On jyldyq úzilisten soń
Ádette, áldebir óndiris orny jabylsa, bar múlki ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda, talan-tarajǵa túsip jatatyn. Onyń jarqyn úlgisin álgi bir ótpeli kezeńde kórsetken shyǵarmyz. Bireýler júgen ustap qaldy, endi bireýler... Túsinikti jaǵdaı. Al biz bas suqqan bir kezderi respýblıka boıynsha aty shyqqan «Aqsý» qant zaýyty on jyldan asa ýaqyt bar isi toqtalsa da, qoıny-qonyshyn sýyq qol aralaı qoımapty. Elbasynyń Almaty oblysyna sapary barysynda bergen tapsyrmasyna sáıkes, qaıtadan qalpyna keltirý jumysy qolǵa alynǵanda, kóz jetkizgen bir qýanyshty jaǵdaı osy bolǵany anyq. Qansha ýaqyt ótse de qunyn joımaǵan óndiristik ortalyqta búginderi kúrdeli jóndeý jumystary qarqyndy júrip jatyr.
Jospar boıynsha qyrkúıek aıynda baıaǵy bir berekeli shaǵymen qaıta tabysýǵa tıis zaýytty montajdaý jumysy bekitilgen keste boıynsha júrip keledi. Mundaıda azdaǵan kederginiń, sál ǵana bógelistiń ózi jumys qarqynyn báseńsitip, yrǵaqty buzatyny bolady. Jańarýǵa baǵyt alǵan nysanda júrgizilip jatqan istiń ár aýysymy ózine tıisti mindetti atqarmaı, qaıtpaıdy. Ázirge, bul tarapta eshqandaı toqtalý bola qoımaǵan syńaıly. Bul aldymen, joǵaryda aıtylǵan bútin saqtalýdyń nátıjesi. Áý basta, zaýyt jumysynyń toqtaýymen – óńirdiń negizgi kúnkórisine aınalyp úlgergen qant qyzylshasy sharýashylyǵynyń kúni batqandaı, egistik alqap pen zaýyt arasynda qaınap jatatyn tirshilik kelmeske ketkendeı kóringen. Al búgingi qarqynyn baqsańyz, arada ótken on jyldyq «tynyshtyqty» qurdymǵa ketý emes, az ýaqyttyq úzilis dep qana qabyldaý kerek sııaqty.
Munyń syryn aldymen jer emip júrip jetilgen aǵaıynnyń qyzylshadan qol úzbeýimen baılanystyrý kerek shyǵar. Tesik monshaqtyń jerde qalmaıtyny sekildi, taban aqy, mańdaı terińmen ósirgen qyzylshań dalada qala qoımasy anyq. «Aqsý» jabylsa, «Kóksý» bar degendeı... Ras, ońaı bolmaǵan. Jer shalǵaı, jol alys. Eginshilik te – óndiristiń bir túri. Al óndiristiń basty talaby – barynsha mol paıda tabý. Az jerden kóp ónim almaq – ózińniń baǵbandyq biligiń men eńbegińe baılanysty bolsa, ony pulǵa aınaldyrý, qalaı aıtsańyz da, syrtqy kúshterdiń, tutynýshylardyń talabyna baılanysty. Árıne, naryq bekitken baǵa bar, soǵan oraı tabar paıdań anyqtalady. Dese de, sol paıdaǵa jetkenge deıingi shyǵynnyń ólshemi de úlken ról atqarady. Máselen, Sarqan aýdanynan Kóksý qant zaýyty ornalasqan Balpyq bı kentine deıingi qashyqtyq – 270 shaqyrym. Bir baryp kele qoıardaı emes, ónimniń ólshemine oraı osy aralyqty birneshe ret júrip ótýge týra keledi. Ár jolǵy qatynasqa ketetin tasymaldaý shyǵynynan bólek, osynsha jer júrgende qyzylsha buzylmasa da, nári azaıyp, salmaǵy kemıtini túsinikti. Al, sharýa qojalyqtary úshin – qyzylshanyń ár kılosy – aqsha. Sonshama jerdi júrip jetkende, zaýyt aldyndaǵy qaptaǵan kezekti taǵy esepteńiz. Eń jaqyn degen aımaqtaǵy jalǵyz óndiris orny, eldiń bári sonda aǵylady, kezek kóbeımeı qaıtedi. Uzaq jol bir keptirgen ónimin, kezek kútip jatyp eki keptirip, kóńili ortaıyńqyrap qaıtatyn dıqandar úshin «Aqsýdyń» ashylýy – barlyq jaǵynan paıdaly. Ádettegideı eki aı emes, ónimniń kóptiginen tórt aı boıy tynymsyz jumys istegen «Kóksý» zaýytynyń rekordtyq kórsetkishtegi qant óndirgeni byltyr ǵana. Dese de, bul rekordtyń ońaı kúshke túspegenin de aıtpaýǵa bolmaıdy. Qazir «Aqsýǵa» bara qalsańyz, «Kóksýdan» qalaı da ozamyz degenge uqsas bir maqtanyshtyń lebi esedi. Bas ınjenerdiń sózinen ańdaǵanymyz, «Aqsýdyń» áleýeti «Kóksýdan» artyqtaý. Bul eki óndiristik ortalyqtyń arasyna shı júgirtkenimiz emes, osyndaı eki alpaýyt óndiristiń arasyndaǵy ózara básekelestik – ónimniń sapasyn arttyrady.
