Shynyn aıtý kerek, onyń ishinde ne kerektiniń bári bar: máselen, saǵat, kúntizbe, oıatqysh, eseptegish, sýretter men beınebaıanǵa túsirý, este saqtaý, qajetti óleńdi nemese málimetti jazyp alyp, saqtap qoıý, án tyńdaý, kınofılmder kórý, ınternet baılanysyna shyǵý, tipti sanaı berseń taýsylmaıdy. Bar sharýamyzdy da qala aralap, tabanymyzdan sarsylmaı osynyń kómegimen bitiremiz. Ne desek te, muny oılap tapqandar áýel bas-ta ony adamdardyń ıgiligi, baılanystyń tıimdiligi úshin shyǵarǵan ǵoı. Biraq...
Bul turǵyda kóptegen ǵylymı zertteýlerdiń nátıjeleri bir-birine qarama-qaıshy. Bireýleri uıaly telefondy jıi paıdalaný adam densaýlyǵyna qaýipti dese, ekinshileri onyń zııany joq degen paıymdy alǵa tartady. О́ndirýshiler men uıaly baılanys operatorlary ónimniń adamdardy kúndelikti qym-qýyt sharýadan aryltyp, bos ýaqyttaryn tıimdi únemdeýge múmkindik beredi degendi aıtady. Al ǵalymdardyń pikirinshe, osy bir «bos ýaqyt» keıin bas aýyrtatyn jaılarǵa ulasýy ábden múmkin.
Reseılik ǵalym, ekologııalyq qaýipsizdik ortalyǵynyń dırektory Iýrıı Anıkın uıaly baılanys basqa da bıologııalyq belsendi elektr óristi sáýle bólip shyǵaratyn (kompıýter, teledıdar, qysqa tolqyndy pesh nemese radıotelefon) sekildi adam densaýlyǵyna keri áser etedi degendi aıtady. Ǵalymdardyń zertteýlerinshe, adam aǵzasyndaǵy eń mańyzdy núkteler mı, kóz, júıke, qan aınalymy, endokrındi jáne jynys músheleri júıesi. Sondyqtan kez kelgen elektromagnıtti óris adam aǵzasynyń qorǵanys aýmaǵyna dendep enip, nátıjesinde ýaqyt óte kele aýyr syrqattardy týyndatady.
Kez kelgen ata-ana balasy eseıe bastaǵan soń: «Nege balamyzǵa arzan da bolsa bir qalta telefonyn satyp alyp bermeske» dep oılanady. Durys, satyp áperý kerek te shyǵar, zaman yńǵaıy solaı bolyp tur, biraq onyń qaýipsizdigine kepildik bar ma? Shvesııa ǵalymdary ózderi júrgizgen zertteýler nátıjesine súıenip, mynadaı túıtkildi, túıtkildi emes-aý, qorqynyshty málimetti keltire ketipti. Jas balanyń aǵzasy jetile bastaǵanda, elektromagnıtti óristiń keri yqpalyna asa beıim bolady eken. Sondyqtan kópshiliginde erjete bastaǵan kezde, ásirese qylshyldap turǵan 25-29 jas aralyǵynda qaterli isikke shaldyǵýdyń táýekeli basym bolatyn kórinedi. Mundaı syrqatqa shaldyqqan pasıentterdiń bala kezinen-aq qalta telefonyna baılanǵandyǵy anyqtalypty. Munyń ásirese, mıdyń qaterli isiginiń damýyna yqpaly zor kórinedi.
Ulybrıtanııadaǵy Brıstol ýnıversıteti ǵalymdarynyń zertteýlerinde telefondy uzaq ýaqyt boıy úzilissiz paıdalanǵan 10-11 jas aralyǵyndaǵy balalardyń ýaqyt óte kele ımmýndyq júıeleri álsirep, ártúrli sozylmaly syrqattarǵa shaldyǵýlary jıileıtindigi týraly aıtylǵan. Olardyń tujyrymynsha, telefonmen kúnine 20 mınýttan artyq sóılespeı, uıqyǵa jatarda ózinen kem degende 1-1,5 metr alystaý qoıý kerek eken.
Qazir ata-analar oqýshy bylaı tursyn, esin endi bile bastaǵan jas sábıge de telefondy oıynshyq retinde qolyna berip qoıǵan. Al bala ony qolyna ustaıdy, aýzyna aparady, jalaıdy. Al mektep jasyndaǵy balalar ony ýaqyt ótkizý quralyna aınaldyryp alǵan, sabaq jaıyna qalady. Muǵalim 45 mınýt boıy sabaq túsindirip álek bolyp jatsa, olar bir-birine hat jazyp, áýen tyńdap, uıqyly-oıaý maýjyrap otyrady.
Elimizdiń batys aımaǵynda bir boıjetkenniń qýat kózine qosylǵan qymbat telefonyn basyna jastap jatqanda, ol óz-ózinen jarylyp, denesiniń biraz bóligin kúıik shalǵandyǵynan habardarmyz. Sondaı-aq, anasynyń qasynda jatqan jas sábıdiń qýat kózine qosylyp turǵan uıaly telefonnyń symyn tisimen shaınap, zardap shekkenin de bilemiz, áıteýir Qudaı qaqqanda balaqaı tiri qalypty. Al ótkende ǵana áleýmettik jelilerdiń birinde Reseıde bir boıjetkenniń qalta telefonnyń saldarynan qaterli mı isigine shaldyǵyp, qaıtys bolǵandyǵy týraly habar paıda boldy. Buryndary kózildirikti jasy kelgen jasamys adamdar paıdalanýshy edi, qazir 5-6 jastaǵy búldirshinderdiń kózildirik taǵyp júrýleri tańsyq bolmaı qaldy. Onyń sebebi erte bastan janarlaryn telefon men kompıýter jep qoıǵan. Olardyń eseıip, erjete kele kóz janarlarynan tipten aıyrylyp qalmasyna kim kepil?
Shyntýaıtyna kelgende, bul taqyryp týrasynda aıtylyp jatqan áńgimeniń, oı-pikirlerdiń sheti-shegin tabýdyń qıynǵa soǵatyn túri bar. Paıdasyn árkim biledi, alaıda bastan asatyn zııany týraly bir sát oılanyp kórdik pe?
Talǵat TÁShKEEV, jýrnalıst
Aqmola oblysy
