Jalpy, Qazaqstan táýelsizdik alǵaly kúres túrlerinen Olımpıada oıyndarynda 17 júlde jeńip aldy. Olımpıadalyq júlde sany boıynsha kúres ekinshi orynda tur. Alaıda, osy 17 medaldyń bireýi ǵana altyn. Bes ret balýandarymyz fınalda súrinse, 11 márte qolaǵa qol jetkizdi. Bir qaraǵanda, jap-jaqsy kórinetin statıstıkany ári qaraı tarqatqanda, biraz máseleniń beti ashylady.
Olımp shyńyn baǵyndyrǵan jalǵyz qazaqstandyq balýan – grek-rım kúresiniń sheberi Iýrıı Melnıchenko. Ol Qyrǵyzstanda týyp, sonda ósse de, 1990 jyly toǵyzynshy terrıtorııaǵa birjola qonys aýdardy. Bıik belester men úlken jetistikterge Qazaqstanda qol jetkizgen Melnıchenkony legıoner dep aıtý qıyn.
Áıtse de, joǵaryda aıtylǵan 17 medaldyń jartysyna jýyǵy legıonerlerdiń úlesinde ekendigi belgili. Mysaly, 2004 jylǵy Olımpıadada jeńip alǵan 2 kúmis pen 1 qola medal ıegerleri syrttan kelgen sportshylar. Afınada aqtyq synda súringen grek-rım kúresiniń sheberi Georgıı Sýrsýmııa Grýzııanyń týmasy. Ol Qazaqstan sapynda 2001 jyldan bastap qana óner kórsete bastady. Taǵy bir kúmis júldegerimiz, erkin kúreste oıqastaǵan Gennadıı Lalıev osetındik sportshy. Al grek-rım kúresinen qola júldege qol jetkizgen Mhıtar Manýkıan Armenııa quramasy sapynda, tipti 1996 jyly Olımpıadaǵa qatysyp úlgeripti. Ol Qazaqstan atynan jarysqa 1997 jyldan bastap qatysa bastady.
Beıjińdegi 5 medaldyń ekeýin taǵy legıoner balýandar jeńip aldy. Jalǵyz kúmisti qanjyǵasyna baılaǵan erkin kúres sheberi Taımýraz Tıgıev – Vladıkavkazdyń túlegi. Ol Qazaqstan sapyna 2006 jyly qosyldy. Alaıda, Taımýrazdyń kúmisi 2016 jyly «qoldy» boldy. Dopıngke qarsy jaýapty mekeme WADA Tıgıevtiń qanynyń quramynan tyıym salynǵan preparat tabylýyna baılanysty ony Beıjiń Olımpıadasyndaǵy kúmis júldesinen aıyrdy. Aıtpaqshy, sol baıraqty básekede erkin kúresten Olımpıadada qola medal alǵan Marıd Mýtalımov Daǵystanda dúnıege kelgen. Mýtalımov Qazaqstan atynan eki ret Olımpıadaǵa qatysty.
London Olımpıadasynda balýandarymyz úsh qola júlde ıelengeni belgili. Sonyń ekeýinde legıonerlerdiń eńbegi bar. Máselen, daǵystandyq Danııal Gadjıev grek-rım kúresinen olja saldy. Al Gıýzel Manıýrova Reseı atynan Afına Olımpıadasyna qatysyp, kúmis júldeni qanjyǵasyna baılaǵan bolatyn. Sondaı-aq, ol Qazaqstan atynan London jáne Rıo Olımpıadalaryna qatysty. «Tumandy Albıonda» Gıýzelge qola medal buıyrsa, Rıoda kúmis júldeni qorjynǵa saldy. Balýan qyz Manıýrovanyń jóni bólek, ol otandyq sporttyń órkendeýine sportshy retinde de, bapker retinde de ólsheýsiz úles qosyp keledi.
Beıjiń Olımpıadasyna erkin kúresten Aqjúrek Tańatarovty emes, legıoner Leonıd Spırıdonovty úkilep qostyq. Alaıda, «qınap qosqan tazy túlki almas» degendeı, sol senim artqan Spırıdonovymyz júldege ilige almaı, týrıster qataryn tolyqtyryp qaıtty. Sol kezde qarsylasynyń áleýetin jaqsy biletin jambyldyq jampoz Aqjúrek Tańatarov onyń uzaqqa shappasyn aıtqanda, áldekimder qyzǵanyshqa joryǵandy. Al Londonda Aqjúrek el senimin aqtady emes pe? Endeshe, Beıjińde Aqjúrek balýannyń baǵyn baılaǵanymyz sózsiz.
Basqasy basqa, kúres túrlerinen syrttan sportshy shaqyrý masqara emes pe?! Buryn-sońdy qazaq topyraǵyna jat sport túrleri bolsa bir sári. Qudaı-aý, basqasyn aıtpaǵanda keshegi alyp KSRO-nyń jeti dúrkin chempıony Dáýlet Turlyhanov sııaqty sańlaqty dúnıege ákelgen halyq emespiz be?! Endeshe, balýandardy basqa elden aldyrtý namys qoı! О́z balýandarymyz da legıonerler ákelýge qarsy. Máselen, Sıdneı Olımpıadasynyń kúmis júldegeri Islam Baıramýkov osyǵan baılanysty óziniń ýájin talaı márte baspasóz betterinde málimdegen. Tipti, óz balýandarymyzdyń ádiletsizdik qurbany bolǵandyǵyn aıtyp, shyryldaǵan Baıramýkovtyń sózine eshkim qulaq asqan joq. Tarazdyń taǵy bir óreni, London Olımpıadasynyń qola júldegeri Aqjúrek Tańatarov ta otandyq balýandarǵa senim artqandy jón sanaıdy.
