«О́zińdi óziń jattaı syıla, jat janynan túńilsin» deıtin qazaqtyń maqaly da, «О́z tonyńdy jamandap, Qamqany qaıdan tabarsyń?» dep keletin burynǵy jyraý-aqyndarymyzdyń tolǵamy da, ulttyq sanany sergektendirip serpiltýdiń búgingi bıik talaby da naq osyǵan saıady.
Yqylym zamandardan beri jer-jahan tanyp, erekshe qubylys retinde moıyndalyp kelgen qazaqtyń qasıetti kıiz úıi jáne oǵan qosa kúı óneri – halqymyzdyń qaster tutar eki murasy 2014 jyly IýNESKO-nyń materıaldyq emes mádenı muralar tizimine enip, búkil adamzattyń asyl qazynalarynyń qataryna qosyldy. Sodan beri bul qatardy qazaqtyń aıtys óneri, Naýryz meıramy, qazaq kúresi, qusbegilik pen saıatshylyq tolyqtyrǵanyn aıtý lazym. Endigi kezekte Qorqyt ata murasy, qazaqtyń asyq oıyny búkil adamzattyq muralar tiziminen oryn alýy tıis. Ulttyq qundylyqtarymyzdyń álemdik, halyqaralyq deńgeıde ulaǵattalýy jalǵasa bermek.
Osy jyldyń basynda kóneden jetken kózaıymymyz Túrkistan túrki áleminiń mádenı astanasy bolyp tanylǵany týraly qýanyshty habar alǵanymyz jamaǵattyń esinde bolar. Al Uly Dala eliniń qanshama ejelgi qalalary Uly Jibek jolynyń boıyna ornalasyp, sol zamandardaǵy álemdik órkenıet yqpalymen órkendep damyǵan. Solardyń biri – búgingi Astanamyzdyń túpatasy Bozoq. Bir ǵana Qyzylorda oblysynyń aýmaǵynda Jibek jolynyń boıynda turǵan segiz qala bolǵan eken. Aldaǵy ýaqytta Uly Jibek jolynyń IýNESKO tizimine enetini de esh kúmánsiz. Olaı bolsa, Qazaqstannyń ejelgi qalalary da álem jurtyna burynǵydan da máshhúr bola túspek.
«Altyn Emel» men «Qarataý» qoryqtarynyń da osynaý halyqaralyq mártebeli tizimnen oryn alǵanyna mereılenemiz. Álbette, halqymyz: «Kıiz kimdiki bolsa, bilek sonyki» dep tegin aıtpaǵan. Olaı bolsa, qazaq jeriniń injý-marjandary sanatyndaǵy Býrabaıdy, Alakóldi, Baıanaýyl-Jasybaıdy, asqaraly Altaıdy, altyn qoınaýly, keńqoltyq Alataýymyzdy, Aqsý-Jabaǵylydan tartyp ordaly Ońtústigimizdi, Kaspıı men Balqashtyń jahut jaǵalaýlaryn, uly tarıhtyń tunbasyndaı Ulytaýdy halyqaralyq týrızmniń tanymal mekenderine, tipten Mekkelerine aınaldyrý jolynda azamattarymyz bilek sybanyp, keńinen baıyptap, qajyrly is-áreketterge kiriskeni abzal.
