Tuǵyry bıik tulǵa

Mine, osy syn saǵatta Júsekeńe taǵy da aýyr júk artyldy. Burynǵydan da salmaqty ári jaýapty. Oblys ákiminiń sheshimimen J.Nóketaev aýdannyń ákim bolyp taǵaıyndaldy. Tuńǵysh ákim. Naryq eko­nomıkasynyń qıynshylyqtaryna baı­lanysty týyndaǵan máselelerdi du­rys sheship, tuıyqqa tirelmeýdiń múm­kin­dikteri men amalyn tabýǵa umtyldy. Sha­­rýa­shylyqtardy taratpaı, ýaqytsha us­­taı turýdy jón kórdi. Ondaǵy oıy bar­dy dereý shashpaı, amaldap ustaı turý, na­­ryqtyń soqqysyna urynyp, ne isterin bil­­meı qalǵan jurttyń es jınap, óz be­tin­she tirlik jasaýyna daǵdylansyn de­geni edi. Birtindep kooperatıvter men se­rik­tes­tikter, sharýa qojalyqtary, shaǵyn jáne orta kásiporyndar quryla bastady. Jurtqa jumys taýyp berip, kún kórisin jaqsartý sol kezdiń mańyzdy sharýasy boldy. 

Bul ýaqyt halyqtyń rýhanı oıanyp, eń­sesi kóterilgen shaq edi ǵoı. Táýelsizdikke qol jetkizgen eldiń sanasy silkinis jasap, ta­rıhtyń qatparynda qalǵan ataqty aqyn­da­ry men batyrlaryn, bıleri men she­shenderin izdep, halyqtyń atamurasyna, salt-dástúrlerine, ádet-ǵurpyna degen yqy­lasy aýdy. Jurttyń esinde qalǵan uly tulǵalarǵa eskertkish ornatý, as berý, eske alý sharalary jappaı qolǵa alyn­dy. Mundaı is-sharalarǵa eldiń ózi ynta ta­nytyp, úlken belsendilik kór­setti. Son­daı sharalardyń qataryna Sa­ry­baı bı Aıdosuly, Taıtory Sáke bolys, О́tep batyr, Naımanbaı batyr sııaqty ha­lyq­tyń asyl uldaryna eskertkish ornatylyp, as berilgenin, sondaı-aq esimin el qas­terleıtin Qasymbek Aıdarbekuly, Baı­ju­ma Estaıuly syndy azamattardyń rýhyna ar­nal­ǵan jıyndar ótkizgenin qosýǵa bolady. Sol jyldary aýdannyń Degeres aýylynda Dúnıejúzi qazaqtarynyń tuńǵysh quryltaıy ótkizildi. 

Osy tusta eli men jerin jaýdan qor­ǵap, erligi ańyz, aqylgóı abyz atanǵan,  da­ra tulǵa – qazaqtyń Qarasaı batyryna es­kertkish ornatý máselesi týyndaǵan edi. Bul shapaǵaty mol sharýany aýdannyń ákimi, Qarasaıdyń tikeleı urpaǵynyń biri – Júsipáli Nóketaev ózi qolǵa aldy. Daıyndyq jumysy Qarasaı atyndaǵy tarıhı-etnografııalyq qor qurýdan bastaldy. Oǵan yntaly top tartylyp, halyqtan qarjy jınaldy. Júreginde jalyny, boıynda namysy bar azamattar qarjysyn da, kúshin de aıamaı, eskertkish turǵyzýǵa baryn saldy. Batyrdyń músini de az ýaqyt ishinde daıyn boldy. Eskertkishtiń irgetasy qalanyp, tuǵyrǵa at ústindegi alyp tulǵaly batyr ornatylyp, onyń perdesi sypyrylǵan sátke deıin úsh aı ǵana ótti. Sol ýaqyttyń bárinde eskertkish ornatý ju­mysynyń basy- qasynda ákimniń ózi júrdi. Janyn salyp, tynym tappady, ózine de, ózgege de maza bergen joq. 

Aqyry ákimi bastap, el-jurty qoshtaǵan ıgilikti is júzege asty. 1993 jylǵy 23 qa­zan kúni aýdan ortalyǵy Uzynaǵashta, má­denıet úıiniń aldynda ornatylǵan Qa­ra­saı babamyzdyń eskertkishi saltanatty jaǵ­daıda ashyldy. Eskertkishtiń ashylý saltanatyna elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń ózi kelip qatysty. Bul ulan-asyr toıǵa Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen qonaqtar kelip, qýanyshqa ortaqtasty. Aıtystyń kórigi qyzdy, alaman báıgeniń qıqýy basylmady. 

