Jańǵyrýdyń negizi – turaqtylyq

Elbasynyń memleket basqarýdaǵy saıası ustanymdarynyń sabaqtastyǵy, onyń 1992-1993 jyldary sóılegen sózderi men jazǵan eńbekterin 2017 jyly jaryq kórgen «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasymen salystyrsańyz, alǵashqylarynyń osy kúnge deıin óziniń ózektiligin joıa qoımaǵandyǵyna jáne kóregendikpen aıtylǵandyǵyna kóz jetkizýge bolady. 

Qazaqstan táýelsizdik alǵan al­ǵash­­qy kúnnen bastap-aq qoǵamnyń turaqtylyǵy men birligi máselesine basa nazar aýdardy. Onyń negizgi se­be­bi – sol tarıhı kezeńde elde oryn alǵan túbegeıli ózgerister edi. Shyn máninde Qazaqstan keshegi Keńester Odaǵynyń quramynda bolǵan respýblıkalardyń birinen táýelsiz memleketke aınaldy. Iаǵnı, ol burynǵy sosıalıstik turpattaǵy memleketten múldem basqa qoǵamdyq-ekonomıkalyq formasııa qurý jolyna tústi. 

Bul jaǵdaı KSRO-nyń memle­ket retin­de ydyrap, tarıhı sahnadan ketip bara jatqandaǵy júıe­li áleý­mettik-ekonomıkalyq daǵdarys pen saıası ahýaldyń shekten tys shıelenisken kezeńimen tus­pa-tus keldi. Jańa memlekettiń Konstıtýsııasyn qabyldaý, eldiń damýynyń bolashaq baǵyttaryn aıqyndaý, ekonomıkalyq ustanymdar men qoǵamdyq prosesterde týyndap otyrǵan jaǵdaıǵa baılanysty jan-jaqty ǵylymı-saıası saraptama júrgizip, ony retke keltirý, táýelsiz Qazaqstannyń halyqaralyq qaýymdastyqtaǵy óz ornyn tabýǵa yqpal etetin sharalardy qarastyrý sııaqty kún tártibine qoıylyp otyrǵan suraqtarǵa jaýap izdeý kerek boldy. Mine, dál osyndaı alasapyran qıyn-qystaý zamanda Qazaqstannyń memlekettiliginiń negizin qalaý, nyǵaıtý, damytý mindeti, onyń barlyq  jaýapkershiligi, aýyrtpalyǵy men júgi Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń ıyǵyna tústi. 

90-jyldardyń basyndaǵy tarıhı kezeń eń aldymen eski júıeni buzýǵa baǵyttalǵandyǵymen erekshelendi. Ábden toqyraýǵa túsken burynǵy júıeni joıýdyń ózi ońaıǵa túspedi. 1993 jylǵy Konstıtýsııaǵa qoǵam­nyń saıası júıesine qatysty ózgeris­ter engizýdiń ózi qanshalyqty qıyn­dyq­tar týdyrdy. Degenmen ol júıe­niń jańa modelin aıqyndaýdy qolǵa alýǵa múmkindik jasady. Bul prosess Qazaqstanda kezeń-kezeńmen iske asyrylǵan qaıta qurýlar sıpatynda júrgizildi.

Sol kezdiń ózinde-aq Elbasy N.Á.Nazarbaev bolashaqty boljaı biletin kóregen saıasatker qyry­nan kórindi. Buǵan Prezıdenttiń táýelsizdikti nyǵaıtýdyń basymdyq­taryn der kezinde aıqyndap, olardyń birinen soń biriniń iske asyrylýyna kóp kóńil bólip, «Aldymen – ekonomıka, sodan keıin – saıasat» degen ustanymyn mysal retinde keltirýge bolady. Bul prınsıp eger memlekettiń ekonomıkasy álsiz bolsa, ol memleket saıası jaǵynan da kúshti bola almaıdy degendi bildiredi. Ol úshin naryqtyq ekonomıkany damytýǵa baǵyttalǵan bıýdjet júıesin qalyptastyryp, bankter týraly jáne taǵy basqa da zańdar qabyldap, memlekettiń bolashaq damýyn josparlap, daǵdarysqa qarsy kúres baǵdarlamalaryn jasaý, ulttyq valıýtany engizý kerek boldy. Osynyń barlyǵy Elbasynyń memlekettik saıasatty júrgizýde durys basymdyqtar qoıa bilýimen qatar júıelilik, tereń taldaý, ǵylymı negizge súıený, metodıkalyq jáne metodologııalyq jaǵynan máseleniń mánisi men baıybyna jetý, obektıvtilik, tabandylyq pen adaldyq, saıası birizdilik sııaqty ómirlik prınsıpterdi basshylyqqa alýynyń nátıjesi dep túsingen jón.

