Unasymdy Ulasbek

Qalyptasqanda, ol kesheli-búgin ǵana emes, burynnan-aq solaı. Al endi munyń sebebi nede degen zańdy suraq týyndaıdy. Árıne, sheneýnik degen uǵymnyń ózi bizdiń saharamyzǵa, saıyn dalamyzǵa orys patshalyǵynyń otar­shyl­dyǵymen birge kelgeni málim-dúr. Eń basty kiltıpan osynda. Lápbaılaǵan lypyldaq jaǵympazdyq, aryzqoılyq, jaltaqtyq pen jasqanshaqtyq, jylpos­tyq pen jandaıshaptyq syqyldy syrqat­tar súıekke osylaısha ońdyr­mastaı sińdi, qanǵa qaraýlana qalyń aralasty. Totalıtarızm titiretken ke­­ze­neı­li kezeńderde «Bólip al da, bıleı ber» degen baıa­ǵy saıqal saıasat surqııa sıpat­tar­ǵa ıe bolyp, odan ármen asqyna tústi. Sol zamandardyń bárinde de túrli úrdis-úderisterdiń, qıly qubylystardyń bel ortasynda sheneýnikter júrdi. Nıkolaı patshańyzdyń ózi Reseıdiń syrqyraǵan dertteri synalǵan kezde kúńirene kir­jıip: «Bul eldi tek men ǵana emes, pálen myń sheneýnik bılep otyr emes pe?!» degen ǵoı.

Ho-osh delik. Kezeneıli ke­zeń­der kelmeske ketti. Al­la­­ǵa shúkir, egemen elmiz. Tá­­ýel­siz­dikke táýbe deımiz. Son­da da, ókinishke qaraı, she­neýnikterge degen kózqaras kóp asa ózgere qoımaǵandaı. Qaıta keı retterde keri ketip bara jat­qandaı da seziledi. Baspasózde de, bas­qa sózde de sheneýnikterdiń úlkenderi men kishileri, joǵarǵylary men tómendegileri «tómpeshteledi-aı» kelip.

...Qysqarta qaıyrsaq, qoǵamdyq pikir aýanynyń aýytqyǵan kúıinen onsha ózgermeýinde sheneýnikterdiń óz kinálary men óz kúnálary da az emes-aý. Alaıda, táýel­siz memleketimizdegi sheneý­nikterdiń barshasyna birdeı «Oı, qoıshy solardy!» dep qol silteı salý, únemi qara kúıe jaǵa berý qalaı bolar eken? Egemendikke qol jetkeli el múddesine qaltqysyz qyzmet etip, kúni-túni tynym tappaı, erendik pen tereńdik, kemeldik pen kemeńgerlik kórsetip, tektilik tanytyp kele jatqan sheneýnikter barshylyq qoı, aǵa­ıyn. Obyrlyq pen je­bir­likten, qunyǵý men qana­ǵat­­syzdyqtan aýlaǵyraq mem­­qyz­met­kerler nebir mınıstr­lik­terde, oblystyq, qalalyq, aýdandyq jáne aýyldyq atqarýshy organdarda, bıliktiń basqa da býyn-býnaqtarynda, myńǵyrǵan mekemelerde az emes qoı. Baıtaǵyńyz boıynsha júzdep, myńdap sanalar. Sondyqtan da bas gazetimizde «Táýelsizdik jáne sheneýnik» degen aıdar ashyp, jan-jaqty másele kótersek, oı qozǵap, pi­kir qozdatyp, jalpy maqsatqa járdemdessek jón-aq bolar edi. Deımiz. Biz.

...Ulasbek ákesinen on bir jasynda aıyrylyp qalǵan. Qa­ryn­­dastary Gúlsara on jas­ta, Gúlnar segizde, Ja­nat tórt­te, Perızat ekide ǵana edi. Aıaýly analary Ińkár ańyraı bozdaǵanymen, amal qansha. Ajal aıla taptyrmas. Jol apaty.