Ult rýhyn kóterý máselesinde aýdan basshysy retinde Júsipáli Nóketaev ta aıanyp qalǵan joq. Sonyń nátıjesinde aý­dan ortalyǵynda otyz kósheniń aty qa­zaqshalandy. Buryn oryssha atalyp kel­gen birqatar aýyldar óziniń burynǵy Bes­moınaq, Qarasha, Suńqar, Aqqaınar, Má­tibulaq sekildi ataýlaryn qaıtardy. Bul ózgeris keıin de jalǵasty. Qazir bir­neshe aýylda Qarasaı batyr atyndaǵy kóshe bar. Sondaı-aq, burynǵy «Úlgili» keń­shary, Kýıbyshev aýyly babamyzdyń esi­min ıelendi. Uzynaǵashtaǵy ortalyq Mádenıet úıi de Qarasaı baba atynda. Júsipáli Nóketaev aýdan tarıhynda ult taǵdyryn oılaǵan, batyl júrektiligimen, er minezdiligimen tanylǵan azamat retinde qalady. 

Júsipáli ákim bolǵan jyldary aýdannan shyqqan birqatar ataqty azamattardyń mereıtoılary, ǵaryshker jerlesimiz Talǵat Musabaevpen jurtshylyqtyń kez­desýi ót­kizildi. Uly jyraý Jambyl baba­myz­dyń 150 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan al­ǵashqy daıyndyq ta qolǵa alyn­­ǵanyn aıt­qan jón. Osy sharalardyń barlyǵyna ózi aralasyp, basshylyq jasap júrdi. 

Taǵy bir oqıǵa oıǵa oralady. Sol alasapyran toqsanynshy jyldardyń basy. Qastek aýylyndaǵy orta mekteptiń qa­byr­ǵalary qars aıyrylyp, tóbesi qulaýǵa aınaldy. Apatty jaǵdaıda munda bala oqytý múmkin emes. Balalar jeke úılerde oqytyldy. Mektep salý kerek. Al oǵan qarjy joq. Ne isteý kerek endi? Bıýdjet qor­jyny bos. Ákimniń ózi oblysqa shyqty. Qaı­yr bolmady. Investor izdedi. Bıznespen aı­nalysa bastaǵan azamattarǵa qolqa saldy. Kásiporyndar men jeke kooperatıv basshylyqtarynan qaryzǵa qarjy berýin ótindi. Bıligine de basty, bedelin de saldy. Kóp uzamaı mektep qurylysy bastalyp, aınalasy bir-eki jyldyń ishinde aıaqtaldy-aý áıteýir. Ata-analar men ustazdardyń, oqý­shylardyń qýanyshynda shek joq. Joq­tan bar jasap, mektep saldyryp bergen ákimge degen olardyń rızashylyǵy sheksiz edi. Myna qyzyqty qarańyz. Búkil oblysta sol jyly bir ǵana mektep salynypty. Ol – Qastek orta mektebi. Oqý jylynyń bastalý qarsańynda bolǵan mekteptiń ashylý saltanaty úlken merekege ulasty. Oǵan respýblıkalyq «Bóbek» qaıyrymdylyq qorynyń prezıdenti Sara Alpysqyzy Nazarbaeva kelip qatysty. Sol jyly mekteptiń birinshi synybyna kelgen oqýshylardyń bárine, ol qordyń atynan oqý quraldary men kıim formalaryn, ózge de syılyqtardy úlestirdi.

Ákim bolyp qyzmet istegen kezinde Júsekeń jastardy tárbıelep, jaýapty jumystardy solarǵa tapsyratyn. О́zi­men birge qyzmettes bolǵan Toqqoja Este­nov, Vıllı Ekk, Aıjámıla Aralbaeva, Ju­ma­bek Shajabaev, Joldasbek Núsipov, Nur­sultan Ákejanov jáne basqalar óz salasyn jetik meńgergen, jaýapkershilik júgin jete sezingen, ári ózine kómekshi kadrlar bolyp shyqty. Sol jyldary bir­qatar sharýashylyqtardyń tizginin jas mamandarǵa ustatty. Solardyń qa­t­a­ryn­da «Aqterek» keńsharynyń dırektory etip B.Álıevti, «Beriktas» keńsharyna D.Japarovty, Amankeldi atyndaǵy keń­shar­ǵa T.Shaıjúnisovti, Lenın atyndaǵy ujym­shar­ǵa A.Jarqynbaevty taǵaıyndady. Jú­sipáli ustazynyń tárbıesin kórip, mek­te­binen ótken bular sekildi jastar bul kún­deri ár salada belsendi eńbek etip júr­ge­ni qýantady. 

Júkeńniń kózi tirisinde týǵan aýyly – Qastekte meshit salý oıynda bar edi. Ol oıyn ózi ómirden ótkennen keıin úlken qy­zy Janar men kúıeý balasy, elimizdiń sol kezdegi Birikken Arab Ámirlikterindegi el­shisi Asqar Mýsınov, qyzy Dınar jáne óz­ge de balalary, jerlesteri júzege asyrdy. Sóıtip, óziniń bastamasymen salynǵan me­shit búginde aýyl turǵyndarynyń Alla ta­ǵalaǵa minájat etetin qasıetti mekenine aı­naldy. 