1992 jyl tolyǵymen táýelsiz memleketimizdiń Konstıtýsııasyn talqylap, pysyqtaýǵa arnaldy desek te bolady. Ondaǵy negizi maqsat – joǵaryda kórsetilgen túbegeıli ózgeristerdi, ásirese Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdigin Ata zań deńgeıinde zańdastyryp, bekitý edi. Bul mindetter negizinen 1993 jylǵy ótpeli kezeńge arnalǵan Elimizdiń alǵashqy postkeńestik Konstıtýsııasynda kórinis tapty. 

О́mirdiń ózi kún tártibine shyǵaryp otyrǵan máselelerge alǵashqy jaýap 1993 jyly 11 mamyrda ótken qoǵamnyń ıdeıalyq birligi máselesine arnalǵan respýblıkalyq keńeste berildi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń sol keńes­­te sóılegen sózi keıin «Qazaq­stan­nyń bolashaǵy – qoǵamnyń ıdeıa­lyq birliginde» degen ataýmen jeke kitap­sha bolyp shyqty.

Memleket basshysy táýelsizdiktiń alǵashqy kezeńinde-aq qoǵamdaǵy óz­geristerge saı keletin rýhanı ahýal qalyptastyrýdyń qajettigin jaqsy túsindi. Reformalar júrgizý úshin turaqtylyq pen ultaralyq kelisimniń bolýy qajet. Eldiń saıası-ekonomıkalyq damýyn naryqqa beıimdeý qajettigi ulttyq ıdeıaǵa degen kózqarasty qaıta qarap, ony túbegeıli ózgertýdi talap etti.

Sondyqtan da Elbasy: «Shyn máninde, ıdeologııa – bul adam­dar­dyń qoǵamdastyǵyn saıası jáne ekono­mıkalyq mindet­terdi sheshýge toptastyrý men jumyldyrýdyń ýaqyt tezinen ótken tásili, bul áleýmettik minez-qulyqty qalyptastyrý mehanızmi ...adamdardyń aqyl-oıyna órkenıetti túrde yqpal etý tásili» – dep, onyń qajettiligine erekshe kóńil aýdardy. 

Kitaptyń epıgrafynda «naqty táýelsiz­dikke jetý saıası, ıntellek­t-ýaldyq, rýhanı  qoldaýdy talap etedi» delingen. Elbasy ekonomıkalyq, uıymdastyrýshylyq, kadrlyq ser­pin­men qosa qoǵamdy biriktirýge jaǵdaı jasaý kerektigin aıta kele, jaqyn jáne alys bolashaqqa eseptelgen óz jumysymyzdy ıdeıalyq jaǵynan tereń túsinbesek, isimizdiń alǵa baspaıtyndyǵyn eskertti. Áńgimeniń tórkini túptep kelgen­de ıdeo­logııalyq tuǵyrnama qalyptas­tyrýda Qazaqstannyń ózindik jolyn izdeý qajettigine tireletinin, degenmen ol birshama basqa jalpyulttyq basymdyqtarǵa kóńil aýdarýdy qajet etetindigin kórsetip berdi. 

Qazaqstannyń sol kezdegi áleý­met­tik-ekonomıkalyq jaǵdaıy men qo­ǵam­dyq-saıası jáne ıdeıalyq baǵyt­taryna jasalǵan taldaý nátıjesinde N.Á.Nazarbaev jas memleket aldynda turǵan eń mańyzdy ǵalamdyq maqsat – naqty táýelsizdikke qol jetkizý ekendigin atap kórsetti. Shy­nyn­da da, táýelsizdik tuǵyrly bolmasa, memlekettiń qýaty da, bedeli de joq bolady, onda oǵan ıdeıanyń da qajettiligi shamaly.