Alystaǵy aýylda, anasy­nyń qaba­ǵyna qarap ósti. Erte eseıdi. Ákesiniń baýyry Ábildabekteı aqjarylqap azamattyń qamqorlyǵymen er jetti. Aýyl mektebin úzdik bitirdi. Áldekimder sekildi ta­myr-tanys saǵalamady. Se­lıno­gradqa tartty da ket­ti. Aýyl sharýashylyǵy ıns­tı­­­tý­tyna tústi. Bul 1984 jyl edi. Atyshýly «Qaıta qu­rý­dyń» qarsańy. Qala turǵyndarynyń seksen bes paıyzy – orystildiler. Shaǵyn shahardyń Pobeda, Selınnıkı, Mır turpattas tórt-bes negizgi kóshesi, eki júz myń shamasynda halqy bar-tuǵyn.

Aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynda aýyldan barǵan boz­ba­lalardyń basym kópshiligi oqı almady. Oryssha oqýdyń azabyna shydamady. Ulasbek bárine tózdi. Kúni-túni kóz ilmeı, til úırendi. Alaıda, ishi shirkin ashyǵanda-a-a. Aıtpańyz! «Qazaq bolyp týamyz. Aýylda turamyz. Týǵan topyraqta ósemiz. Qazaqsha mektepte oqımyz. Al endi nege ǵana joǵary oqý oryndarynda, onyń ishinde aýyl sharýashylyǵy úshin mamandar daıarlaıtyn ınstıtýtta sabaqtyń bári, dárister túgeldeı tek oryssha júrýi kerek?!» Ulasbegińizdiń ishki álemi ulıdy-aı. О́stip. О́ksip. Sy-Sy-Syryńyzda «Qaıta qurý» naýqanynyń qarbalastary qyzǵan. Sádibekov Sovet Armııasy qataryna alynǵan. Ekinshi kýrstan. Máskeýińizdiń mańaıyndaǵy áskerı bólimde úlgili jaýynger sanalyp júr­gen. 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisinen keıin áskerdegi qazaqtarǵa degen kózqaras qatty qıyndaǵan. «О́negeli soldat, kommýnıst bolýǵa laıyq» desetinder kenet kúreńite sýynǵan. Taban as­ty­nan ultshyldar tizimine ilik­ken. Sádibekov.

1987 jyly Selınogradqa shıryǵyp oraldy. Qoǵamdyq jumystarǵa shıraq ta shapshań aralasty. Bul endi burynǵy, buıyǵylaý Ulasbek emes-ti. Basqashalaý bolyp qaıtqan. Máskeýdiń mańaıynan. Ke­le sa­la stýdentterdiń kóshbas­shy­lyǵyna kóterilgen. Jazý­shy Aldan Smaıylovtaı aǵalary­men aqyldasyp, «Parasat» mádenı-aǵartý birlestigi men «Shattyq» óner ortalyǵyn qur­ǵan. Stýdent jastarǵa jetek­shilik jasap, «Ulttyq rýh­ty biz kótermesek, kim kó­tere­di?! Jastardy ulttyq salt-­dás­túr­ge, tarıh pen máde­nı qundylyqtarǵa tárbıe­leıik!» dep bastama kótergen. Endi birde eki myńnan asa adam qatysqan jıyn uıymdastyryp, totalıtarızm titiretip turǵan kezdiń ózinde Jeltoqsan kóterilisin Selınogradta alǵash ret atap ótýge atsalysqan. Min­berge kóterilip: «Biz búgin Jeltoqsan oqıǵasy kezinde jazyqsyz japa shegip, qurban bolǵan órimdeı jastarymyzdy alǵash ret eske alyp otyrmyz. Bul jıynnyń ótkizilýine jergilikti ókimet ruqsat bermeı, qansha sozsa da, maqsatqa jettik!» dep jalyndy sóz sóılep turdy. Kóp uzamaı-aq qazaq tilinde mektep bitirip, joǵary oqý oryndarynda qatty qınalatyn stýdentterge qamqorlyq jasaý jóninde másele kóterdi. Qalalyq partııa komıtetiniń basshysyna kirip, jańa ashylǵan drama teatrynyń akterlaryna turǵyn úı bólýdi tabandy túrde talap etti. Sádibekovtiń bastamasymen Selınogradta shetqaqpaılanyp, jolatylmaı júrgen «Qyz syny», «Jigit sultany», «Kóktem merekesi», «Saıası saıys» sııaqty jarystar men baıqaýlar ótip, Ulasbegińiz búkil Qazaqstanǵa máshhúrlendi. 1992 jyly alǵash ret qalalyq jastar isi jónindegi komıtet qurylǵanda she? Onyń tuń­ǵysh tóraǵalyǵyna taǵaıyndaldy. Táýel­sizdiktiń de arqasy ǵoı, árıne.

