Sot ádildigi – álemdik talaptar deńgeıinde

Al sot korpýsy mundaı joǵa­ry baǵaǵa qalaı qol jetkizdi? Sot tóreligin júrgizýde el abyroıyn asqaqtatyp, azamattardyń zańdy quqyn qorǵaý, memleket múddesin saqtap, ádildikti úne­mi turaqty túrde tý etip kóterip júrý ońaı emes. Alaıda, el sýdıalaryna júktelgen bas-ty mindet osy bolǵandyqtan olar ony abyroıly oryndap otyr. Bul týraly Joǵarǵy Sot Tóraǵasy Qaırat Mámı: «2016 jyldyń qorytyndysyn shy­ǵarǵanda, biz, sot ádildigi kórsetkishteriniń aıtarlyqtaı jaq­sarǵanyn aıtqanbyz. Osy úrdis bıyl­ǵy jyly da jal­­ǵas­­­ý­­­da. Eger sot ádildiginiń eski júıe­­­­sinde keıbir sanattaǵy ister eki jylǵa deıin qaralsa, búginde olar eń kóp degende 8 aıdyń ishinde sheshimin tabýda. Sol sııaq­ty azamattyq isterdiń 82 paıy­zy bir ǵana sot otyrysynda sheshimin tabýda. Isterdiń úshten ekisi jeńildetilgen negizde qara­lýda. Bıylǵy jyldyń 5 aıynda daýdy sheshýdiń balamaly tásilderin qoldaný 42 paıyzǵa, medıasııany qoldaný 82 paıyzǵa artty. Qylmystyq sot isteri boıyn­sha da ahýal osyǵan uqsas. Respýblıka boıynsha keli­sim tártibimen qaralǵan qyl­mystyq isterdiń sany 33 paıyz­ǵa, qysqartylǵan negizde qa­ralǵan ister sany 4 esege artty. Qylmystyq sot isteri boıynsha medıasııany qoldaný kórsetkishi 64 paıyzǵa jetti. Alqabılerdiń qatysýymen qaralǵan ister sany 35 paıyzǵa kóterildi», deıdi. 

Bul oraıda qylmystyq zańna­many izgilendirý túrmedegi­ler­diń sanyn aıtarlyqtaı azaı­týǵa múmkindik bergenin aıta ketken jón. Elimiz 1991 jyl­dan bergi aralyqta túrmede otyrǵandardyń álemdik ındeksi boıyn­sha óz kórsetkishterin 3-oryn­nan 46-orynǵa deıin jaq­sartty. Osy rette, elimizdegi krı­mınogendik ahýal turaqty deńgeıde bolýy da sózimizdiń dáleli. Demek, bul sottardyń jaza taǵaıyndaý praktıkasyn óz­gertýge neǵurlym sarabdal qa­raıtyndyǵyn kórsetedi. Sonyń taǵy bir aıǵaǵyndaı, tergeý prosesine sot baqylaýyn keńeıtý sharalary óziniń oń nátıjesin berýde. Ústimizdegi jyly tergeý sýdıalary qaraǵan sanksııalaý isteriniń sany 15 paıyzǵa artty. 

Sot tóreligi barysynda zań­dy úkim, ádil sheshim eń basty kórsetkish. Sondyqtan kásibı biliktiligi joǵary sýdıalar kor­pýsyn qalyptastyrý sot júıe­siniń tıimdiligin arttyratyn eń basty alǵyshart bolyp tabylady. Bul másele qashanda birinshi kezektegi mańyzǵa ıe deımiz. Osyǵan oraı, reforma barysynda sýdıalyqqa kandıdattarǵa qoıylatyn biliktilik talaptary men irikteý tásilderi qatań­datylǵany bárimizge belgi­li. Biliktilik emtıhan tapsyrý­ rásimderi kúsheıtildi, sonyń­ ishinde, psıhologııalyq testileý­diń róli artty, polıgrafta zertteý júıesi engizildi. 2016 jyly jańa ereje boıynsha jergilikti sottardyń 343 sýdıasy iriktelip taǵaıyndaldy. Osy jyldyń 5 aıy ishinde – 92 kandıdat sýdıalyqqa taǵaıyndaldy. Bul oraıda, sot jıýrıi de óz qyzmetin jańa tártipke sáıkes júrgizýde. Sot jıýrıiniń biliktilik komıssııasy 2016 jyly 1220 sýdıa­nyń, bıylǵy jyly 125 sýdıa­nyń kásibı qyzmetine baǵalaý júrgizdi. Sýdıalar korpýsynyń basym bóligi ózderiniń kásibı biliktiligin rastaı bilgen. Al sýdıalyq kadrlardy daıarlaý men olardyń kásibı deńgeıin arttyrý mindeti Joǵarǵy Sot ja­nyndaǵy Sot tóreligi akade­mııasyna júktelgen. Akade­mııany qurý oqý prosesi men sot praktıkasyn barynsha úıles­tirýge múmkindik beredi. 