Mine, sol kezeńdegi qalyptasqan ahýaldy eskergen Elbasy memlekettik bastaýlardy nyǵaıtý, quqyqtyq qoǵam ornatý, jańa tehnologııalyq, qurylymdyq, ınstıtýttyq negiz­degi tolyqqandy ulttyq naryq qa­lyp­tas­tyrý, túbegeıli áleýmettik-ekonomı­kalyq reformalardy júrgizý, birte-birte halyqtyń ál-aýqatyn kóterý, eldiń qorǵanys qabiletin saqtaý, ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý, syrtqy saıasattaǵy baǵyttarymyz ben aqparattyq táýelsizdik sııaqty memlekettilikti nyǵaıtatyn naqty qadamdar jasaı bastady. Halyq ony óz kózimen kórdi, túsindi, qoldady jáne Elbasynyń saıasatyna senim artty. 
Elde osymen bir mezgilde ıdeıalyq toptasý máselesin praktıkalyq tur­ǵy­da iske asyrý qolǵa alyndy. Bul ońaı sharýa emes edi. Onyń basty qıyndyqtary: ekonomıka turalap, ulttyq másele ýshyǵyp, halyqtyń ál-aýqatynyń nasharlap, eldi kúızelis órti sharpyǵan jaǵdaıda Qazaqstannyń táýelsiz el retindegi bolashaǵy bulyńǵyr edi. «Bylaı tartsań arba  synady, bylaı aıdasań ógiz ólediniń» kebin kıgen almaǵaıyp zaman.... Kommýnıstik ıdeologııa tarıh qoınaýyna ketip bara jatsa da, áli de bolsa ol halyqtyń bir bóliginiń sanasyna myqtap sińip qalǵan, burynǵy odaq kúırese de, biraq áli de bolsa halyqtyń basym kópshiligi ony ańsap, moınyn basqa jaqqa buryp, qulaǵyn bógde eldiń aqparattyq keńistigine túrýmen boldy. Halyq nege senerin, ne istep, qaıda bararyn bilmeı del-sal boldy. 

Sol kezdiń ózinde Elbasy mem­­­le­ket­­tik basqarý júıesin qalyp­tas­tyrý úshin turaqtylyqtyń qajet ekendi­gin aıqyn túsindi. Turaqtylyq qana reformalar júrgizip, halyq­tyń jaǵdaıyn birshama túzetýge múmkin­dik beretinin aıtyp, respýblıkadaǵy barlyq saıası kúshter men qoǵamdyq uıymdardy onsyz da shıelenisip turǵan jaǵdaıdy shekten tys saıasat­tandyrmaýǵa shaqyrýmen boldy. Sondyq­tan da N.Á.Nazarbaev «qoǵam­nyń birigýin nyǵaıtýǵa turaq­tylyq, azamattyq kelisim aqýalyn qalyptastyrý eleýli áser etedi», de­gen qorytyndy jasady.

Osylaısha elde naqty táýelsiz­dikke qol jetkizetin jalpyulttyq basymdyqtar anyqtalyp, qoǵamda birlik, turaqtylyq, rýhanı kelisimdi ornyqtyrý qajettigi birte-birte kúmán keltirmeıtin aqıqatqa aınala bastady. 

Qazaqstan halqynyń tutas etnosaıası qoǵamdastyǵy egemendiktiń ózindik jıyntyǵy ekendigin eskere otyryp, ...kóp ultty halyqtyń áleýmettik turaqtylyǵy men múd­deleriniń serpindi tepe-teńdigi Qazaq­stannyń qalyptasý jáne damý prosesin árqashan aıqyndap otyrdy. Iаǵnı, Elbasy etnıkalyq alýan túrliliktegi áleýmettik birtutas­tyqtyń strategııasyn usyna otyryp, ishki saıasattyń irgeli qaǵıdasy ult­ara­­lyq kelisim prınsıpi eken­digine basa ekpin jasady, onyń de­mo­kratııa­lyq quqyqtyq memleket qurýdaǵy qazaqstandyq joldyń jáne bizdiń dúnıejúzilik qoǵamdastyqqa enýimizdegi erekshelikterin atap kórsetti. Sonymen birge qazaq halqy­nyń jáne qazaq tiliniń biriktirýshi rólin tolyq­qandy paıdalaný qajet­tigi praktıkalyq turǵydan únemi eskerilip otyrdy. 

Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuń­­ǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaev respýblıkanyń táýel­siz­­di­giniń alǵashqy jyldarynyń ózin­de-aq memlekettiń áleýmettik-ekono­mıkalyq negizderimen qatar onyń damýynyń ıdeologııalyq jaǵynan da qamtamasyz etilýine kóp kóńil bóldi. Elbasynyń 1992-1993 jyldary sóılegen sózderi men jazǵan eńbekterinde búgingi kúnmen tikeleı baılanystyń barlyǵyn baıqaýǵa bolady. Olar konseptýaldy-teorııalyq jáne praktıkalyq jaǵynan áli kúnge deıin ózektiligin joıǵan joq. 

Elbasynyń 1993 jyly jaryq kórgen «Qazaqstannyń bolashaǵy – qoǵamnyń ıdeıalyq birliginde» atty eńbeginde «Elimizdiń bolashaq órkenıetti damýynyń, ózimiz bara jatqan qoǵamnyń negizderi naq búgin qalanýda. ...Alaıda biz ózimizdiń erteńgi isterimizdiń naqty bet-baǵdaryn kóre bilýge tıispiz», dep Táýelsiz Qazaqstannyń bolashaqqa baǵdaryn sol kezdiń ózinde kóregen­dikpen kóz aldyna elestetip, onyń damýy­nyń negizgi baǵyttaryn aıqyn­dap, jobalaýǵa nyq senimmen kiriskenin ańǵarýǵa bolady. 

Prezıdenttiń sonaý 1993 jy­ly «Jań­ǵyrý ıdeologııasynyń da bi­rik­tir­gish bastaýlary bar, al onyń ózi kúrdeli kóp deńgeıli qubylys bolyp tabylady. Bul ekonomıkalyq reformalardyń ıdeıalyq tuǵyrna­ma­sy da, saıası ıns­tıtýt­tardyń ózgerýi de, áleýmettik minez-qulyq­tyń jańa turpaty da» – degen sózderiniń Elbasynyń 2017 jyly jarııalanǵan «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasyndaǵy «...Birtutas Ult bolý úshin bolashaqqa qalaı qadam basatynymyz jáne buqaralyq sanany qalaı ózgertetinimiz týraly kózqarastarymen..., sanamyz isimizden... buryn jańǵyryp otyrýy tıis, ol saıası jáne ekonomıkalyq jańǵyrýlardy tolyqtyryp qana qoımaı, olardyń ózegine aınalady» degen sózderimen sabaqtastyǵyn kóremiz. 

Sonymen birge Elbasynyń osydan shırek ǵasyr buryn dástúrge, halyqtyqqa kóp mán bere otyryp, ony halyqtyń ómirindegi tereń ımandylyq pen rýhanı negizderge teńep, «Mádenı dástúrler qashanda áleýmettik qaıta túleýdiń qaınar kózi bolyp keldi. ...ár halyqtyń ómirindegi tereń ımandylyq pen rýhanı negizderge – dástúrlerge nazar aýdarý kerek» degeni búgingi: «...ozyq dástúrlerdi tabysty jańǵyrýdyń mańyzdy alǵysharttaryna aınaldyra bilý qajet. Eger jańǵyrý eldiń ulttyq-rýhanı tamyrynan nár ala almasa, ol adasýǵa bastaıdy... ulttyq kod, ulttyq mádenıet saqtalmasa, eshqandaı jańǵyrý bolmaıdy» degen oılarymen úndesip jatyr. 

