Maly aýyrsa emdeýdiń de neshe túrli tásilin burynǵy qazaqtan artyq kim bildi deısiz? Aıaǵyna jem túsken júırikti sazǵa baılap emdeıtin, aýsyl bolǵan sıyryna ataladan as berip, tilin tuzben ysyp jazatyn, tyshqan bolǵan jylqynyń tamaǵyn tesip, qanyn aǵyzyp saýyqtyratyn da osy jurt. Totyıaıyn men jalbyzdyń ózi qansha dertke shıpa edi. Biz bilmeıtin sondaı tabıǵı emderdiń túri kóp ekenine daý bolsaıshy.
Búgin zaman ózgerdi. Tehnokratty elge aınalyp kelemiz. Bir kezeńderde aýyl sharýashylyǵy júdep-jadaǵanymen, qazirgi ýaqytta qaıta qolǵa alynyp jatyr. Tórt túligine qaıta oralǵan qazaq malyn asyldandyryp, memlekettiń qoldaý baǵdarlamalarymen fermalar ashyp, sút, et ónimderin óndirýmen aınalysyp jatyr. Tirshilik bar jerde aýrý da júredi. Burynǵy emdeýdiń tásili umyt bolyp, endi tórt túlik malymyzdy dári-dármekpen emdeımiz. Arnaıy mal dárigeriniń oqýy da bar. Aýqymy keń, ǵylymı tilmen aıtqanda – veterınarııa.
Álemde búgingi veterınarııanyń negizgi maqsaty – veterınarııalyq-bıologııalyq-qaýipsizdikti saqtaý. Bul – adamzat densaýlyǵyn zoontraponoozdy aýrýlardan qorǵaý kepili jáne eldi azyq-túlikpen jáne shıkizat ónimderimen qamtamasyz etý, ıaǵnı aýyl sharýashylyǵyn damytýdyń negizi. Qazirgi ýaqytta mal aýrýlaryn anyqtaý; profılaktıka júrgizýdiń jáne emdeýdiń zamanaýı ádisterin qoldanysqa engizý; sonymen qatar janýarlar men qustardyń aýrýlaryn jáne shyǵynyn azaıtatyn otandyq veterınarııalyq preparattardy ázirleýdi jáne óndirýdi jolǵa qoıý aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy ózekti máselelerdiń biri. Bıotehnologııa salasynda qyzmet etip jatqan mekemeler elimizde az bolsa da, bar. Eń aldymen ǵylymı laboratorııany halyqaralyq standartqa saı jasaqtap almaı, eshqandaı ónimdi shyǵaryp, ony shet elderge usyna almaıtynymyzdy jaqsy túsinýge tıispiz. Osy rette barlyq qurylǵylary men jabdyqtary halyqaralyq standarttarǵa saı bir mekeme Almaty oblysy, Qarasaı aýdany, Abaı aýylynda ornalasqan. Oblysta, aýylda dep muryn shúıire qaraıtyn, qalanyń qaq ortasyndaǵy kóp laboratorııada osy mekemedegi sııaqty halyqaralyq talaptar men standarttarǵa saı bazalyq qural-jabdyqtar joq ekenin aıta ketýimiz kerek. Veterınar mamandar men veterınarlyq-profılaktıkalyq jáne dıagnostıkalyq dári-dármekterdi ázirleý men óndirýdi jolǵa qoıǵan «Antıgen» ǵylymı-óndiristik kásiporny jıyrma jylǵa jýyq elimizde aýyl sharýashylyǵy mamandaryna qol ushyn sozyp keledi. «Antıgen» ǵylymı-óndiristik kásiporny 2001 jyldan 2017 jylǵa deıin 47 preparat ázirlep, óndiriske engizgen. Sonyń 27-i dıagnostıkalyq, 13-i emdik-profılaktıkalyq, 3-eýi parazıtterge qarsy preparat jáne 2-eýi ashytqy. Tehnologııalardyń jańalyǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń ónertabysqa sáıkes ınnovasııalyq patentterimen jáne avtorlyq kýáliktermen qorǵalǵan. Veterınarlyq tájirıbede janýarlardyń asa qaýipti ınfeksııalyq jáne ınvazıvti aýrýlarymen kúresýge ázirlengen vaksınalar, dıagnostıkalyq test-júıeler jáne bıopreparattar Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Ázerbaıjan, Reseı, Grýzııa jáne Armenııa elderi aýmaǵynda qoldanylady.
