Úshinshi sektor – bılik – áriptestik

Alqaly jıynǵa moderatorlyq etken Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary О́mirzaq Shókeev Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy qarsańynda uıymdastyrylǵan V Azamattyq forýmǵa elimizdiń barlyq oblystarynan, Astana jáne Almaty qalalarynan 365 delegat kelip qatysqanyn, olardyń óńirlerde ótken ÚEU-lardyń konferensııalarynda saılanǵanyn, sonymen qatar, forým jumysyna AQSh, Ulybrıtanııa, Kanada, Qyrǵyzstan elderinen ÚEU-lar ókilderi kelgenin atap ótti. Budan keıin О́mirzaq Shókeev sózdi Memlekettik hatshy Qanat Saýdabaevqa berdi. Biz sizdermen el ómirindegi asa mańyz­dy tarıhı kezeń – Táýelsizdigimizdiń 20 jyl­dyǵy qarsańynda kezdesip otyrmyz. Nebári 20 jyldyń ishinde óziniń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń kemeńger basshylyǵynyń nátıjesinde Qazaqstan ekonomıkasy qýat­ty, áleýmettik turǵydan turaqty, demo­kra­tııasy damyǵan derbes memleketke aı­naldy. Sóıtip, biz terezesi teń, keregesi keń álem tanyǵan áleýetti el boldyq, dedi óziniń sózinde Memlekettik hatshy. Keshegi dúnıejúzilik qarjy-eko­no­mı­ka­lyq daǵdarysqa qaramaı, aýqymdy ın­dýs­trııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarla­masyn júzege asyrýǵa kiristik. Jer-jerde jańa jumys oryndary ashylyp, myńdaǵan turǵyn úı, júzdegen shaqyrym jol sa­lyn­dy. Shákirtaqy, zeınetaqy, járdem­aqy­lar­dyń kólemi jyl saıyn ósip jatty. Osy jetistiktiń barshasy el birliginiń, qoǵamda qalyptasqan kelisim ahýalynyń arqa­syn­da boldy, dep jalǵady sózin Q.Saýdabaev. Táýelsizdigimizdiń mereıtoıy barsha­myz­ǵa, sonyń ishinde úkimettik emes uı­ym­dar úshin aıryqsha mánge ıe. Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Na­zarbaevtyń kóregen saıasaty aza­mat­tyq bastamalardyń júzege asýyna ke­ńinen jol ashty. Ol azamattyq qoǵam ıns­tıtýttarynyń qalyptasyp, nyǵaıýyna negiz boldy. Táýelsizdigimizdi nyǵaıtý jo­lynda bılik pen bıznes, azamattyq qoǵam ókilderi árdaıym birlesip is-qımyl jasap, qoǵam aldyndaǵy jaýapkershilikti birge kóterdi. Sondyqtan el Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy Qazaqstannyń barsha azamattary úshin shyn máninde úlken asý, ortaq mereıtoı, dedi óz sózinde Qanat Bekmyrzauly. Sondaı-aq Memlekettik hatshy 2003 jyl­dan bastap memleket tarapynan ÚEU-lar jobalaryn ortalyq jáne jergilikti deńgeıde qarjylandyrý kólemi 10 mlrd.