Ekonomıkalyq yntymaq­tas­tyq jáne damý uıy­mynyń (EYDU) standarttary elimizdiń eń damyǵan 30 mem­lekettiń qa­taryna kirýiniń negizgi baǵ­da­ryna aınalǵany belgili. Osy rette, ınvestısııalyq ahýal basty ındıkatorlardyń biri bo­lyp ta­bylady. Mine, bul ba­ǵytta da Joǵarǵy Sottyń ma­mandandyrylǵan jańa alqasy men «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń janyndaǵy qarjy soty ınvestısııany qorǵaý salasyndaǵy jańa sot praktıkasyn qalyptastyrýǵa yqpalyn tıgizetini sózsiz. Buǵan qosa, Joǵarǵy Sot janynda qu­ramyna sheteldik jáne qazaq­standyq 15 bedeldi zańger men ǵalym kiretin Halyqaralyq keńes óz jumysyn tıimdi atqa­rýda. Onyń eń negizgi mindeti – elimizdiń sot júıesine halyq­aralyq ozyq standarttardy engizý. Osynyń negizinde barlyq mańyzdy halyqaralyq reıtıngter boıynsha jaǵymdy úrdis saqtalyp otyr. Sonyń bir aıǵaǵy retinde, ótken jyly Ǵalamdyq básekege qabilettilik reıtıngisiniń «Sottardyń táýel­sizdigi» ındeksi boıynsha Qazaqstan óz kórsetkishin 4 po­zısııaǵa (72-den 68-ge deıin) jaqsartqan. Búkilálemdik bank­tiń reıtıngisinde «Kelisimshart­tardy oryndaý» ındıkatory boıynsha elimiz 190 eldiń ishinde 9 oryndy ıelengen.
Úsh satyly sot júıesi jaǵ­daıyndaǵy sottardyń jumysyn Memleket basshysy men halyq oń baǵalap otyr. Jalpy alǵanda, sot isin jańǵyrtý aıaqtaldy dep aıtýǵa bolady. Degenmen, endigi kezekte sottar qyzmetiniń jekelegen baǵyttaryn reformalaý kútip turǵan kórinedi. Bul týraly oıyn jalǵaǵan Jo­ǵarǵy Sot Tóraǵasy Qaırat Mámı: «Memleket basshy­sy­nyń bastamasymen júrgizil­gen konstıtýsııalyq reforma bıylǵy jyldyń eń basty oqıǵasyna aınaldy. О́zde­rińiz­ge málim, memlekettik bılik tarmaqtary arasyndaǵy óki­lettikterdi qaıta bólý boıynsha jumys toby qurylǵan bolatyn. Sot qurylymy men sot isin júrgizý boıynsha Joǵarǵy Sot konstıtýsııalyq reformaǵa qatysty óz ustanymyn bildirdi. Reforma sheńberinde sýdıalyqqa kandıdattardyń jas mólsherin 30 jasqa deıin arttyrýdy kóz­deıtin Konstıtýsııalyq zań jo­basy ázirlendi. Osy jáne ózge de túzetýler sýdıalyqqa kandıdattarǵa qoıylatyn talaptardy odan ári qatańdatýǵa baǵyttalǵan. Prezıdent «Proký­ratýra týraly» jańa zańǵa qol qoıdy, onda Joǵarǵy Sot­tyń usynystary eskerildi. Atalǵan zańda prokýrorlardyń azamattyq proseske qatysýyn aıtarlyqtaı qysqartý kózdelgen. Qylmystyq qýdalaý organdaryn aldaǵy jańǵyrtýmen baılanysty aýqymdy ózgerister kútip tur. Elbasy bul jumysqa da aıryqsha mán berip otyr. Jalpy alǵanda, sýdıalar túıt­kildi máseleler men zań shyǵarý qyzmetine qatysty tujy­rymdamalyq usynymdar ázir­leýde belsendilik tanytýda», deıdi. 