Tyrnaq ushyndaı ǵana dánek qantqa aınalǵansha biraz satydan ótip, biraz joldy artqa tastaıdy. Sol jolda kezdeser kedergi neǵurlym az bolsa, soǵurlym paıda da mol. Al paıdany molynan túsirgen ónimnen aıaýly ne bar. Qos zaýyt jarysa iske kirisse, qant qyzylshasynyń baǵasy asa túseri anyq.
Jumys orny jabylyp qalǵan zaýyt jumysshylary osy bir ýaqyt aralyǵynda qol qýsyryp qarap otyrmaǵany anyq. Deni saý, esi túzik kisiniń eki qolyna bir kúrek qaıdan da bolsa tabylady. Biri – Almaty asyp, ózge bir salalardan nápaqa ajyratýǵa aýyssa, biri jaqyn mańnan yńǵaıly tirshilik kózderin qarastyrýǵa májbúr bolǵan. Solardyń kóbi-aq zaýytpen ótken berekeli kúnderin saǵynyp, eski joldasymen kezdese qalǵan jerde jıi sóz qylyp júripti. Bul – dilmarsyp tapqan qurǵaq boljamymyz emes, qarapaıym jumysshylarmen azdy-kem suhbat qurǵanda ańdaǵanymyz. Zaýyt jumysy tıimdi bolmasa, baıyrǵy jumysshylar alǵashqy shaqyrtýmen-aq dúrk kóterilip kóship kelmes edi ǵoı...
Qaıta oralý...
Oblystyq ákimdik pen «Jetisý» áleýmettik-kásipkerlik korporasııasynyń jan-jaqty qoldaýymen ázelgi qalpyn taýyp jatqan «Aqsýda» búgingi kúni 100-den astam adam júr. Árkimniń óz mindeti bar. Alǵashqy mindet, árıne, qalypqa keltirý, jóndeý, óńdeý jumystary. Eskirip, iske jaramsyz bolyp qalǵan bólshekter bolsa aýystyrylady, onyń syrtynda qanshama qurylǵy zamanaýı tehnıkamen almastyrylady. 82 gektar jerdi alyp jatqan «Aqsý» aldaǵy ýaqytta tek tehnıkalyq jaǵynan ǵana emes, syrtqy kórinisimen de adam tanymastaı ózgeredi deıdi mamandar. Bul jerde negizgi jumysty atqaryp jatqan «Energomost» konsorsıýmy. Bıylǵy jyldyń naýryz aıynda oblys ákimdigimen arada qol qoıylǵan memorandýmǵa sáıkes, 8 mlrd teńge bólingen «Aqsý» qant zaýytyn qaıta iske qosý jobasynyń basty artyqshylyǵy kóptegen mamandardyń jergilikti turǵyndar arasynan tabylýy. «Aqsý» – jansúgirovtikter úshin jaı ǵana jumys orny degen uǵymnan joǵary turatyny baıqalady. Tipti, búkil ómirin osy óndiriske arnaǵan, bar ǵumyry osy ortalyqpen baılanysta ótken mamandardy kóptep kezdestirýge bolady. Sonyń bári aıtar bir ortaq sóz bar: «Biz bul sátti on jyl boıy kúttik!». Zaýyt talaılar úshin týǵan úı uǵymymen astasyp ketkendeı. Sebebi, bir kezderi egis alqaby 25 myń gektarǵa (oblys boıynsha) deıin jetken qant qyzylshasy sharýashylyǵy turǵyndardyń týǵannan kózi kórgen tirshiligi. Sol úshin ystyq, sol úshin etene. «Oqýshy kezimizde qyzylsha sebilgen alqapqa baryp, jumys isteıtinbiz» degen sózdi osy aımaqta týǵan kim-kimniń de aýzynan estýge bolady. Jumys basynan osyǵan deıin jol qurylysynda istep kelgen birneshe azamatty jolyqtyrdyq. Jol qurylysy – kóshpeli tıptegi jumys, otbasy aýylda, ózi syrtta, tabysy bolǵanmen, mindetti jumystan ózge de mashaqaty az emes. Zaýyt ashylmaq bolyp, qaıta qalypqa keltirý jumysyna shaqyrǵanda bir sát te oılanyp turmaı, tartyp otyrypty. Otbasy – oshaq qasy, oılanyp jatýdyń reti joq. Onyń ústine, jergilikti halyq qant qyzylshasyn – Jetisýdyń tól daqyly dep baǵalaıdy. Eginshilikti kenjelep ıgerse de, KSRO kezinen bastaý alǵan qyzylsha sharýashylyǵy bul jaqtyń qazaqtary úshin ata kásip deńgeıinde áspetteledi.