-tan astam teńgeni quraǵanyn, tek aǵym­da­ǵy jyldyń ózinde memlekettik áleýmettik tapsyrysty oryndaýǵa 1 myńnan astam uıym tartylǵanyn, elimizdegi quqyqtyq bazada áleýmettik tapsyrystardy oryn­daı­tyn ÚEU-lar úshin salyq tólemderi boı­ynsha jeńildikter qarastyrylǵanyn, memlekettik basqarý organdarynyń bar­lyq deńgeıinde ÚEU-larmen konsýltatıvtik keńes organdary jumys isteıtinin atap ótti. Q.Saýdabaev sonymen birge, memlekettik ÚEU-lardyń qandaı máselelerge kóńil aýdarýy mańyzdy ekenine toqtaldy. Meniń oıymsha, ÚEU-lar jetekshi ıdeıalarmen jáne ınnovasııalyq jobalar negizinde qo­ǵam­daǵy san-salaly áleýmettik máseleler­di sheshýde úlken áleýetke ıe, dedi osy oraıda Memlekettik hatshy. Úshinshi sektor túrli baǵdarlamalar ázirleýge, onyń ishinde mamandardy daıarlaý jáne qaıta daıarlaý máselelerine qatysa alar edi. Son­daı-aq olar ınnovasııalyq jobalardy jú­zege asyrý úshin memlekettik jáne azamat­tyq ınstıtýttar áriptestiginiń jańa úlgi­sin usyna alady. Endigi bir mańyzdy másele Kaznettiń, onyń ishinde qazaq tildi kontenttiń damýy. Osy oraıda, ýákiletti organmen birlesip, qazaqstandyq resýrstardyń jumysyn belsendi etýdi jáne qoldaýdy da sizder júzege asyra alar edińizder. Sonymen birge, jurtshylyqty memlekettik organdardyń jumysy men olar kórsetetin qyzmetke monıtorıng júrgizý úderisine keńinen tartý kerek. Jáne qoǵamdyq saraptamalyq tetikterdi memlekettik baǵdarlamalarmen qoǵamdaǵy mańyzdy máselelerge qatysty tyńdaýlardy júzege asyrýǵa da qoldanýǵa bolady, dedi Memlekettik hatshy. Budan keıin Memlekettik hatshy jı­nal­ǵandarǵa Elbasynyń quttyqtaýyn jetkizdi. Prezıdenttiń quttyqtaýynda: «Fo­rým­nyń Qazaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyl­dyǵy aıasynda ótip otyrǵany erekshe ma­ńyz­dy. Táýelsizdik alyp, qoǵamdy demo­kra­tııalandyrǵannan keıin ǵana elimizde azamattyq belsendilikke, qoǵamdyq bas­ta­malardy iske asyrýǵa jáne úkimettik emes uıymdardy damytýǵa keń jol ashyldy. Búgingi tańda elimizdiń kúmánsiz jetis­tik­teriniń biri myńdaǵan qazaqstandyqtar úshin azamattyqtyń joǵary mektebi sana­latyn, mańyzdy strategııalyq baǵdarlama­lar­dy ázirleý men iske asyrýda memleket­tiń senimdi áriptesi bolyp otyrǵan damy­ǵan úkimettik emes sektor bolyp ta­bylady. Osy jyldardyń barlyǵynda memle­ket­tiń kúsh-jigeri úshinshi sektordyń qar­qyn­dy damýy úshin qolaıly jaǵdaı ja­saýǵa baǵyttaldy. 2006-2011 jyldarǵa ar­nalǵan Azamattyq qoǵamdy damytý tujy­rymdamasy sátti iske asyryldy. Zańna­ma­lar jetildirilýde, áleýmettik mańyzdy jo­balarǵa arnalǵan memleket shyǵystary­nyń kólemi artyp keledi. Barlyq deńgeı­lerdegi memlekettik organdardyń úkimet­tik emes uıymdarmen únqatysýy nyǵaıýda, halyqaralyq ınstıtýttarmen yntymaq­tastyq aıasy keńeıýde. Búginde úkimettik emes sektor el ómi­rin­degi mańyzdy mindetterdi sheshýde, áleý­mettik mańyzdy baǵdarlamalardy iske asyrýda memlekettiń teń áriptesi bola bilýde. V Azamattyq forýmnyń úkimettik emes uıymdardyń odan ári