Sottar jumysynda mundaı joǵary jetistikterge jetýdiń ózindik tyń joldary, oń baǵyt­tary qarastyrylǵany anyq. Joǵarǵy Sot tarapynan sottar jumysyna jaǵdaı jasaý baǵy­tynda birqatar jumystar atqaryldy. Mine, sonyń biri – úsh satyly sot júıesi. Úsh sa­tyly júıe sot satylaryn ońtaılandyryp, sot ádildigine qol jetkizýdi aıtarlyqtaı jeńil­detti jáne túpkilikti sot she­shimderin qabyldaý ýaqytyn qys­qartty. Onyń nátıjesinde apellıasııalyq satynyń róli barynsha kúsheıdi. Bul – sheteldik ozyq tájirıbege negizdelgen úrdis. Barlyq elde apellıasııa sot­tyń sońǵy satysy bolyp tabylady. Demek, sózdiń toqeteri – sot isteriniń basym bóligi óńir­lerde qaralyp aıaqtalýy tıis, ıaǵnı apellıasııalyq qaýlylar óte sırek jaǵdaılarda ǵana qaıta qaralýy kerek. 

Memleket basshysy sýdıalar sezinde azamattardyń sottar men quqyq qorǵaý organdaryna degen senim deńgeıin arttyrýǵa aıryqsha nazar aýdarǵan bolatyn. Bul oraıda sýdıalardyń ózderi de sottardyń oń ımıdjin qalyptastyrý – árbir sýdıa men sot qyzmetkeriniń min­deti ekendigin jasyrmaıdy. Son­dyqtan da sýdıalar men sot júıesi qyzmetkerlerinen teń qu­qylyqty saqtaý, azamat­tarǵa qurmetpen qaraý, men­men­dikten arylý, azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa járdem­desý­ge umtylý talap etiledi. О́ıt­keni, sarapshylar sózine qaraǵanda, dál osy sharalar qoǵamda sottarǵa degen senim deńgeıin qalyptastyrady. Mine, bile bilsek, sýdıalyq ádep­tiń jańa kodeksinde osy mindetter aıqyndalǵan. Endeshe bar­lyq sýdıalar Sýdıalyq ádep kodeksiniń talaptaryn bul­jytpaı oryndaýy tıis.

«Memleket basshysy bizder­ge naqty mindetter júktedi. Biz sot isin júrgizýdi odan ári jeńildetý, zańnamany jetildirý jáne sýdıalar korpýsynyń kásibıligin arttyrý jumystaryn jalǵastyratyn bolamyz. Qazirgi tańda Joǵarǵy Sot biryńǵaı sot praktıkasyn qalyptastyrý men sot júktemesin azaıtýǵa baǵyttalǵan jobalardy iske asyrýda. Bul baǵytta sot ákimshiligin reformalaý jumysyn da nazardan tys qaldyrmaýymyz kerek. Biz, eń áýelgi kezekte, sot ádildigin sapaly júzege asyryp, sottarǵa degen senimdi arttyryp, sot júıesindegi sybaılas jemqorlyqpen kúresti kúsheıtýimiz qajet», deıdi Qaırat Ábdirazaquly. 

Sottardyń ımıdji men táýel­­sizdigin, sondaı-aq sýdıa­lar­dyń áleýmettik mártebesin arttyrý boıynsha Joǵarǵy Sot barlyq sharalardy qabyldaýda. Joǵarǵy Sot Tóraǵasynan bas­tap, respýblıkadaǵy ár sýdıa úshin azamattardyń se­ni­mi mańyzdy bolyp tabylady. Adamdardyń quqyna mun­daı mańyz berilgen jerde qashanda sot ádildigi saltanat quratyndyǵy anyq. Al munyń bári el abyroıyn asyrýdaǵy Elbasy siltegen jolmen júrýdiń jemisi deımiz.

Aleksandr TASBOLAT,
«Egemen Qazaqstan»