«Antıgen» ǵylymı-óndiristik kásiporny sońǵy bes jylda ónimderin eskport pen respýblıkamyzdyń ishki naryǵyna shyǵarýda úlken jetistikke jetip otyr. Normatıvtik-tehnıkalyq qujattamalarǵa sáıkes preparattar Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik veterınarlyq preparattardyń jáne tıisti shet elderdiń memlekettik tizimine engen. Sonymen qatar, bul kásiporyn azyq-túlik qaýipsizdigi, medısına, mıkrobıologııa jáne hımııa salasynda da ǵylymı-zertteý jumystaryn belsendi atqaryp keledi.
2009 jyldan bastap «Antıgen» ǵylymı-óndiristik kásiporny Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq sýbektisi retinde akkredıtasııadan ótip, túrli ǵylymı jobalardy iske asyryp otyr. Jobalar nátıjesinde mekemege jańa tehnologııa-lar, bıologııalyq preparattar, zerthanalardy jańartý jumystary jáne GMP, GLP dúnıejúzilik standarttary engizildi. Kásiporynda óndiriletin bıoperaparattar sapasyn baqylaý maqsatynda Ulttyq veterınarlyq preparattardy zertteý synaq ortalyǵy qurylyp, 2009 jyly Indýstrııa jáne saýda mınıstrliginiń tehnıkalyq retteý jáne metrologııa jónindegi akkredıtteý ortalyǵy komıtetinen akkredıtasııadan ótken.
Ǵylymı-óndiristik kásiporyn jáne onyń qyzmetkerleri eki ret Ádilet mınıstrligi men Bilim jáne ǵylym mınıstrligiń ónertapqyshtyq salasynda «Jyldyq О́nertabys» nomınasııasynyń ıegerleri atanǵan. «Antıgen» ǵylymı-óndiristik kásipornynyń bas dırektory, mekeme negizin qalaýshy, professor Nurlan Ahmetsadyqov 2015 jyly «Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen ónertapqyshy» ataǵyna ıe bolǵan. Ol veterınarııalyq jáne bıologııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge arnalǵan ınnovasııalyq tehnologııa ázirlemelerdiń damýyna eleýli úles qosyp keledi.
Kásiporynda óndiriletin preparattardy alý tásiliniń negizgi ázirleýshisi jáne jetekshisi. Professor Gúlnár Shabdarbaeva 2005 jyly «О́nertapqysh áıel» ataǵyna laıyq dep tabyldy. Ǵylymı-óndiristik kásiporynnyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, bıologııa ǵylymynyń doktory, UǴA múshesi. G. Shabdarbaeva veterınarlyq jáne bıologııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge arnalǵan ınnovasııalyq tehnologııanyń jetekshi mamany. «Antıgen» ǵylymı-óndiristik kásipornynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, veterınarııa ǵylymynyń kandıdaty, veterınarlyq medısına boıynsha PhD, dosent D.Hýsaınov 2007 jyly «Eń belsendi ónertapqysh» ataǵyn ıelendi. Bul ǵalymnyń negizgi ǵylymı baǵyty – janýarlar aýrýlaryna arnalǵan dıagnostıkalyq jáne profılaktıkalyq bıologııalyq preparattardy daıyndaý jáne engizýge zertteýler júrgizý. Osy úsh mamanǵa qosa kásiporynnyń taǵy eki ǵylymı qyzmetkeri, jalpy bes adam, ujymdyq jumyspen ál-Farabı atyndaǵy ǵylym jáne tehnıka salasyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik syılyǵynan úmitkerler. Olar: «Antıgen» ǵylymı-ónerkásiptik kásiporynynyń «Probıotıkter» zerthanasynyń meńgerýshisi, taǵam ǵylymdary boıynsha PhD, veterınarııa ǵylymynyń magıstri Shynar Ahmetsadyqova men aǵa ǵylymı qyzmetker, veterınarııa ǵylymynyń kandıdaty, veterınarııa ǵylymynyń magıstri Janat Batanova. «Veterınarlyq jáne bıologııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge arnalǵan ınnovasııalyq tehnologııany kommersııalandyrý» tarqyrybynda ál-Farabı atyndaǵy ǵylym jáne tehnıka salasyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik syılyǵyn alýǵa úmitkerlerdiń ǵylymı zertteýleriniń nátıjeleri men ázirleý tehnologııalary elimizdiń aýyl sharýashylyǵyna óte tıimdi hám paıdaly jumys dep aıtar edik. Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik syılyǵyna úmitkerler veterınarııa jáne medısınaǵa arnalǵan bıologııalyq preparattardy engizý jáne óndirý ǵylymı-zertteý jumystaryn GMP talaptary boıynsha (Good manufacturing for medicinal products) «Antıgen» ǵylymı-óndiristik kásipornynyń bazasynda atqarady. Tek veterınarııa salasynda emes, medısına men taǵamtaný salasyndaǵy eńbekteriniń ózi búgingi bıotehnologııalar zamanynda qoldaýǵa ábden laıyq dep atasaq ta bolady.