Qant zaýytyna qaıta oralý – ata kásipti jańǵyrtý ǵana emes, ótken men búginniń arasyn jaqyndatý. Suhbat qurýǵa shaqyrsań qashqalaqtap, qaradaı qysylyp turǵandaı kórinetin, kóp sózge joq jumysshylardy sóıletý de ońaı emes. Assa, eki-úsh aýyz sózben qýanyshty ekenin aıtady. Bar ǵumyry osy zaýytta ótken bas ınjener Vladımır Iýshkovtyń «Jastyq shaǵymyz osynda ótti, osy jerde kógerip, kóktedik. Ári-beri ótken saıyn, jabyq turǵan zaýytqa qaraısyń. Kókiregińde talaı qyzyqtar, estelikter oıanatyn. Ishiń ashıtyn. Búgin, mine, sol esteliktermen qaýyshqandaı, jastyq shaǵyń qaıta oralǵandaı kúı keshesiń. «Aqsý» – bir kezdegi bizdiń ómirimiz ǵoı», dep tolqı turyp aıtqan sózin zaýyt qyzmetkerleriniń qaı-qaısysyna teliseń de jarasa keterdeı.
Áıtse de, eskini jóndep, kónekózderdi shaqyrtýmen bar keregiń túgendele ketpeıdi, ol anyq. Zaýyt jumysy oıdaǵydaı júrý úshin qazirgiden bólek, júzdegen arnaıy maman qajet. Bul da óz oraıymen sheshilip jatqan sharýa. Jergilikti kolledj stýdentteri men túlekterin jumysqa tartý isi qolǵa alynǵan. Qanshama jasqa jumys tabylatyny óz aldyna, iske qosylmaq zaýyt aldaǵy ýaqytta kolledj stýdentteriniń tájirıbe alańyna aınalady. Bul óz kezeginde, bilikti maman daıarlaýǵa atsalysyp qana qoımaı, óndiris ortalyǵynyń kókjıegin keńitetini sózsiz.
«AqsýQant» JShS-niń atqarýshy dırektory Nurlan Imanǵazıevtiń aıtýynsha, kúrdeli jóndeýden ótken ǵımaratty jańa, zamanaýı tehnıkamen qamtamasyz etý de josparǵa sáıkes oryndalady. Birinshi qyrkúıekten bastap ónim qabyldaýdy josparlap otyrǵan zaýyt tehnıkalyq jaǵynan tolyqtaı jańarady. Negizinen máskeýlik «Interprom» fırmasy jasap shyǵarǵan zamanaýı tehnıkalar ornatylmaq eken. Bir kezderi búkil Odaqty tehnıkamen qamtamasyz etken, búgingi áleýeti de asa joǵary kompanııa zaýytty tek tehnıkamen qamtamasyz etip qana qoımaı, kóp rette keńes berip, áriptestik deńgeıde jumys isteıtin bolady.
Bıylǵy jyly syrtqy qaptamasynda «Aqsý qant zaýytynda jasalǵan» degen jazýymen alǵashqy ónimin shyǵarýdy kózdep otyrǵan óndiristik ortalyq ókilderi kúnine 3 myń tonnaǵa deıin shıkizat óndirýge qaýqarymyz jetedi deıdi. Áýp dep iske kirisken bıylǵy jyldyń josparynda 80-100 myń tonnaǵa deıin qant qyzylshasyn óńdeý mejesi tur.
...Qustyń sańǵyryǵynan tazartýdan bastalǵan jumys qazir óz yrǵaǵyn tapqan. Astyq saqtaýǵa arnalǵan qamba da, óńdeıtin ózge qurylǵylar da ret-retimen jóndelip keledi. Sońǵy jyldary (biz kórgende de ushyp-qonyp júrgen) qarǵanyń mekenine aınalǵan ǵımaratta endigide basqa tirshilik qaınaıdy...
