Ekologııalyq qaýipsiz materıal

Elimiz boıynsha Qyzylorda oblysy qurylys salasynda aldyńǵy orynda keledi. Aımaqta ónerkásiptik qurylyspen qatar, azamattyq qurylys ta qarqyndy damýda. Osyǵan baılanysty dástúrli qurylys materıaldarymen birge barlyq jaǵynan tıimdiligi joǵary, az shyǵyndy qajet etetin qurylys materıaldaryna degen suranystyń artýy zańdy. Osy rette Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıteti ǵalymdarynyń qurylys materıaldary salasy boıynsha júrgizgen birneshe jyldyq zertteý jumysy óz nátıjesin bergenin aıtýymyz kerek. Ýnıversıtet ǵa­lymdarynyń avtorlyq ujymmen júr­gizgen «Qurylys jáne munaı salal­arynda qýat jáne resýrs únemdeýshi teh­­­nologııalardy ázirleý jáne engizý» ta­­­qyrybyndaǵy ǵylymı jumysynyń n­­e­­gizgi tórt baǵytynyń biri syrtqy qa­­byr­ǵa­lardyń jylý ótkizgishtigin 3-3,5 esege deıin ósirip, ǵımarattardy jy­lytýǵa ju­m­salatyn shyǵyndy 40 paı­yzǵa deıin azaı­týdy kózdeıdi. Syr­tqy qabyrǵalardy tur­ǵyzýda jylý ót­kiz­gishtigi tómen k­ó­bikbetonnyń mańyzy zor. Zertteý ná­tı­jesinde óndiriske engen kóbikbeton qa­zir­diń ózinde ámbebap qurylys materıaly re­tinde suranysqa ıe bolyp otyr.

Kóbikbetondar túrli úıler men ǵı­marattar úshin jylý ótkizgishtigi tó­men eń tıimdi materıal. Ortasha ty­ǵyz­dyǵynyń tómendigine qaramastan, onyń syǵylýǵa beriktigi men aıazǵa tó­zim­diligi basqa qurylys materıaldaryna qoıylatyn talaptarǵa tolyq jaýap be­redi. Kóbikbetonnan jasalǵan syrtqy qa­byrǵalardyń salmaǵy keramıkalyq qysh­tan jasalǵan qabyrǵalarǵa qaraǵanda 2,5-3,5 ese jeńil, jylý qorǵaý sharttary boıynsha qabyrǵa qalyńdyǵy, keramzıtbeton nemese sılıkatty qyshtan jasalǵan qabyrǵa qalyńdyǵynan 1,5-2,5 ese az.

Kóbikbetonnan jasalǵan buıym­dar klımattyq jaǵdaılarǵa jáne seı­s­mı­ka­lyq aımaqtarǵa qaramastan, barlyq kontı­nentterde azamattyq jáne óndiristik qu­rylysta keńinen qoldanylady. Kó­bik­betonnan tórt qabatqa deıingi nemese te­mir-beton qańqany qoldaný arqyly odan da kóp qabatty ǵımarattar turǵyzýǵa bolady. Kóbikbeton salystyrmaly túrde arzan kóbiktendirgishterdi paıdalaný arqyly qoljetimdi jáne tabıǵatta keńinen taraǵan shıkizattar (kvarsty qum, ák, sý) negizinde óndiriledi. Onyń teh­nıkalyq qasıetterin anyqtaıtyn ma­ńyzdy sıpattamalarynyń biri retinde kó­lemdik massasyn aıtsaq bolady. Mysaly, kó­bikbetonnyń 1 tekshe metrinde shamaman 5 tekshe metr aýa bolady, al ol óz kezeginde materıaldyń joǵary jy­lý­teh­nı­kalyq qasıetterin qamtamasyz etedi. Kóbikbeton joǵary keýekti strýktýrasyna qaramastan, aıazǵa da tózimdi bolyp keledi.