Anasynyń tilegin qımady. Amalsyz aýylyna oraldy. Aýdandyq ishki saıasat bóliminiń eń tómengi deńgeıindegi mamany bolyp ázer ornalasty. Alaıda, tyń tynys, jadyrańqy lep tanytpaqtan tanbaıtyn talant qarymy tanylyp, kóp keshikpeı-aq bas maman, odan keıin jastar isi jáne sport bóliminiń basshysy, sonsoń aýdan ákiminiń orynbasary qyzmetterin atqardy. Báıdibek aýdany ákiminiń orynbasary bolyp júrgende ǵoı, aýyldar men mektepterdi, feldsherlik-akýsherlik beketterdi jalyq­paı jaıaý aralaıtyn. Qaıbir joly taý túkpirindegi sha­ǵyn aýyldarǵa máshınesi jete al­mas­tan, qarapaıym otbasylardy kúni-túni kórip júrip, tabany oıylyp, aýrýhanaǵa jatyp shyqqanyn jurt áli kúnge deıin ańyz qyp aıtady. «Sol bir aýyr kezeńde aýdandaǵy aýyl klýbtary men kitaphanalar, mektepter janyndaǵy ınternattar joıy-lyp ketpeı, aman saqtalyp qalsa, sol Sádibekovtiń eńbegi», desedi aýyl adamdary.

Ulasbek týraly alǵashqy maqala­myz «Egemende» jarııa­lanǵanda Sádibekov oblys ákiminiń apparatynda áleýmettik-mádenı keshen bólimin basqaratyn sheneýnik-tuǵyn. Úlken óńir­degi bilim berý, densaýlyq saqtaý, mádenıet, taǵy basqa biraz salalardyń jumysyn úılestiretin. Elińizdegi eń kóp mektep, eń kóp aýrýhana, eń kóp mádenı mekeme osy oblysta. Úsh mıllıonǵa tarta halqy bar. Sha­r­­ýa shash-etekten. Aǵymdaǵy alýan tirlikter. Qujattar. Qaǵazdar. Jıyndar. Semınarlar. Tájirıbe almasýlar. Oqýlar. Uıymdastyrý. Úılestirý. Taldaýlar. Boljaý­lar...

«Ulasbekti sheneýnik degen qalaı bolar eken? Ony kópke unaıtyn, unasymdy, naǵyz búgingi memqyzmetker, bilikti basshy degen jón shyǵar».

«Sheneýniktershe shirený, kókirek kóterý degen oǵan múl­de jat. Átteń, bizde aýdandar men qalalar azdaý ǵoı. Áıtpese, ákim bolatyn, halqyna jaqyn bolatyn kadrlardyń biri sol».

Mundaı pikirlerdi jıi estigenbiz. Jazǵanbyz. Birshama ýaqyt ótkende Ulasbegińiz ob­lys­tyq ishki saıasat jáne jastar isi basqarmasynyń bastyǵy qyzmetine jiberildi. Jalyndatty. Jastar jaǵyn.

Eki jyl shamasynda Báıdi­bek aý­dany­nyń ákimdigine ta­ǵaı­yn­daldy. Bıik­terge bastady. Týyp-ósken aıma­ǵyn.

Taǵy da eki jyldyń beles­teri­nen asqanda Ońtústik Qa­zaq­stan obly­syndaǵy eń kúrdeli aımaq sanalatyn Sary­aǵash aýdanyn basqarý senip tapsyryldy. Onda da bizdiń keıipkerimiz tirlikti dóńgeletip áketken. Kenet kele­si kóktemniń tóbesi kesirlenip kórindi. Aqpannyń aıaǵy alapat tasqyn ákeldi. «Kibise qarǵyny» degen dúnıemizde aıtyń­qyraǵanbyz. Sol kibi­se­degi qyrǵyn qarǵynda se­giz aýyldyq atyraptaǵy otyz bes eldi mekenniń eki myń­ǵa tarta úıin qyzyl sý qaptaǵan. Bes orta mekteptiń ǵımarattaryna tasqyn kirip, túgel talqandaǵan.

