Medısınalyq saqtandyrýdyń ereksheligi nede?

Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń zertteýleri turǵyndardyń ómir jasy uzaq elderde aýyr syrqattar deńgeıi jáne qaterli isik, júrek-qan tamyry aýrýlary men sýsamyrdan kóz ju­ma­tyndar sany óte az ekenin dáleldep berdi. Al, ómirdiń uzaqtyǵy memlekettiń densaýlyq saqtaý salasyna adam basyna qaraı bóletin shyǵyndaryna tyǵyz baılanysty. Zertteý nátıjesinde halqynyń densaýlyq kórsetkishi joǵary degen 10 memleket anyqtaldy, solardyń aldyńǵy úshtigine Japonııa, Italııa men Shveısarııa enedi. Japondar densaýlyq saqtaý salasyna ár adam úshin 3,213$, ıtalııalyqtar 3,012$, shveısar úkimeti 5,643$ bóledi. Atalǵan elderde halyqtyń ómir jasynyń uzaqtyǵy 82 jastan joǵary.

Syrttaı qaraǵanda medısına sala­sy­nyń kóptegen problemalaryn she­shý úshin jo­ǵaryda kórsetilgen mem­le­ket­terdiń úzdik tájirıbesin kóshirip alyp, bizdiń júıe­ge engize salýǵa bolatyndaı kórinedi. Bi­raq shyn máninde olaı etý úlken qatelik. Osy kúnge deıin sheteldiń tájirıbesin esh­bir ózgertpeı, sol kúıinde engizýge talaı ret talpynys jasaldy. Olardyń áli kúnge biz­diń júıege kirigip kete almaı jatqany ja­syryn emes.

Medısınany damytyp, ult den­saý­lyǵyn jaqsartý úshin túrli emdeý júıe­s­in jasaý jetkiliksiz. Mundaı shemalar durys jumys istemeıdi. Aýrýhana sa­lý, qymbat qondyrǵylar satyp alý, ma­man­dardy oqytý da asa qıyn emes. Ult densaýlyǵyn nyǵaıtý úshin júıege qa­ty­sýshylardyń minez-qulqyn ózgertý qa­jet. Sebebi, dárigerler óz qyzmetin je­tildirýge yntalandyrylmaǵan, pasıent­ter óz densaýlyǵyn kútýge, saqtaýǵa qu­­lyq­­syz. Bul óz densaýlyǵyna degen jap­­­paı jaýapsyzdyqty týdyrǵan te­gin júıe­­niń saldary. Tegin bolǵan soń qyz­met­­terdi paıdalaný kólemi de artady, odan uzyn-sonar kezek problemasy týyn­daıdy. Medısına qyzmetkerleri men pasıentter arasyndaǵy qarym-qatynas buzylady. Belgili bir mólsherde bekitilgen jalaqy medısınalyq qyzmet sapasynyń tómendeýine jáne kadr tapshylyǵyna uryndyrdy. Al kez kelgen qyzmetke aqy tóleý normaǵa aınalǵan qoǵam músheleriniń minez-qulqy da ózgeshe bolady. Mysaly, Eýropanyń, Amerıka nemese Japonııanyń ár turǵyny jylyna bir ret tekserilip, aýrýdy erterek anyqtaýdyń ońaılyǵyn jáne onyń ekonomıkalyq turǵydan tıimdiligin biledi.

DDSU málimetinshe, jyl saıyn kedeı­lik qamytyn kıgen 100 mln-ǵa jýyq adam­­nyń medısınalyq qyzmet aqy­syn tóleýge shamasy jetpeıdi. Son­dyq­tan ár el óz halqyn barynsha qorǵaý maq­­satynda densaýlyq saqtaý salasyn qar­jy­landyrýdyń túrli úlgilerin en­giz­ip ja­tady. Olar bıýdjettik qarjy­lan­dy­rý­­dyń úlesin arttyrýǵa nemese mindetti me­­­dısınalyq saqtandyrý jarnalaryn en­gizýge negizdelgen.