Qazirgi kezde kóbikbeton aralas­pasyn topyraqqa tógilgen mu­naı qal­­dyq­tarynan ta­zartýǵa da qol­da­­ný múm­­­kindikteri anyq­­ta­ly­nyp, ǵy­ly­mı-zertteý ju­mys­ta­ry júr­­gi­zi­lýde. Ne­­­­gizgi maqsat se­ment baı­­la­nys­tyr­ǵysh­yn qoldanyp daı­­yn­dal­ǵan orta ty­ǵyzdyqtaǵy kó­bik­­be­ton ara­las­pa­sy­nyń qataıý prosesi hı­­mııa­lyq baılanys kúshteriniń jáne os­mos qu­bylysynyń áserinen topyraq be­­tin­degi tógilgen munaı ónimderin óz boı­yna sińirý arqyly bir mezgilde jú­­­redi. Ná­tı­jesinde topyraqtaǵy mu­naı ónimderi kó­bikbetonnyń keýekti qu­­r­y­ly­mynyń boı­ymen kóterilip qu­ra­my­na enedi. Atal­­mysh materıaldan tur­ǵy­zylatyn úı­ler men ǵımarattardyń eko­­nomıkalyq kór­­setkishterin baǵalaýda olar­­dyń ir­ge­­tastaryna túsetin jalpy sal­maq­tyń aıtarlyqtaı azaıatyndyǵyn eskerý qa­jet. Sebebi, ol syǵylatyn bos topy­raq­tarda az shyǵyndarmen qurylys nysandaryn salýǵa múmkindik beredi.

Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda mem­lekettik ýnıversıtetinde taldanǵan má­limetterge súıene otyryp júrgizilgen kóp jyldyq ǵylymı-zertteýler ná­tıjesinde kóbikbetonnan jasalǵan buı­ym­dar men konstrýksııalardyń qataıýyn tez­detý úshin kún energııasyn tıimdi paı­dalanýǵa múmkindik beretin gelıotehno­logııa ázirlendi. Gelıpolıgondardaǵy kó­bikbeton óndirisin jyldyń kóp bó­liginde ystyq jáne jyly aýa raıly bo­latyn, qolaıly-klımattyq jaǵdaı qa­lyp­tasqan aımaqtarda júzege asyrýǵa bo­lady. Qazaqstannyń ońtústik bóligi, kún radıasııasynyń mólsheri 6 kVt saǵ/m2
asatyn, syrtqy qalypty aýa temperatýrasy 300S-tan joǵary bolatyn aptap ystyqtarmen erekshelenedi. Mundaı klımattyq jaǵdaılar kóbikbeton óndirisi úshin gelıpolıgondar salýǵa senimdi alǵy­shart­tar týǵyzady.

Sonymen qatar, gelıopolıgonnyń ju­mys isteý uzaqtyǵy tek kóktem-jaz-kúz mezgilderimen ǵana shektelmeıdi, ıaǵnı jyl­dyń qalǵan aılarynda da osy gelıopo­lıgondy kún energııasyn paıdalanýmen (kemi 20%-ǵa deıin) qatar qosymsha dástúrli qýat kózderin (mysaly, elektrenergııasyn), aýa raıyna baılanysty 80%-ǵa deıin, qosarlana paıdalaný arqyly óndiristi tıimdi jalǵastyra berýge bolady. Elimizdegi qolaıly-klımattyq aımaqtardyń aıtarlyqtaı úlken aýmaǵyn eskere otyryp, kóbikbeton óndirisinde onyń qataıýyn tezdetý úshin paıdalanylatyn dástúrli qýat kózderin kún energııasymen almastyrýdyń ekonomıkalyq jáne ekologııalyq turǵydan mańyzy men keleshegi zor.

Munaı, gaz jáne kómir sııaqty dástúrli qýat kózderiniń qorlary shekteýli, olardy paıdalaný uzaqtyǵy tutyný shapshańdyǵy men aýqymyna baılanysty. Búkil álemde dástúrli emes qýat kózderin paıdalaný úlken qyzyǵýshylyq týdyryp otyr. Son­dyqtan elimizdegi EKSPO-2017 kórmesi de turaqty qýat kózderin da­mytýǵa, qýat únemdeý senimdiligi men tı­im­diligin arttyrýǵa baǵyttalǵan strategııalardy, baǵdarlamalar men tehnolo-
g­ııalardy zertteýge beıimdelgen. Onyń maqsaty – jańarmaly qýat kózderin paıdalanýdy jáne energetıkalyq resýrstardy tıimdi tutynýdy yntalandyrý. Bul tek dástúrli qýat qorlarynyń azaıý­ymen túsindirilmeıdi, sondaı-aq or­ganıkalyq otyndy jaǵýdan bólinetin kómirqyshqyl gazynyń atmosferany lastaýynan bolatyn ekologııalyq jaǵ­daı­dy saýyqtyrý qajettiginen týyndap otyr. Sondyqtan qorshaǵan ortany eko­logııalyq saýyqtyrýdyń eń utymdy ádis­teriniń biri ol organıkalyq otyndy jaǵýdy meılinshe azaıtyp, onyń ornyna qalpyna keletin qýat qorlaryn keńinen paı­dalaný bolyp tabylady.