Ejelden bergi ulttyq qundylyqtarymyzdyń biri hám biregeıi kádimgi kıiz úıimiz ekeni belgili. «Uranymyz – Alash, keregemiz – aǵash!» degen támsildiń de tórkini osynda jatyr. Kóshpendi babalarymyzdyń baq-berekeli baspanasy – kıiz úıdi álem-dúnıe arǵy zamandarda-aq tústep tanyǵan, qadirine jetken. Kóshpeli saq taıpalarynyń kıiz úıde turatynyn alǵash ret ertedegi grek tarıhshysy Gerodot jazdy. Kıiz úıdiń tabıǵatqa úılesimdiligi, adamdarǵa yńǵaılylyǵy sonshalyq, san ǵasyrlar boıy babalarymyz ony ózgertýge, qaıta jasaýǵa, basqa pishin berýge esh tyryspaǵan. Bul – kıiz úıdiń minsizdiginiń bir dáleli. Kıiz úıdi kózimen kórip, túnep shyqqan syrt jolaýshylardyń oǵan tańdanbaǵany joq dese bolǵandaı. IX ǵasyrda ómir súrgen qytaı aqyny Bo Szıýııdiń kıiz úı týraly ǵajap óleńi osyny ańdatqandaı. «Kıizine júni ketken myń qoıdyń, Shańyraǵy qaıyńynan kúngeıdiń. Ári berik, ári yńǵaıly, ári ásem, Deı almaımyn aǵashyna min qoıdym. Saıyn dala onyń meken turaǵy, Birde kórseń teristikte turady. Sarbazdarmen birge kóship saǵymdaı, Bir qarasań tústik jaqtan shyǵady. Shym jibekten myqty belbeý baılaǵan, Qozǵalta alsyn qandaı daýyl, qaı boran?!
Kirseń jyly, ishi qyz-qyz qaınaǵan, Kókjıekteı dóp-dóngelek aınalań» dep bastalatyn Nesipbek Aıtuly aýdarýyndaǵy osy tamasha jyr kıiz úıdi sonaý kóne zamanda-aq kelistire sıpattaǵan. Al bizdiń dáýirimizge deıingi 107 jyly Úısin hanyna uzatylǵan qytaı qyzy eline: «Meni uzatqan Úısin patshasynyń eli kóship júredi eken. Dóńgelek úılerde turady eken. Ony kıizben jabady eken» dep hat jazypty. Osydan 1000 jyl keıin arab saıahatshysy Hýdýd al-Alem óziniń «Álem shekarasy» atty kitabynda kóshpelilerdiń jazy da, qysy da ózderiniń dóńgelek kıiz úılerinde ótetinin jazyp ketken.
Osy turǵydan kelgende, súıinip aıtar súıkimdi isterimiz de joq emes. Endi bolmasa joǵala jazdap, eles-sulbasy ǵana qalǵan aqyndar aıtysyn sonaý sekseninshi jyldary aqberen azamat Júrsin Erman bastap kóterip, keń óriske shyǵardy. Kóp qajyr-qaıratyn osy aıtys ónerin órkendetip órletýge arnap keledi. Odan beri aıtys halyqaralyq mártebe ıelendi. Qazaqtyń aıtysker aqyndary ana jyly Parıj tórinde de jyr daýylyn soqtyrǵanyna ózimiz de kúá-dúr bolǵanbyz. Reseıdiń Romanovtar áýletiniń murager knıazi qol soqqanyn kózimiz kórdi. Aıtys ónerimizdiń osyndaı ulaǵatyn basqa ulttyq qundylyqtarymyzǵa da juǵysty qylsaq, káne!
Naq osy aıtys sııaqty, sońǵy alty-jeti jyldyń áletinde qazaq kúresi de sátin salyp, qazaqtyń namysker narqasqa jigitteriniń arqasynda búkil Azııa qurlyǵyna, arysy álemge táp-táýir áıgilenip keledi. Belgili telejýrnalıst, qaıratker Arman Shoraevtyń bastamashylyǵymen iske asqan «Qazaqstan barysy» alaman dodasy el ishinde de, shet elderde de qashanǵy qazaq kúresine degen yqylas-yntany qaıtadan arttyryp, ulttyq qundylyqty ulyqtaýdyń shynaıy úlgisin jarqyratyp jaıyp saldy. Osyndaı jaqsy tájirıbeni basqa oraılarda da ońynan paıdalansaq qolymyzdy kim qaǵady!?