«Antıgen» ǵylymı-óndiristik kásipornynda 7 veterınarııa, bıologııa, farmasııa ǵylymdarynyń doktory jáne 4 PhD, 10 veterınarııa, bıologııa, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty, 2 PhD doktorant jáne 5 magıstr qyzmet etedi.
Ǵylymı jumystary men zertteýleri bıotehnologııalyq ónimderdiń halyqaralyq naryqta veterınarlyq preaparattar óndirý kezinde jańa básekelestikke qabilettilikti qalyptastyrý, ǵylymdy qajet etetin óndiris ornyn qurý, ǵylymı ázirlemelerdi kommersııalandyrý, jańa tehnologııalyq quzyrettilikti engizý, ınnovasııalyq serpilisti qamtamasyz etý maqsatynda «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń uzaq merzimdi basymdyqtaryna sáıkes ázirlengen 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq memlekettik baǵdarlamasyna sáıkes júrgiziledi.
«Antıgen» ǵylymı-óndiristik kásiporny ǵylymı-tehnıkalyq jáne joǵary tehnologııalyq preparattardy shyǵarýdy damytýdy qamtamasyz etip, ǵalymdarǵa qolaıly jaǵdaılar jasap, jańa tehnologııalyq zertteýlerge ınvestısııa tartady. Ǵylymı-zertteý jumystary mamandandyrylǵan, zamanaýı quraldarmen jabdyqtalǵan bıomedısına jáne jasýshalyq bıotehnologııa, mıkrobıologııa, vırýsologııa, parazıtologııa zerthanalarynda fızıkalyq-hımııalyq, bıohımııalyq, mıkrobıologııalyq, parazıtologııalyq zertteý ádisterin paıdalana otyryp júrgiziledi. Bıobaqylaý zertteýlerin júrgizýdi qamtamasyz etý úshin bıologııalyq qaýipsizdik standarttaryna sáıkes mamandandyrylǵan quraldarmen jabdyqtalǵan vıvarıı qurylǵan.
Kásiporyn izdenýshileri óz biliktilikterin únemi jetekshi halyqaralyq uıymdarda joǵarylatyp otyrady.
Ǵylymı-óndiristik kásiporyn bazasynda ǵylymı-zertteý, synaq jáne óndiristik jumystarmen qatar, bıologııalyq jáne dárilik preparattardy óndirý tehnologııasy salasynda, taǵamdyq qaýipsizdik suraqtaryna jaýap tabý maqsatynda teorııalyq, praktıkalyq daǵdylarmen almasý úshin Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń, S.D.Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medısınalyq ýnıversıtetiniń stýdentterimen, magıstranttarymen, doktoranttarymen zertteý jumystary júrgiziledi. Ǵylymı-óndiristik kásiporynnyń 2008 jyldan bastap úsh tilde shyǵaratyn qazaqstandyq ǵylymı-praktıkalyq «Veterınarııa» jýrnaly bar.
Baǵashar TURSYNBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
Sýretti túsirgen
Nurmanbet QIZATULY