«Legıoner balýandardy shaqyratyndar kúresten habary az, ony túsinbeıtin, qazaqtyń jaǵdaıyn bilmeıtin jandar ǵoı. Negizi jattyqtyrýshylar da oǵan qarsy. Taıaýda quramaǵa Maırbek Iýsýpov degen jańa jattyqtyrýshy taǵaıyndaldy. Kelgenine kóp bolmasa da, tez arada qazaq balýandaryn jańa deńgeıge kóterip tastady. Azııa oıyndaryndaǵy jetistigimiz ‒ sonyń dáleli. Meniń jasym 31-de bolǵanyna qaramastan, tez arada qalpyma kelýime járdemdesti. Olaı bolsa, ózimizdiń balýandarǵa senýimiz kerek. Bizdiń aldymyzda Jaqsylyq, Dáýlet sekildi aǵalarymyz bar. Eger múmkindik berse, solar sekildi chempıondar qazaq arasynan shyǵatyny anyq», – deıdi Aqjúrek Tańatarov.
Jergilikti balýandardyń jetistigine úńiletin bolsaq, tómendegishe óriledi. Atlanta Olımpıadasynda erkin kúresten Máýlen Mamyrov júldeli úshinshi orynǵa qol jetkizdi. Al Sıdneıde erkin kúres sheberi Islam Baıramýkov aqtyq synda ǵana súrindi. Beıjiń Olımpıadasynda grek-rım kúresinen synǵa túsken Nurbaqyt Teńizbaev, Áset Mámbetov jáne Elena Shalygına qola medaldy mise tutqan-dy. Keıinnen Teńizbaevtyń qolasy kúmiske aınaldy. Nurbaqytty baıraqty básekede utqan Ázerbaıjan sportshysy Vıtalıı Razımovtiń qanynan ruqsat etilmegen preparat tabylyp, ol júldesinen aıyrylyp, Teńizbaevqa kúmis júlde tabystaldy. London Olımpıadasynda erkin kúresten Aqjúrek Tańatarov jeńis tuǵyryna shyǵyp, úshinshi orynǵa turaqtady. Rıodaǵy baıraqty básekeden qyzdarymyz ǵana júldemen oralǵan-dy. Elmıra Syzdyqova men Ekaterına Larıonova qola medalǵa qol jetkizdi.
Álem chempıonatynda qazaqstandyq balýandar 38 medaldy (5 altyn, 11 kúmis, 22 qola) qanjyǵasyna baılapty. Sonyń 10-y legıoner sportshylarǵa tıesili (2 altyn, 2 kúmis, 6 qola). О́kinishke qaraı, 1998 jylǵy álem chempıonatynan keıin altyn alýǵa óz balýandarymyzdyń shamasy keler emes. Esterińizde bolsa, sol jyly Baqtııar Baıseıitov baıraqty básekede top jarǵan edi. Bul jaǵynan legıonerlerdiń de oljasy onsha emes. Alystan attaı qalap aldyrǵan balýandardyń sońǵy altyny 1999 jyly buıyryp, Mhıtar Manýkıan jeńis tuǵyrynyń bıigine shyqqan-dy. Sodan beri otandastarymyz álemdik arenada chempıondyqqa qol jetkize alǵan joq.
Mine, táýelsizdik alǵaly beri kúres túrlerinen Olımpıada oıyndary men álem birinshiliginde qol jetkizgen jetistikterimiz osyndaı. Qazaqstan kúresten álem chempıonaty medaldary sany boıynsha búkilálemdik tizimde 31-orynǵa, al Olımpıadadaǵy medal sany boıynsha 35-orynǵa jaıǵasqan. «Kúres – qazaqtyń tól sporty» degen pikirdi jıi aıtamyz ǵoı. Álem jáne Olımpıada oıyndaryndaǵy jetistigimiz atalǵan tujyrymǵa sáıkes kelmeıtini anyq. Onyń ústine, ár Olımpıada jaqyndaǵan saıyn Qazaqstan atynan birneshe legıoner balýandy attaı qalap aldyrtyp, báıgege qosamyz. Solardyń keıbiri tipti alǵashqy beldesýinde-aq syr bergenin kóz kórdi. Elimiz táýelsizdik alǵaly Qazaqstan atynan baıraqty básekege qatysqan 20-ǵa jýyq legıoner balýannyń úsheýi ǵana tolyqqandy qazaqstandyqqa aınaldy. Atap aıtar bolsaq, Iýrıı Melnıchenko, Georgıı Sýrsýmııa jáne Gıýzel Manıýrovalar búginde el sporty úshin aıanbaı ter tógip júr. Qalǵan balýandar qomaqty jalaqysyn, júldegerlerge beriletin qazaqstandyq syıaqyny alady da taıyp turady. Sonda biz kimderdi, ne úshin qoldap otyrmyz degen zańdy saýal týady. Bolashaq balýandarymyzdy baýlýdyń ornyna basqalardyń kómegine qashanǵy júgine beremiz?
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
