgeri basýynyń negizgi baǵdaryn anyqtap, uıymdastyryp otyrǵan, jas memleketti aldyńǵy qatarly 50 eldiń qataryna qosqan, endi osyndaı 30 eldiń biri etýge umtylyp júrgen qaıratker. Biz iske asyryp jatqan tynymsyz reformalar – sol kisiniń oı-órisiniń jemisi. Osy tıptegi jańashyl adam ǵana el keleshegine belsendi qyzmet ete almaq.
Ulttyq kodty anyqtaıtyn, sony jańǵyrtýǵa kómektesetin sala esebinde Elbasy bilim men ǵylymdy ataıdy. Qazirgi zamanda bilimge qushtar halyq qana jańara alady. Ol dúnıeden óz ornyn taýyp, áleýmettik, tehnıkalyq ózgeristerge qatysady. Bul saladaǵy jańa mindetter qatarynda Elbasy úzdik júz oqýlyqty shet tilderinen saýattylyqpen aýdarý, tehnıka tili esebinde aǵylshyn tilin úırený, álemdik mádenıetke jol ashqan orys tilin jetik bilý, qazaq tilin jaqsy meńgerý, latyn álipbıine kóshý, t.b. sharalardy júzege asyrýdyń mańyzyn atap kórsetedi.
Rýhanı jańǵyrýda qoǵamdyq sanany jańǵyrtýdyń ornyn Elbasy erekshe baǵalaıdy. Qoǵamnyń rýhanı tirshiligi, halyqtyń aqyl-oıy, kózqarasy, ıdeıa men teorııalyq baıybynyń baılyǵy, kóńil-kúıi, sezimi sol qoǵamdyq sanany quraıtyny belgili. Jeke adam boıyndaǵy sanalylyqtyń kórinisterin negizge ala otyryp, ol tolyǵyp, jetilip alyp, jeke adamnyń ózin tárbıeleýge yqpal jasaıdy. Qoǵamdyq sana jeke adamnyń sanasy arqyly baıyp damıdy. Jeke adam mádenıeti halyqtyń, qoǵamnyń mádenıetin quraıdy. Ony jańǵyrtýda halyqtyń sana-sezimi erekshe ról atqarady. Bul máseleni túsinýdiń joly jan-jaqty. Otanshyl bolý, týǵan eliń men jerińdi súıý, qoǵamdy qurmetteý jáne syılaý, solar arqyly adam boıynda týatyn patrıottyq sezimder, t.b. – bári de sanańdy ashady, jetildiredi, adamdy eski uǵym-túsinikten tazartady. Osylar tutasa kelip, Uly Dala eliniń rýhanı keıpin qalyptastyrady. Ony túsinýge, qurmetteýge negiz bolady.
Pragmatızm, óziń ómir súrip otyrǵan oshaǵyńdy taza ustaý, qurmetteý, ony lastamaı, únemdi paıdalaný, tapqan tabysyńdy da ysyrap etpeı, qanaǵatshylyqpen ómir súrý – barlyǵy da jańa adamnyń ishki mádenıetin kóterýge qyzmet etedi. Eńbek etý, eńbekshildikti baǵalaý, eńbekpen tapqan tabysyńdy qurmetteý de mádenıettiliktiń belgisi. Qysqasy, Prezıdent aıtqandaı, «Alǵa basý úshin ulttyń damýyna kedergi bolatyn ótkenniń kertartpa tustarynan bas tartý kerek».
Prezıdent bir nárseni erekshe eskertedi. Ol – qazaqtyń ishki máselesi ǵana emes, onyń álemmen baılanysyn retteýge kómektesetin, halyqaralyq qarym-qatynastaǵy qazaqtyń ornyn anyqtaıtyn másele. Búginde revolıýsııalar óńin ózgertip, ulttyq, dinı, mádenı, separatıstik perde jamyldy. Biraq bári de, túptep kelgende, qantógispen, ekonomıkalyq kúıreýmen aıaqtalatynyn kórip otyrmyz. Sondyqtan, álemdegi oqıǵalardy oı eleginen ótkizip, qorytyndy jasaý – qoǵamnyń da, saıası partııalar men qozǵalystardyń da, bilim berý júıesiniń de aýqymdy dúnıetanymdyq, rýhanı jumysynyń bir bóligi», – deıdi ol.
Biz – birqatar ómir kórgen adamdarmyz. Sondyqtan osy sózdiń shyndyǵyn da janymyzben túsinemiz. Revolıýsııalar qolda bardy qıratýmen aıaqtalyp, jańany qaıta jasaý úlken, aýyr is bolatynyn talaı kórdik. Álem de muny basynan az keshken joq, túsinetin de ýaqyt boldy. Soǵan qaramastan, damýdyń revolıýsııalyq jolyn jaqtaýshylar áli de bar. Prezıdent beıbitshilik tusynda jasalǵan dúnıeni, adal eńbektiń nátıjesin saqtaýdy qalaıdy. Onyń eskertýi biz úshin ǵana emes, búkil adal nıetti, beıbitshiliksúıgish halyq úshin asa mańyzdy. Árqıly jasyryn uıymdarǵa qatysyp, sheteldik musylmandar qataryna qosylýǵa umtylatyn jastar muny túsinýi kerek. Tek evolıýsııalyq damý ǵana ulttyń órkendeýine múmkindik beredi.