Álemde saqtandyrýdyń Bısmark úlgisi (nemis), Beveredj úlgisi (aǵylshyn) jáne Semashko úlgisi (keńestik) degen úsh túri damyǵan. «Beveredjdiń» saqtandyrý úlgisi búginde Ulybrıtanııa, Shvesııa, Danııa, Irlandııa sııaqty birqatar elderde keńinen taralǵan. Bul memleketter retteletin memlekettik (bıýdjettik) densaýlyq saqtaý júıesin negizge ala otyryp, ony saqtandyrý elementterimen tolyqtyrǵan. Munda pasıentter men ju­mys berýshilerdiń jarnalary densaýlyq sa­lasyn qosymsha qarjylandyrý kózi ese­binde qarastyrylady.

Germanııa, Avstrııa, Belgııa, Nıder­la­nd, Shveısarııa, Ortalyq jáne Shy­ǵys Eýropanyń ózge de elderi «bıs­mar­k­­­tik» saqtandyrý úlgisin tańdaǵan. Mun­da negizgi róldi mindetti jarna tó­leı­tin je­­ke kásipkerler atqarady. Al keńestik den­­saýlyq saqtaý júıesi burynǵy so­sı­­alıstik blok elderinde ǵana saqtalyp qal­­ǵan.

KSRO medısınasy tek ekstensıvti sıpatta damydy. Bar kúsh dárigerler, medbıkeler men aýrýhanadaǵy oryn sanyn kóbeıtýge jumsaldy. Emdeý men dıagnostıka tásilderin engizýge ınvestısııa salýdyń ornyna «aýrýhanadaǵy oryn» sanyn qýdyq. Bul keńestik densaýlyq saqtaý júıesiniń qarjylyq jáne ıdeologııalyq turǵydan kúıreýine ákep soqtyrdy. Muny ásirese, 80-90-shy jyldary otandyq stasıonarlar kómegine júgingen azamattar umyta qoıǵan joq. Ol kezde ózińmen birge tósek-orynnan bastap, dári-dármek, dáke sııaqty kerek-jaraqty ala barýǵa týra keletin. Sebebi, aýqymdy kórsetkishterge negizdelgen júıe ekonomıkalyq qıyn zaman týǵan kezde ómirsheń emestigin kór­se­tip berdi. Ádette halyq «aq halatty ab­zal jan» dep qurmetke bólep jata­tyn dáriger mamandyǵynyń bedeli tó­mendedi. Dárigerlerdiń 70 paıyzyn bú­gin­de áıelder qaýymy quraıdy. Al olar­­dyń aılyǵy ortasha statıstıkalyq ja­­laqynyń 70 paıyzynan aspaıdy. Me­dı­sı­­na mamandarynyń jalaqysy áli kúnge deı­­in jumys nátıjesine emes, maman­dan­ǵan salasyna, ǵylymı jáne biliktilik dárejesine táýeldi.

Jalpy, densaýlyq saqtaý salasynyń ózindik erekshelikteri bar jáne munda adam densaýlyǵyna taýar retinde qaraýǵa bolmaıdy. Bul saladaǵy taýar – medısınalyq qyzmet. Biraq, naryqtyq tetikter bul júıede durys jumys istemeıdi. Sebebi, olar shala-jansar shekteýlermen tejelgen. Mysaly, emhanalar men stasıonarlar memleket menshiginde, medısınalyq saqtandyrý naryǵy damymaǵan, densaýlyq saqtaý nysandary tek bıýdjet qarajaty esebinen salynady, tipti jeke menshik klı­nıkalardyń ózderi de memleketten kóbirek aqsha alyp, sonyń esebinen kún kó­rýge tyrysady. Júıeniń jappaı orta­lyq­tandyrylýy jáne memleket tarapynan shekten tys «rettelýi» jańa tehnologııalar men ádisterdiń damýyna kedergi keltiredi.