damýyna, olardyń memleketpen yntymaqtastyq tetikterin ny­ǵaıtýǵa jańasha serpin beretinine senimdimin. Forýmnyń qatysýshylary men qonaq­tarynyń jumysyna sáttilik jáne qoǵam ıgiligi jolyndaǵy qyzmetterine zor ta­bystar tileımin!» delingen. О́mirzaq Shókeev forýmǵa halyqaralyq uıymdar men sheteldik áriptesterdiń aı­ryq­sha nazar aýdarǵanyn atap óte kele, EQYU Bas hatshysy Lamberto Zenerdiń atynan quttyqtaý hat kelip túskenin jetkizdi. Bul quttyqtaýda Eýropadaǵy qaýip­siz­dik jáne yntymaqtastyq saqtaý uıy­my­nyń Bas hatshysy retinde L. Zener Qa­zaq­stannyń álemdegi beıbitshilik pen qaýip­siz­dikti saqtaý jolyndaǵy tegeýrindi qımy­lyn aıryqsha atap ótipti. Bul rette Bas hatshy Qazaqstannyń EQYU-ǵa 2010 jylǵy tóraǵalyq etýi men Astana sammıtine toqtalyp, 20 jyl ishinde Qazaq­stan­nyń jetken jetistikterin, ásirese, áleý­mettik-ekonomıkalyq baǵyttaǵy reforma­lar­dyń basym kópshiliginiń oryndalýynda azamattyq qoǵamnyń úles salmaǵy aı­ryqsha ekenin atap kórsetken. Azamattyq qoǵamdy odan ári damytý isine sáttilik tilegen osyndaı quttyqtaýlar Vengrııa, Danııa, Izraıl, Italııa, Polsha, Túrkııa, Shveısarııa, Germanııa, Chehııa, Qyrǵyzstan, Belarýs elderiniń úkimettik emes uıymdarynan da kelipti. «Kommersııalyq emes quqyq halyqara­lyq ortalyǵynyń» vıse-prezıdenti Natalıa Borjellı minberge kóterilip, 20 jyl­dyń ishindegi Qazaqstandaǵy ÚEU-lar jetken jetistikterdiń aıtarlyqtaı ekenine basa mán bere sóıledi. Azamattyq forým – azamattyq qoǵamdy damytýdyń tıimdi ındıkatory jáne ol Qazaq memleketiniń ashyqtyǵyn bildiredi. Saıası kúsh-jiger men zańnama – azamattyq qoǵamdy damy­týdyń birden-bir tetigi. Sondyqtan, bizdiń uıym halyqaralyq saraptamalyq taldaý ortalyǵy retinde ÚEU-lardy zańnamalyq turǵydan jetildirýge kúsh salyp keledi. Qazaqstanda 1997 jyldan bastap jumys atqaryp kelemiz, osy jyldar ishinde Qa­zaq­standaǵy azamattyq qoǵamnyń belsendi damýyn kózimizben kórdik. ÚEU-lar sany edáýir artyp, úshinshi sektor kádimgideı kúsh­ke aınaldy. Esimde, táýelsizdiktiń al­ǵash­qy jyldarynda ÚEU-lardy qarjy­lan­dyrý sheteldiń granttary kómegimen júzege asyrylatyn. Al qazir olar óz­deriniń sharýashylyq qyzmeti arqasynda halyqqa qyzmet kórsetip, tabys taýyp otyr. Jergilikti bıznesten jáne memleketten aýqymdy kómek alýda. ÚEU-lardyń osyndaı túrli kózderden qarjylaı kómek alýy olardyń óz jumystaryn atqarý barysynda táýelsiz bolýyna qol jetkizdi. Olarǵa degen kózqaras ta ózgerdi. Endigi jerde úshinshi sektor úkimetke qarsy sóı­leıtin uıymdar emes, olar erkin oı aıta­tyn táýelsiz sarapshylar, úkimettiń áleý­mettik baǵdarlamalardy júzege asyrýdaǵy áriptesteri, dedi sheteldik meıman. Budan keıin forým minberine