Kózimizben kórgenbiz. Orta­syn­da júrgenbiz. «Ege­men­niń» arnaýly tilshisi re­tin­de. Japa shekken jandar. Topyrlaı qulaǵan tamdar. Qırandyǵa aınalǵan úı-jaılar. Opyraıa oıylǵan kanaldar. Jarlaýyttana ja­ryl­ǵan joldar. Kesilip túsken kósheler. Sýǵa ketken múlik-múkámmaldar...

Búkil el Keleske kómektes­ti. Sa­ry­aǵashqa sabyldy. El­basynyń ózi tike­leı qadaǵalap, qamqor boldy. Úki­met basshy­laryn jiberdi. Árıne, ákim­derge, ásirese aýdan ákimine sal­maq­tyń asa aýyry túskeni túsinikti. Sádibekovińiz sondaı salmaqqa da, syn­darly synaqqa da tektilikpen tó­tep berdi. Astana qalasynyń on jyl­dyǵy aldynda aýdanǵa arnaıy kelgen Memleket basshysy kóptegen kelestikterge kilt tapsyrdy. Al, kerzi etigin tastaı qoımaǵan, bet-júzi ábden totyqqan aýdan ákimi Ulasbek Sádibekulynyń janarynan syrǵyǵan tamshylardy janyndaǵylardan jasyra súrtkilegenin bireý baıqady, ekeý baıqamaǵan.

Taǵy da eki-úsh jyl jyljydy. Ol «Nur Otan» partııasy OQO fılıaly tóraǵasynyń birinshi orynbasary bolyp saılandy. Sádibekov stıli jetekshi partııa jumystarynyń jan-jaqty jandanýynan jarqyraı kóringen. Eki jyl kóleminde eleýli eńbek etken Ulasbegińiz halyqtyń qalaýlysy atandy. Parlament Májilisiniń depýtaty bolyp, baıaǵy stý­dent­tik jalyndy jyldary ót­ken, búginde tanymastaı óz­ger­gen, memlekettiń mereıine, maqtanyshyna aı­nal­ǵan Astanaǵa aıryqsha tolqynyspen aýys-ty. Astana­nyń Selınograd kezi kóz aldynda kólbeńdedi. Talaı da talaı teperishterdiń azabyn tartqan, ishi shirkinniń ýdaı ashıtyn, tipti ulıtyn kúńgirt kúnderin elestetti. Táýelsizdikke táýbe. Dedi. De­pý­tat­tyqtyń qadir-qasıetin qalaı uǵynbaqta Abaı atasynyń qarasózderinen qat-qabat jaýaptar tapty. Qatar­daǵy, kóptiń biri bol­maq bolmysyna jat-tuǵyn. Zań ázir­lemektegi qara jumys­tardan qashqaqtamady. Qaq orta­syn­da júrdi. Aıanbaı beı­net­tendi. О́zekti máseleler kó­terý­den, depýtattyq saýaldar qoımaqtan, jaltartqyzbaı jaýap almaqtan qaımyqpady. Joǵa­ryda keltirgenimizdeı, «Egemen Qazaqstanda», basqa da basylymdarda kúrdeli máselelerdi kútirlete kóte­rip, kúrmeýli túıinderdiń sheshi­lýine septesti. Taratyp aıta bersek, talaıǵa sozyp alarmyz.

Al, qazir, bir jyldaı ýaqyt­tan ber­men qarata Ulasbek Sá­di­bek­uly osy Ońtústik Qazaq­stan oblysy ákiminiń áleýmet­tik salalar jónindegi oryn­ba­sary. Sheneýniktik qyz­met baspaldaqtaryn qys­qa ǵana sholyp shyqtyq qoı. Ádeıilep. Qazaqtyń Qaltaıy (Muhamedjanov) «Ulysymnyń uıytqysy – Ońtústik» degen. Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev «Ońtústikte baq-bereke, bir­lik pen yntymaq bolsa, bú­kil baıtaǵymyzda baq-bere­ke, birlik pen yntymaq bo­la­dy», degen. Jyly jaǵy­ńyzda jasampazdyqpen, ja­ńa­shyl­dyqpen atqarylyp jat­qan abzal tirlikter az emes. Jarty jyldan asty, Ońtústik óńirine bilikti basshy kelgen. Janseıit Túımebaev. Nebir-nebir jaýapty satylardan, synaqtardan sapalanǵan. Bilim jáne ǵylym mınıstri bolǵan. Reseı, Túrkııa syndy alyp elderde elshilik etken. Ásirese, túbi bir Túrkııada tyn­dyr­ǵan tekti tirlikteri Alash ardaq­tylarynyń ult qamy jolyndaǵy um­ty­lys ulaǵattaryna uqsaǵan. Ol kisi oblys ákimi bolǵaly qanshama ın­novasııalyq jáne ınvestısııalyq jańa jobalar jasalyp, júzelene bastaǵanyn jaı ǵana tizip shyqpaqtyń ózi biraz kólem alady.