Eger 2017 jyly Elbasy Qazaq­stan­nyń revolıýsııalyq emes, evolıý­sııalyq damýy týraly sóz qozǵap, onyń halqymyzǵa ákelgen zar­dap­ta­ryn tizip, ...evolıýsııalyq damý ǵana ulttyń órkendeýine múmkin­dik beretinin aıtsa, 1993 jyly ol «Revolıýsııalyq sekirister kórini­si – qoǵam úshin asa qaýipti dert. Áleýmettik-saıası revolıýsııalar – mem­le­ket damýynyń eń táýir tási­li emes. Búgingi qazaqstandyqtar urpaǵynyń mindetteriniń biri – evolıýsııalyq turpattaǵy tutqalar jumys isteıtin, onyń jańarýy dáıek­ti­likpen júretin qoǵam qurý» dep eskertken.

Elbasynyń 1992 jyly jaryq kórgen «Qazaqstannyń egemendi mem­le­ket retinde qalyptasýy men damýy­nyń strategııasy» atty eńbeginde, joǵaryda aıtylǵandaı, ultaralyq kelisim prınsıpi ishki saıasattyń irgeli qaǵıdasy desek, eger demokratııalyq quqyqtyq memleket qurý men dál osyndaı jańa demokratııalyq qoǵam ornatýdaǵy qazaqstandyq joldyń ereksheligin aıqyndap, osy jolda Elbasy jańa Qazaqstan úshin jańa saıası baǵytty álemniń eń damyǵan otyz eliniń qatarynnan kórý dep anyqtap berse, jańa qazaqstandyq patrıotızm – bizdiń kópultty jáne kópkonfessııaly qoǵamymyz tabysynyń negizi..., biz qoǵamdyq kelisimdi saqtaýǵa jáne nyǵaıtýǵa tıispiz, bul bizdiń memleket retinde, qoǵam retinde, ult retinde ómir súrýimizdiń aınymas sharty bolsa, ultty uıystyryp, uly maqsattarǵa jeteleıtin ulttyq ıdeıa – Máńgilik El ıdeıasyn anyqtap berse, osyndaı uly maqsat ulttyń rýhyn asqaqtatary sózsiz. 

Endeshe rýhanı jańǵyrýdyń ne­gizi – turaqtylyq, birlik, ke­li­­sim, al turaqtylyq – rýhanı jań­­ǵy­­rý­­dyń kepili. Táýelsiz Qazaq­stan­nyń tuǵyryn berik qylý úshin Elbasy tıisti qoǵamdyq sana sezimdi qalyptastyryp, azamattyq biregeılikti nyǵaıtý arqyly bir­lik pen kelisimdi qamtamasyz etý­diń qajettiligin aıryqsha atap ótti. Bul jerde biz taǵy da tarıhı sa­baq­tastyqty kórip otyrmyz. Máselen, 1993 jylǵy «Qazaqstannyń bolashaǵy – qoǵamnyń ıdeıalyq birliginde» eńbeginde N.Á.Nazarbaev «Jańǵyrý damyǵan azamattyq qoǵam­nyń qalyptasýyn kózdeıdi» degen edi. Jalpy qazaqstandyq jáne azamattyq biregeılik túptep kelgende búgingi kúnniń eń basty máselesi. Ol týraly Elbasy «Qazaqstandy jańǵyrtý árbir azamat bostandyǵynyń sharty jáne jalpy alǵanda qoǵamdaǵy turaqtylyq bolyp tabylatyn azamattyq qoǵamnyń qalyptasýyn kózdeıdi. Budan basqa saıası ıns-tıtýttardy belgili bir jańǵyrtý jáne jappaı demokratııalyq sana-sezimdi qalyptastyrý qajet», – dedi. Olaı bolsa, azamattyq qoǵamnyń qalyptasýy qundylyqtardy jań­ǵyrt­paıynsha múmkin emestigin El­basy­nyń sol 90-jyldardyń basynda aıtýy da kezdeısoq emes. 

Osynyń bári táýelsiz Qazaqstan­nyń negizin qalaýshy retindegi El­basy­­nyń ómirlik ustanymyn, júrgi­zip kele jatqan saıasatynyń birizdi­ligin, júıeliligin, sabaqtastyǵy men tıim­di­li­gin, saıası jáne basqarýshylyq tájirıbesiniń joǵary deńgeıin, onyń ómirmen tikeleı baılanystylyǵyn kórsetedi. 

Japsarbaı QÝANYShEV,
saıasattaný ǵylymdarynyń doktory