birinen soń biri oblystardan kelgen delegattar shyq­ty. «Áleýmettik áriptestik ortalyǵy qoǵamdyq qorynyń» tóraǵasy Álibek Báı­meshov: «Táýelsiz Qazaqstannyń 20 jyl­da­ǵy mańyzdy jetistikteriniń biri – aza­mat­tyq qoǵamnyń qarqyny damyp kele jat­qan negizgi ınstıtýty – úkimettik emes sektor dep sanaımyn. Qazirgi tańda 18 myń ÚEU bolsa, ol uıymdarda qoǵamǵa beı-jaı qaramaıtyn jarty mıllıonnan astam adam eńbek etip keledi. Onyń mysaly bizdiń oblysymyzda da kóp», dedi. Jáne ol Pavlodar oblysyndaǵy burynǵy bank qyzmetkeriniń úshinshi sektorǵa kelýiniń arqasynda mıkrokredıt alý arqyly qalaı tigin sehyn ashqanyn mysalǵa keltirdi. Qostanaıdaǵy «Jastar jáne balalar uıymdarynyń» belsendi múshesi Natalıa Shpagınanyń memlekettik tildi erkin meńgerýi forýmǵa qatysýshylarǵa jaqsy áser etkenin aıtý abzal. Meniń oıymsha, ózińniń múmkindikterińdi keńinen júzege asyrýdyń eń tıimdi tásili – qoǵamdyq uıymdarda jumys jasaý. Memleket pen ÚEU-lar arasynda áriptestik jastar úshin de jańa kókjıekter ashady. Men birneshe jyl boıyna Qostanaıdaǵy Jastar asso­sıa­sııasynda jumys isteımin. Onyń nátı­jesinde azamattardyń ózderine qajetti aq­parattar alýlaryna múmkindik týǵyz­ǵa­ny­myzǵa kóńilimiz marqaıady. Biz aǵa býyn urpaqtyń jolymen erkin ári parasatty qoǵamdy qurýdy jalǵastyrýǵa daıynbyz, degen qostanaılyq delegat qyz qazaq tilin erkin meńgergen jastardyń respýblıka­lyq aqparattyq tobyn qurý jónindegi usy­nysyn jetkizdi. Biz eldi mekenderge ba­ryp, jastarmen kezdesip, Qazaqstan má­de­nıeti men tilderdi damytý ıdeıasyn taratsaq deımiz, dedi osy oraıda N.Shpagına. Qostanaılyq qyzdyń sózine rıza bolǵan Mádenıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammed: «Til týraly myń áńgimeden osyndaı bir sóz qymbat», dep jalpy eldiń yqylasyn jetkizgendeı boldy. «Qazaqstannyń isker áıelderi odaǵy» qoǵamdyq birlestiginiń tóraıymy Merýert Qazybekova bizdiń qoǵamdyq birlestik osy­dan 10 jyl buryn kásipker áıelder múd­desin qorǵaý maqsatynda qurylǵan. ÚEU-lar isker jáne kóshbasshy áıelderdiń qataryn kóbeıtýde úlken ról atqarýda, deı kele, elimizdegi genderlik saıasatty damytý baǵytynda aıtarlyqtaı jumystar júzege asyrylyp jatqanyna toqtaldy. Budan keıin «Eýropalyq quqyq ıns­tı­tý­ty, adam quqyǵy» qoǵamdyq birles­ti­giniń dırektory Marat Bashımovqa sóz berildi. Marat Sovetuly elimizde azamattyq sektor men bılik arasyndaǵy qarym-qaty­nas jaqsy jolǵa qoıylǵanyna nazar aýdar­dy. Mysaly, elimizdiń zańnamalyq júıe­sin jetildirýde úkimettik emes uıym­dar­dyń róli úlken. Biz árdaıym, zańnamalyq jo­balardyń jasalý barysyna saraptama júrgizemiz. Qoǵamdyq birlestik elimizde ǵana emes, shet elderde de ótkiziletin