Taıaý jyldardaǵy mindetterge Elbasy qazaq tilin birtindep latyn álipbıine kóshirýdi, gýmanıtarlyq bilimniń barlyq baǵyttaryn damytýdy, «Týǵan jerge týyńdy tik» baǵdarlamasyn, Qazaqstandaǵy qasıetti oryndar, kıeli jerler uǵymyn árkimniń boıyna sińirýdi, mádenıettiń de básekelik qabiletin arttyrýdy, ult maqtanyshy degen uǵymdy tek ótkendegi batyr, danagóı babalarymyzben shektemeı, búgingi zamannyń tarıhyna kóńil aýdarýdy qosady. Munyń árqaısysy jeke-jeke áńgimeniń taqyryby bolýǵa laıyq. Munyń barlyǵy árkezde-aq qozǵalǵan, biraq bir aıtylýmen bitpeıtin nárse. Ol – únemi ózgerip, damyp otyratyn, zaman aǵymyna sanaly túrde beıimdelýge tıis uǵym. Qoǵamdy jańa, táýelsiz memlekettiń rólinde jańǵyrtýǵa jol ashylyp otyrǵan jaǵdaıda bolashaqqa qaraı umtylý, izdený bizdiń ómirimizdiń negizgi qaǵıdasy bolýy kerek. Biz súıenetin, jańartylatyn ulttyq dástúr qazaqta asa mol. Endeshe, olardan alatyn úlgi de, tárbıe de az bolmaq emes. Dástúr sabaǵy jastar úshin, ásirese, kerek. Keshegi elimen birigip, ulttyq bir múddeni kúıttegen el basshylary, Otany úshin basyn báske tikken batyrlar, danagóı qarııalar – eldiń jas patrıottary úshin qashan da úlgi, ónege. Jastar Otan súıýshilikti sózben emes, ispen dáleldeýi kerek. Olardyń tárbıesimen júıeli túrde shuǵyldaný qajet. Arǵy jaǵyn sanamalap jatpaı-aq, biz qatar ómir súrgen urpaqtyń ishinen N.Nazarbaev, J.Táshenov sııaqty erjúrek basshylardy, S.Nurmaǵambetov, R.Qoshqarbaev, B.Momyshuly, Q.Qaısenov tárizdi soǵys batyrlaryn, babalar sózderin qurǵaq jattamaı, ómirmen, búgingi shyndyqpen baılanystyra sóıleıtin, aqyldy sheshendik, kósemdik sóz úlgisin ustaǵan M.Joldasbekov pen О́.Baıgeldı sııaqty qarııalar jas urpaq ishinen shyqsa, quba-qup.
Osylaı rýhanı jańǵyrý ulttyq dástúrlerdiń ozyǵynan jırenbeı, ony jarastyqty túrde jalǵastyrýdy kózdeıdi. Sóıtip, Elbasy aıtqandaı, «ulttyq sananyń polıýsterin qıynnan qıystyryp, jarastyra alatyn qudiretimen mańyzdy. Bul – tarlan tarıhtyń, jasampaz búgingi kún men jarqyn bolashaqtyń kókjıekterin úılesimdi sabaqtastyratyn ult jadynyń tuǵyrnamasy» bolyp shyǵady.
«Bolashaqqa baǵdar: rýhanı – jańǵyrý» – Uly Dala eliniń bolashaǵyn aıqyndaıtyn baǵdarlama. Shırek ǵasyr buryn ǵana táýelsizdik alyp, búgin álemniń ozyq otyz eliniń qataryna qosylýdan úmitker ulttyq memleketimiz qazirdiń ózinde-aq baǵyt-baǵdary aıqyn, ustanymy berik, darqan daladaı órisi keń el ekenin moıyndatýda. Sonyń aıqyn bir mysaly – Astanada ótip jatqan halyqaralyq úlken kórme – EKSPO-2017. Bul kórme bizdiń rýhanı jańarýǵa shyndap bet alǵanymyzdy tanytýda. El ony yqylaspen qabyldap, tanysýda. EKSPO-nyń ashylýynyń alǵashqy sátiniń ózinde-aq ol jalpy halyqty tebirentip jiberdi. Qonaqtaryn qabyldap, júgirip júrgen, keıde qonaqtar mingen mashına rýlinde ózi otyrǵan Prezıdentimizdiń qonaqjaı keıpi de, ishteı tolqýy da kózge uryp turdy. Kóp adamnyń kózine jas kelgenin kórdik. Eli úshin, Elbasynyń isi men abyroıyna qanaǵattanǵan el qýanyshynyń jasy. Úsh aı boıy Qazaqstan jasampazdyq pen jańǵyrýdyń rýhyna bólenip, bıikteı túseri kámil.
Uly Dala eli qazir sát saıyn ózgerýde. Álem aspanynda sol dalanyń rýhy esedi. Ol arqaýy úzilmegen Er túriktiń batyrlyq, jasampazdyq salt-dástúrlerin jalǵastyryp, jar salyp turǵandaı. Dúnıe jańǵyrý ústinde. Osynyń qyzyǵyn kórý úshin Alla taǵala kóz jasymyzdy ıip, ómirin, eńbegin aıanbaı, halqynyń baqytyna jumsap otyrǵan Elbasymyzǵa uzaq ómir bersin dep tileımiz. Tilek qabyl bolsyn! Toqsannan ótken aqsaqaldyń tilegi, batasy halyqtan da qoldaý tabady dep senemin.
Serik QIRABAEV,
Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi
ALMATY