Qazaqtyń jan-dúnıesi – qazaqtyń áninde. Áýeli, halyqtyń óziniń áninde. Bul arada qazaqtyń ánin qazaqtyń kúmbirlegen qońyr kúıinen áste bólmeımiz. Qadyr aqyn aıtpaqshy, naǵyz qazaq – dombyra bolyp qala bermek. Qazaqtyń jan-júregi batyrlyq jáne ǵashyqtyq jyrlarynda. Orystyń uly aqyny Pýshkın Oralǵa kelgen kezinde «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» jyryna qyzyǵýy, sonyń jelisimen poema jazýǵa qushtarlanýy tegin emes. Dalalyqtardyń bekzat bolmysy tolqytqan polıak aqyny Gýstav Zelınskıı «Qazaq» degen dastan jazsa, ekinshi bir polıak zertteýshisi Adolf Iаnýshkevıch kıiz úı ishindegi qazaqtyń bı-sheshenderiniń, aqsaqaldarynyń aǵyndy bulaqtaı alapat sóz tolǵaýlaryna tańdaı qaǵady. Shoqannyń dosy Grıgorıı Potanın: «Maǵan búkil qazaq dalasy án salyp turǵandaı bolyp kórinedi» deý arqyly qazaqtyń asqan ónerpaz, sulý jandy halyq ekenin aıǵaqtaıdy.
Osynyń dálelindeı, Aleksandr Zataevıch qazaqtyń myń ánin jınap kitap etip bastyryp jatsa, Ámire bul kezde, 1925 jylǵy Parıjdiń dúnıejúzilik kórmesinde «Aǵash aıaq» pen Aqan seriniń «Balqadıshasyn» bastyrmalata shyrqap, qazaq ániniń álemge tanylýyna alǵashqy súrleý-soqpaqty tartyp ta jibergen edi. Sol súrleý-soqpaqtyń súıegi úzilmeı, Kúlásh, Bıbigúl, Ermek, Amangeldi Sembın sııaqty sańlaqtar arqyly búgingi Roza Rymbaeva, Maıra Muhamedqyzy, Dımash Qudaıbergenderge jetip, álemde qazaq ániniń mereıin tasytyp jatqanyna taǵy da myń márte shúkir, táýbe deımiz.
Qalaı desek te, qazaqtyń naǵyz jan baılyǵy, aqyl-parasatynyń azbas-tozbas nury – kitapta. Sonaý babalar sózinen bastaý alatyn osy rýhanı baılyǵymyzdy ózimiz ǵana bilip qoımaı, álem halyqtaryna da oqytý, bilgizý – paryz. Buǵan deıin «Abaı joly» men «Qan men ter» sııaqty áıgili romandarymyz ǵana tam-tumdap shet tilderine aýdarylǵan. Jaqynda Ábish Kekilbaevtyń «Ańyzdyń aqyry» jáne Smaǵul Elýbaıdyń «Aqboz úı» romandary aǵylshyn tiline aýdarylyp, Amerıkanyń baspasynda shyǵyp, Batys jurtyna taralyp jatqan jaǵymdy habaryna janymyz súıindi. Buǵan demeýshilik jasaǵan Atymtaı jomart azamattarǵa týsań tý!.. dep alǵys jaýdyrdyq.
Al endi osy ádebıet pen ǵylym, basqa da gýmanıtarlyq shyǵarmashylyq salalaryndaǵy ulttyq mádenıetimizdiń ozyq úlgilerin álem jurtshylyǵyna tanystyrý isine budan bylaıǵa jerde memleket tarapynan aýqymdy qoldaý, uıymdyq-qarajattyq demeý jasalatynyna qaıtip qýanbassyń. Tól mádenıetimizdiń asyl qazynalary iriktelmek. Árıne, naǵyz asyldy jasyqtan aıyrý da ońaı sharýa emes. Joǵary talǵam men jaýapkershilikten jańylmaǵanymyz abzal. Qalaı bolǵanda da, Qorqyt ata, Qoja Ahmet Iаsaýı, Buqar jyraý, Mahambet, Abaı, Maǵjandar, jalpy otandyq mádenıet álemniń eń aıdyndy alty tilinde sóılemek, mýltımedııalyq tásildermen de álemniń talǵampaz kórermen-tyńdarmanyna jol tartpaq. E, báse! Ulttyq jaýharlarymyzdy ulyqtasaq osylaı ulyqtaıyq. Qazaqtyń qundylyqtary jahanǵa óz ulaǵatymen tanyla bilsin. Shý qarakók!
Qorǵanbek Amanjol,
«Egemen Qazaqstan»