Osyǵan oraı, qazirgi tańda kún energııasyn paıdalanýdyń álemde eki baǵyty óris alýda, birinshi baǵyt – elektr qýatyn óndirý, ekinshisi – jylý energııasyn alý. О́ndiristik masshtabtaǵy elektr qýatyn óndiretin qazirgi tańda birinshi ádiske sáıkes joǵary tıimdilikti tehnologııalar damýdyń alǵashqy satysynda bolsa, al kún energııasyn ǵımarattardy jylytý úshin paıdalanatyn tehnologııalar shet elderde keńinen qoldanysqa engizilgen.

Júrgizilgen zertteýlerdiń nátı­je­sin­de kún energııasyn kóbikbeton óndi­ri­sin­de qoldaný buıymdardy qyzdyrý men sýytýdyń jumsaq rejimderi arqyly be­to­nnyń ishki qýat kózi seme­nt ek­zotermııa­syn tıimdi qoldanýǵa yq­pal ete­tindigi anyqtaldy. Al ol óz ke­ze­ginde alynatyn kóbikbeton buı­ym­da­rynyń joǵary sapaly bolyp shy­ǵýy­nyń kepili bola alady.

Kún energııasyn tıimdi paı­da­la­ný­dyń mańyzdy sharty – qol­da­nystaǵy jab­dyqtardy paıdalaný múm­kindigi. Polıgondarda buıymdardy gel­ı­oter­mo­óńdeý úshin negizi qarapaıym me­tall qa­lyptardan quralǵan ge­lıo­qa­­lyptar qol­danylady. Soǵan sáıkes po­­lıgon jaǵdaıynda buıymdy kamerasyz jylýmen óńdeýge kóshý júzege asyry­lady. Buıymdy gelıotermoóńdeýge kósh­kende, kameralar men formalardy jab­dyqtaıtyn qosymsha elementterdi ornatý úshin eleýli qarjy salý talap etilmeıdi já­ne ol ádette kásiporyndardyń óz kúsh­te­rimen júzege asyrylady.

Qazaqstannyń ońtústik aımaqtaryna uzaq, ystyq. Turaqty temperatýrasy shamaman 40-450S. Osy aımaqtaǵy kún radıasııasynyń kórsetkishi kemi 6 kVt saǵ/m2 deıin jetedi. Mundaı klı­mattyq jaǵdaılary kóbikbeton buı­ymdary men konstrýksııalaryn ón­dirýge arnalǵan gelıopolıgondardy uıymdastyrýǵa senimdi alǵysharttar jasaıdy. Sondyqtan kún energııasyn kóbikbeton óndirisinde dás­túr­li qýat túrlerin aýystyrýǵa qol­danýǵa múm­kindik beretin qolaıly aýa raıy klı­mat­tyq jaǵdaılary bar aımaqtardyń kóleminiń úlken aýqymyn eskere otyryp, gelıotehnologııanyń zor keleshegin bol­jaýǵa bolady.

Tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Qylyshbaı Bısenovtiń je­tek­shiligimen júrgizilgen «Qurylys jáne mu­naı salalarynda qýat jáne resýrs únemdeýshi tehnologııalardy ázir­leý jáne engizý» taqyrybyndaǵy ǵy­­lymı jumysty ǵylym jáne tehnıka sa­lasyndaǵy ál-Farabı atyndaǵy Mem­le­kettik syılyqty alýǵa laıyq dep sanaımyn.

Aqbolat AHMETOV,
tehnıka ǵylymdarynyń doktory, pofessor, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ınjenerlik akademııasynyń akademıgi

Qyzylorda oblysy