Egis basynda
Jyldan-jylǵa keńeıip kele jatqan qyzylsha alqaby – oblys ákimi Amandyq Batalovtyń ýaqyt qurǵatpaı jıi kelip, aralap, qadaǵalap turatyn sharýashylyq alańy. Ár kezdesýinde «qandaı qıyndyq bolsa da aıtyńyzdar, kómektesemiz», dep jıi aıtatyn ákim 2021 jylǵa deıin qant óndirisin 30-35 myń tonnaǵa jetkizip, 2 mıllıonnan asatyn turǵyny bar oblys jurtshylyǵyn qantpen tolyqtaı qamtamasyz etemiz deıdi. Budan arǵy meje – respýblıkany qamtý. Osy qarqyn kemimese 2026-2027 jylǵa qaraı bul jospar da iske asady deıdi mamandar. Qarqyn demekshi, 2015 jyly 4 myń gektarǵa qant qyzylshasy sebilse, byltyrǵy jyly bul kórsetkish 6,2-ge ósken. Al bıyl 9 myń gektar jer qant qyzylshasy alqabyna aınalǵan.
Sýbsıdııa bólýde de burynǵydan ózgeshelik bar. Buryn ár gektarǵa bólinse, endigide ár tonnaǵa beriledi. Sebebi, jerdiń kólemi men ónimniń salmaǵy sáıkes kelmeı qalyp jatatyn jaıttar jıi ushyrasady. Engizilgen ózgeriske sáıkes kóktemde emes, kúzde, jumysyńnyń nátıjesine qaraı aqsha alasyń. Naǵyz «balapandy kúzde sanaıdy» qaǵıdasy. Sharýalarǵa qant qyzylshasynyń ár tonnasy úshin 17 myń teńgeden tólenbek. Onyń 8 myń teńgesin zaýyt tólese, 9 myń teńgesin sýbsıdııa túrinde oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy óteıdi. Sonymen qatar, mıneraldy tyńaıtqyshqa ketken shyǵynnyń 50 paıyzy, gerbısıdke jumsalǵan aqshanyń 40 paıyzy, tuqym satyp alýǵa ketken qarjynyń 70 paıyzy, sý jetkizýge baılanysty shyǵynnyń 50 paıyzy sýbsıdııalanady.
Biz egis basyndaǵy jaǵdaımen tanysý úshin «Kvıtko» sharýa qojalyǵyna toqtadyq. Qojaıyn Aleksandr Kvıtko bıyl 65 gektarǵa tuqym sepken. Ázirge bári oıdaǵydaı. Qyzylshanyń boıy talapqa saı jetilip keledi. Sýbsıdııa tarapynan ýaıymy joq, sebebi, byltyrǵy jyly ákimdik óz sózinde turǵan, ıaǵnı ýáde etilgen soma bólingen. Bıylǵy jyldyń ereksheligi – eki túrli tuqym seýipti. Byltyr fransýz tuqymy ǵana sebilse, bıyl nemis qyzylshasyn qosa ekken. Atalǵan eki tuqym da búgingi tańdaǵy eń mol ónim beretin álemdik suryp. Sharýanyń aıtýynsha, qazir baıaǵydaı qolmen isteıtin jumys azaıǵan. Bárin tehnıka atqarady. Onyń syrtynda aramshóptermen kúresetin arnaıy gerbısıdter bar. Kúniniń kóp bóligi egis alqabynda ótetin qarapaıym sharýalar úshin ǵylymdaǵy jańalyqty der kezinde bilip turý da mańyzdy. Bul tarapta jergilikti ákimdik uıymdastyratyn ǵylymı konferensııalar men semınarlardyń orny erekshe deıdi sharýashylyq basshysy. Jańa, paıdaly surypty egý, kútip-baptaýdyń, aramshóptermen kúresýdiń zamanaýı taktıkalarynan sondaı jıyndar arqyly habardar bolýǵa bolady.
Kelesi at basyn tiregen «Dáýlet-B» sharýa qojalyǵynyń basshysy Dáýlet Baıadilovte tehnıka jetkilikti. Biraq, jeriniń kólemi az. 12 gektarǵa qyzylsha egipti. «Byltyrǵy ónim óte jaqsy boldy», deıdi. Ár gektardan 600-650 sentnerden ónim alǵan. Endigi maqsaty – jer kólemin ulǵaıtý. Biraq, bos jatqan jer joq, bári arendaǵa berilip qoıǵan. Sonyń bir sheshimi tabylsa deıdi. «Qansha gektar bolsa da ıgerýge shamam jetedi, 17 traktorym bar. Tek egistik jer az», dep qaldy sóz arasynda.
...Ár gektardan orta eseppen 650-700 sentner ónim alý úlken jetistik deıdi mamandar. Málimetterge súıensek, Reseıde bul kórsetkish – 250-300, Ýkraınada 400-450 sentnerdi tóńirektep júr. Demek, qaıta jandana bastaǵanyna úsh-aq jyl bolǵanyna qaramastan, jetken jetistikti salmaqtasaq, «qant qyzylshasynyń otany bolamyz» degen maqsat ta qyr astynda ǵana turǵandaı.
Almas Núsip,
"Egemen Qazaqstan"
Almaty oblysy