Búginde densaýlyq saqtaý salasyna qarjy jetpeıtinin moıyndaý kerek. Sebebi, Qazaqstan medısına salasyna IJО́-niń 3-aq paıyzyn bóledi. Al Eko­nomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy elderi IJО́-niń 8 paıyzyn, AQSh 17 paıyzyn densaýlyq salasyna bóledi. Osynsha qarajat bólingen soń sheteldik aýrýhanalardyń jabdyqtalý deńgeıi men dárigerlerdiń jalaqysy da joǵary bolatyny túsinikti. Bizdiń klınıkalarymyzdyń qazirgi jabdyqtalý deńgeıi shet eldikinen kem túspeıdi. Biraq bıýdjet qarjysynyń jetispeýi jáne qyzmet sany men kólemin qoldan shekteý saldarynan otandyq medısına tolyq damýǵa múmkindik ala almaı otyr. Degenmen IJО́-den qajetti somany bólgen kúnde de eshteńe ózgermeıdi. Aqsha reformalanǵan ortaǵa túsken kezde ǵana nátıje bere bastaıdy. Sondyqtan Memleket basshysy 5 ınstıtýttyq reformany júzege asyrýǵa baǵyttalǵan «100 naqty qadam» Ult josparynda densaýlyq salasyn ári qaraı damytý úshin mindetti medısınalyq saqtandyrý júıesin engizý qajettigin qadap aıtty.

Biz halqymyzdyń ǵasyrlar boıy qa­lyp­tasqan dástúrlerine negizdelgen jáne onyń kúndelikti suranystaryna jaýap beretin medısınalyq ıdeologııa qa­lyp­tastyrýymyz kerek. Halyqty medı­sı­nalyq qyzmetpen barynsha qamtyp, dá­rigerlik kómektiń qoljetimdiligin qam­tamasyz etýge tıispiz. Osy maqsatta Qazaq­stan densaýlyq saqtaý salasyndaǵy túr­li mo­delderdiń jaǵymdy-jaǵymsyz jaq­­ta­ryn saralaı kele, barlyq tarap­tar­­dyń múd­desin eskeretin mindetti áleý­met­tik me­dısınalyq saqtandyrý úlgisin tańdady.

Álbette, bıznes ókilderi buǵan skep­tı­kalyq kózqaraspen qaraıdy. Sebebi, óz qyzmetkerleriniń densaýlyǵy úshin jaýap-
ty bolý qıyn jáne bul mindetti memleketke ysyra salý ońaı ári kóp shyǵyndy qajet etpeıdi.

Qazirgi tehnologııalar men medı­sı­na­nyń damý qarqyny salaǵa qosymsha qarjy quıýdy talap etedi jáne mindetti medısınalyq saqtandyrý júıesinen basqa bul máseleniń sheshimin taýyp beretin jol joqtyń qasy. Ult densaýlyǵy úshin ortaq jaýapkershilik engizbeıinshe medısınany jańa deńgeıge kóterý múmkin emes. Ortaq jaýapkershilik degendi shyǵyndy meılinshe azaıtyp, syrqattanyp qalǵan jaǵdaıda medısınalyq kómekti barynsha kóp alý dep túsingen jón. Saqtandyrý jaıly sóz bolǵanda aýyrmaıtynyn alǵa tartqan kóptegen adamdar, ásirese, jastar «nege men bireý úshin aqsha tóleýim kerek» dep narazylyq bildirip jatady. Al aýyr dıagnoz qoıylǵan jáne qymbat em-dom men dári-dármek qabyldaýǵa májbúr bolǵan azamattar tegin medısınalyq kómek pen onyń qoljetimdiligi degen nárseni jan-tánimen sezinedi. Sondyqtan, biz tólegen jarnalarymyzdyń dál qazir aýrýhananyń reanımasııa bóliminde jatqandarǵa nemese organ almastyrýǵa zárý syrqattarǵa kómektese alatynyn túsinýimiz kerek. Salyq pen saqtandyrý jarnasynyń arasyndaǵy aıyrmashylyq mine, osyndaı.

Ekinshi, bul kimge kerek? Búginde álem­degi eń úzdik degen densaýlyq saqtaý mo­de­lderiniń bári aýrýdyń aldyn alýǵa jáne bar­lyq elde ólim-jitim kórsetkishiniń negizgi sebebi bolyp tabylatyn juqpaly emes aýrýlarǵa qarsy kúreske den qoıyp otyr. Bul úrdistiń negizinde adamdardy salamatty ómir súrýge, durys tamaqtanýǵa jáne óz densaýlyǵynyń qadirine jete bi­lý­ge úıretetin óte qarapaıym qaǵıda jatyr. Atalǵan sharalar jıyntyǵy ólim-jitimdi azaıtyp, halyqtyń ómirin uzartýǵa múmkindik bermek.