«Týǵan jerdi túletý – perzent­tik paryz» jıynyna óńir­diń ózge jaqtardaǵy ózge­sheleý órenderi, osynda týyp-ósken túlekteri, el ıgi­li­gi úshin erekshe eńbek sińir­gen jáne sińirip júrgen burynǵy basshylar, qashanǵy halyq qalaýlylary, memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, bıznes ıeleri, aımúıiz aqyn-jazýshylar, ǵulama ǵalymdar, óner tarlandary – barlyǵy eki júzge tarta eren shaqyryldy. Áýeli ákimdikte, sonsoń «Túrkistan» saraıynda tereń tebirenispen ótken basqosýlar da basqasha boldy. Arasynda akademık О́mirzaq Aıtbaıuly, aqıyq akterler Asanáli Áshi­mov pen Sábıt Orazbaev, dú­nıe júzine máshhúr dara dra­ma­týrg, jaýhar jazýshy Dýlat Isabekov bar, barsha sańlaqtaryńyz mundaı mánis­tegi basqosýdyń alǵash márte uıymdastyrylyp otyrǵanyna qýana qanattanyp, ózge de qaı­rat­kerler, qaltalylar, iskerler týǵan jerdi túlet­pekte, qalalardy gúl etpekte perzenttik paryzdaryn qalaı, qaıtip ótemek oılaryn ortaǵa saldy.

Janseıit Qanseıituly ty­nym­syz. Ekonomıkany, onyń ishinde ónerkásip pen aýyl sharýashylyǵyn órge bastyr­maq maqsattardy «Bes reforma: 100 naq­ty qadam» Ult josparyna jan-jaq­ty sáıkestendirip, taldamaly tujy­rymdamalar, júlgelengen júıeler jasap, ár aýdannyń naq-naq damymaq baǵdarlaryn belgilep, talapty qatty kúsheıtti. Rýhanııat, mádenıet pen ádebıet, teatr men kıno, ólketaný, tarıhı muralar jaǵdaıattaryn aqyldasyp-keńesip, keń óris ashpaq talpynystary da tańyrqatyp júrgeni ras.

Saıyp kelgende, Sádibe­kovińizge OQO-daǵy orynbasar­lyqty ozyq sapada atqarmaq ońaı emes. Túımebaevtyń tynymsyzdyǵyna, talapshyldyǵyna tótep bermektiń ózi tolassyz izdenis­ti, toqtaýsyz beınetti, parasat bıikterine umtylys pen qulshynysty qajet ete­tini aıan-dúr.

Túıindeı kele, áýel bastaǵy álqıs­samyzǵa az ǵana nazar jyǵalyq. Sheneý­nik­ter de qoǵamnyń teń quqyqty azamattary et pen súıekten jaralǵan jandar. Sheneýnikter – memlekettegi bılik­tiń, bas­qa­rý býyndarynyń asa mańyzdy, ózgeshe ókilderi. Memlekettik qyzmetkerlerdiń memleketshildigine, moraldyq-adamgershilik, kásibılik kelbetine, qarapaıym halyqqa jaqyn­dyǵyna, ıakı elshildigine, patrıottyq paıym-parasatyna kóp nárse baılanys­ty. Degendeıin jaǵdaıattardy qozǵań­qyradyq.

Ata Zańymyzdy da, naqty qadam­darymyzdy da jańar­typ, jańǵyrtyp jatqanda, jazyl­ǵan jaıdy hám jańǵyrtqymyz keldi. Artyq aıtqan, kem ketken jerlerimiz bolsa, ǵafý ótinemiz.

Marhabat BAIǴUT