is-sharalarǵa qatysyp, qazaqstandyq aza­mattyq qoǵamnyń únin jetkizýge tyry­sady, dedi ol. Al Aqtóbe qalasyndaǵy «Sal bolǵan jandardy qorǵaý qoǵamynyń» tóraıymy Quralaı Báımenova múgedek jandardyń úshinshi sektordaǵy belsendi qyzmetine toqtala kele, Aqtóbe qalasynda arbaǵa tańylǵan múgedekterge arnaıy 40 páterli keń turǵyn úıdiń paıdalanýǵa berilýin aıtýy da jınalǵandardy eleń etkizdi. Shy­nynda da, onsyz da taǵdyr salǵan taý­qymeti bar jandardy osyndaı qoldaý bar­lyq jerde kerek-aq. Taǵdyrlarymen taıtalasa júrip, belsendi ómir keship jatqan osyndaı jandar ómiri keıbir qol-aıaqtary balǵadaı, biraq qamsyz júretin jandarǵa úlgi bolarlyqtaı-aq. «Temeki tútininen ada Qazaqstan úshin» ulttyq koalısııasynyń jetekshisi Jámıla Sadyqova áńgimesin osydan 7 jyl buryn ózderiniń qozǵalystaryn bastap, jýrnalısterge baspasóz máslıhatyn ótkizip, zań júzinde temekige tosqaýyl qoıamyz degende, olardyń «bul múmkin emes» dep ózde­rin kúlki etkeninen bastady. Biraq búginde bizdiń bastamamyz óziniń aıtarlyqtaı ná­tıjesin berdi. Qazir keshke qaraı otba­sy­lar óz bala-shaǵalarymen qoǵamdyq oryn­dar­da temeki tútininen qoryqpaı, demalý­la­ryna bolady. Bul – Parlament depý­tattary, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi jáne qoǵamnyń ortaq jeńisi. Budan biz neni kóremiz? ÚEU-larmen memlekettik or­gan­dardyń áriptestiginen adamdardyń den­saýlyǵyna zııan joq, eldiń ekonomıkasyna nuqsan kelmeıdi, orasan zor qarjy únem­delip, temeki rynogyndaǵy sybaılastyqqa tosqaýyl qoıylady. 26 qyrkúıekte Dú­nıe­júzilik densaýlyq saqtaý uıymy Qa­zaqstan Densaýlyq saqtaý mınıstrligin halyqtyń densaýlyǵyn saqtaýdaǵy tegeýrindi saıasaty úshin qoldap, resmı qut­tyqtady, dedi sheshen. Aqmola oblysy Arshaly aýdanyndaǵy «Aqbota» qorynyń dırektory Tatıana Nelsman ÚEU-lardyń aýyldardaǵy san-salaly máselelerdi sheshýge járdem­dese­tinin alǵa tartty, sondaı-aq, ol ózderiniń tájirıbesimen de ortaqtasty. Osy oraıda, mektepterde jylyjaı salyp, tamshy­la­typ sýarý ádisimen kókónis ósirip, oqý­shy­lardy ári baǵasy arzan, ári sapaly kók­ónis­termen qamtamasyz etip otyrmyz. Osy­laısha, biz búkil Arshaly aýdany tur­ǵyndaryna az qarajat jumsap, mol ónim alýǵa bolatynyn dáleldedik. Bir sózben aıtqanda, úkimettik emes uıymdardyń aýyl­darda atqaryp jatqan jumystary Qazaqstan ekonomıkasyna qoldaý kórsetip qana qoımaı, áleýmettik reformalardyń da júzege asýyna septigin tıgizip otyr, dedi T.Nelsman. Bul kúngi forým jumysy tek jarys­sózdermen aıaqtalyp qalǵan joq, onyń sońy «Tanym» syılyqtaryn tapsyrý sal­tanatyna ulasty. Atalǵan syılyqtar úshin­shi sektordyń belsendi ókilderine ta­bystaldy. Anar TО́LEÝHANQYZY, Láıla EDILQYZY.