О́mir óz ornynda turǵan ba?! Bul kúnde Júsipáli aǵamyz da, jeńgemiz Almagúl de aramyzda joq. Myna jalǵan dúnıeden jylystap, baqılyqqa attanyp ketti, átteń erte ketti. «Jazmyshtan ozmysh joq» degen osy. Almagúl jeńgemiz jan-jarynyń bıikterden kórinýine súıeý ári tireý bolyp, otbasy men bala tárbıesiniń qasterli júgin arqalady. Týǵan-týys pen dos-jarannyń kóńilinen shyqqan ardaqty ana bola bildi. О́mirden ótkenderimen artynda órnekti de kórnekti izderi qaldy, ózderi baǵyp-qaǵyp ósirgen ul-qyzdary, nemereleri qaldy. Olar da ómirdiń san salasynda eńbek etip, áke men sheshe amanatyn jalǵastyrýda. Qyzy Dınar Parlament Senatynyń depýtaty. Áke jolynyń sabaqtastyǵy bul. 

Bıyl mamyr aıynda Jambyl aýda­ny­nyń tuńǵysh ákimi, «Qurmet» ordeniniń ıe­geri, qoǵam qaıratkeri Júsipáli Nóke­ta­evtyń 75 jyldyǵyna oraı Qastek aýyly­nda jasóspirimder arasynda dzıýdo kú­re­si­nen oblystyq ashyq týrnır ótkizildi. Oǵan birneshe aýdannyń sportshylary q­a­tysyp, ozǵandary júldeler men arna­ıy syılyqtarǵa ıe boldy. Sol kúni mar­qumnyń rýhyna baǵyshtalǵan quran oqy­lyp, as berildi.

Bul mereıli eske alý jıynynda aqta­ry­la sóılep, aq tilegin jetkizgender kóp bol­dy. Qazaqstannyń halyq ártisi, kýrstas dosy Narıman Qarajigitov:

– Osydan jarty ǵasyr buryn Almaty­nyń zootehnıkalyq-maldárigerlik ınstıt­ý­tyna Júsipáli ekeýimiz birge túsken edik. Aq­kóńil óte syıly, bedeldi edi. Keıin men ánshilikke aýysyp kettim. Júsipáli de jaqsy án salatyn. Ásirese, qazaqtyń halyq áni «Shápıbaı-aýdy» tamasha oryndaıtyn. «Narıman sııaqty men de ánshi bolar edim, bi­raq zootehnık mamandyǵy jeńip ketti ǵoı» dep qaljyńdaıtyn, – dep óziniń súıikti do­synyń jaqsy kóretin ánin oryndap berdi. 

Al jazýshy, bel qudasy Ahat Jaq­sy­ba­ev: 

– Júsekeń bar bolsa tasymaıtyn, joq bolsa jasymaıtyn, sabyry mol, ornyqty adam edi. Kóńili jomart, qushaǵy keń bolatyn. Kúni túsip kómek suraǵandarǵa «baýyrym» dep, jany ashyp, bardy bólip beretin. Qınalǵanda, synalar sátte namysy qozyp, adaldyqtan aınymaı, aıtqanynan qaıtpaıtyn ór minezdi er ekenin árkim de biledi. Osy qasıetin bilgen soń el ony «azamatym» dep, ardaqtap ótti. Iskerligin moıyndady. Sondyqtan senim artyp, bılik tizginin qolyna ustatty. On bes jylda quda bolǵandaǵy jaqsy qarym-qatynas, ortaq qýanyshtar, jarasymdy jón-joralǵylar eske túsip, sol jyldardy, birge ótkizgen kúnderdi saǵynamyn, – dep tolǵandy.

Júsipáliniń jaqyn baýyry eldiń jo­ǵarǵy mektebine eńbek sińirgen qyz­met­ker, professor Marat Nurıev, respýblıka Joǵarǵy Áskerı sotynyń tóraǵasy Serik Baıbatyrov, zań ǵylymdarynyń dok­tory, professor Aryqbaı Aǵybaev já­ne taǵy basqalar bedeldi basshy, qoǵam qaı­ratkeri Júsipáli Nóketaev týraly es­te­likter aıtyp, júrek jardy lebizderin bil­dirdi. Sonyń arasynda elge eńbegi sińip, halyq qurmetine bólengen ardaqty azamatty este qaldyrý úshin aýdan ortalyǵy Uzynaǵashtyń bir kóshesine jáne ózi týyp-ósken aýyldaǵy Qastek orta mektebine Júsipáli Nóketaevtyń esimi berilse degen usynystar da aıtylyp jatty. Tıisti oryndar mundaı ıgi usynys-tilekterdi eskerip jatsa, árıne, quba-qup.

Jumash Arǵymbaıuly, 
Qazaqstan jýrnalıstıka akademııasynyń akademıgi, Almaty oblysynyń jáne Jambyl aýdanynyń qurmetti azamaty