Kópshilik dárigerge aýrýy janyna batqan kezde, tipti, ábden asqynyp ket­ken­de baratyn bizdiń júıede bárine med­ı­-
­sınanyń kináli bolyp shyǵa keletini ja­syryn emes. Bul úrdistiń jyl saıyn kó­beımese, azaımaı otyrǵany ókinishti. Sal­darynan biz tegin dári beretin, tıisi­nshe kútim jasaıtyn stasıonarlarǵa «iligýge» barymyzdy salatyn boldyq. Kóptegen adamdar stasıonarǵa jaı ǵana jatyp, óziniń nemese jaqyndarynyń densaýlyǵyn teksertkisi keledi. Oǵan bireý tamyr-tanys arqyly, endi bireýler barlyq ınstansııalarǵa shaǵymdana júrip qol jetkizedi. Oǵan qosa, biz bárimiz tamyrdan dári saldyrǵandy jaqsy kóremiz. Dáriger emdeý qaǵazyna osyny qospasa em-domnyń sapasyna, dárigerdiń biliktiligine kúmán keltiretinimiz de jasyryn emes. О́kinishke qaraı, ár jyldary engizilgen reformalardyń birde-biri adamdardyń óz densaýlyǵyna jáne dárigerge qatysty túsinigi men minez-qulqyn ózgerte almady.

Endi nelikten shet eldiń dárigerleri kishipeıil keledi, pasıentterdi qýana qa­byl­daıdy degen suraqqa jaýap izdep kó­relik. Bul suraqtyń jaýaby óte ońaı. Sebebi, ár pasıent onyń tabys kózi jáne onyń biliktiligi men bedeli qanshalyqty joǵary bolsa tabysy da sonshalyqty kóp bolmaq. Al, bizde qalaı? Bizdiń júıe­de dárigerdiń jalaqysy onyń emdeý me­kemesinde ótkizgen ýaqytyna, ıaǵ­nı ala­tyn «stavkasyna» táýeldi. Mun­daı jaǵ­daıda dárigerler úshin pasıentterdiń az bol­ǵa­ny ońtaıly. Bul buqaralyq aq­pa­rat qu­raldary aıtpaqshy, dárigerdiń az ǵa­na jalaqysynyń qalǵan bóligin pa­sı­ent­ter­diń esebinen toltyrýǵa ákep soq­tyrady. Jaǵ­daıdy túbegeıli ózgertý úshin júıege na­ryqtyq qatynastardy engizý qajet. Mu­ny elimizde tabysty jumys istep kele jat­qan jáne memlekettik sek­tordaǵy bi­likti dárigerlerdi jınap alatyn jeke klı­nıkalardyń tájirıbesinen baı­qaýǵa bo­lady. Saqtandyrý pasıentke klınıkany da, emdeıtin dárigerdi de tań­daý quqyǵyn beredi. О́ıtkeni, ol júıege aq­sha ákeletin negizgi qatysýshy jáne pa­sıent qansha kóp kelse aýrýhana men bilikti dáriger de aqshany sonsha kóp alýy tıis. Memlekettik sektorǵa bul modeldi engizý qıyn. Sebebi, bıýdjetten bólingen qarjyny bas dáriger bóliske salady. Al sol aqshany tapqan dáriger belgili bir mólsherde bekitilgen jalaqyny qanaǵat tutýǵa májbúr.

Budan júıege qatysýshylardyń mi­nez-qulqyn ózgertý qajet degen ekinshi qo­rytyndy shyǵady. Saqtandyrý medısınasy dárigerlerge eńbekaqyny saǵatyna qarap emes, atqarǵan eńbegine qaraı tó­leý júıesine kóshýge negizdelgen. Bul em­ha­nalardyń pasıentterdi az shyǵynmen tez emdep jazýǵa múmkindik beretin jańa teh­nologııalardy engizýine múmkindik beredi. Nátıjesinde emdelýshi emhana men dáriger tańdaý quqyǵyna ıe bolady jáne júıe jumysyndaǵy basty býynǵa aınalady, dáriger eńbekaqysy kóbeıgen soń biliktilik deńgeıin arttyryp otyrýǵa yn­taly bolady, memleket halyqtyń su­ra­nysyna jaýap beretin, pasıentke ba­ǵyttalǵan medısınaǵa qol jetkizedi.

Erik BAIJÚNISOV,
«Áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qory» AQ basqarýshy dırektory