Sot júıesi keleli mindetter mejeledi

Negizgi másele retinde Elbasynyń halyqqa arnaǵan Joldaýy men Ult josparyn júzege asyrý isindegi sot organdarynyń qyzmetine aıryqsha nazar aýdaryldy. Osyǵan oraı atalǵan alqa otyrysyna Joǵary Sot Keńesiniń tóraǵasy Anatolıı Smolın, Prezıdent Ákimshiligi Memlekettik-quqyq bóliminiń meńgerýshisi Álııa Raqysheva, Joǵarǵy Sottyń alqa tóraǵalary men sýdıalary, oblystyq jáne oǵan teńestirilgen sottardyń tóraǵalary qatysty. 

Elbasy Qazaqstan sýdıa­lary­nyń VII sezinde sot júıe­sin jetildirý isi boıynsha alda aýqymdy jumys kútip tur­ǵanyn aıtyp, sot tóreligin da­my­týdyń negizgi baǵyttaryn bel­gilegen bolatyn. Onda Pre­zıdent sottarǵa zań ústem­digin qamtamasyz etý, sýdıa­lardyń jaýaptylyǵyn kúsheı­tý, laıyqty sýdıalar korpýsyn qalyptastyrý, sot isterin qaraý tájirıbesiniń birizdiligin qalyptastyrý jáne quqyqtyq aǵartýshylyq mindetterin júktedi. О́ıtkeni, qashanda zań ústemdigin qamtamasyz etýde sottar basty ról atqaratyny belgili. Sýdıalardyń jaýap­tylyǵy artqan saıyn olardyń táýelsizdigi de kúsheıe túsedi. Sol sııaqty, azamattardyń qu­qyqtyq saýattylyǵynyń ar­qasynda sot daýlarynyń sanyn aıtarlyqtaı azaıtýǵa bolady. Mine, bul baǵytta búgingi kúnde kóptegen jumystar atqaryldy. «100 naqty qadam» Ult jos­paryn júzege asyrý aıasynda sot júıesin jańǵyrtý isi qarqyndy júrgizilip keledi. 

Osy jaılar qamtylǵan atalǵan otyrysty ashqan Jo­ǵar­ǵy Sot Tóraǵasy Q.Mámı zań ús­tem­digin qamtamasyz etý jumy­synyń negizgi qorytyn­dylaryn málimdedi. Atap aıt­qanda, ol Ult jospary sheń­berinde júrgizilgen refor­malardyń sot tóreligin júzege asy­rýdyń tıimdiligine oń yqpal etkenin atap ótti. Esepti kezeńde sottarda azamattyq isterdi qaraý merzimi eki esege qysqarǵan. Isterdiń 62,5 paıyzy jeńildetilgen is júrgizý tártibinde qaralýda eken. Sot buıryǵy, daýlardy sheshýdiń balamaly tásilderi jáne medıasııa tártibinde qaralǵan ister sany edáýir artqan. Kelisimdik tártiptegi qylmystyq ister sany 43 paıyzǵa, qysqartylǵan negizdegi ister sany 3,5 esege artypty. Sondaı-aq, jańa ereje boıynsha 191 sýdıa iriktelip, 140 sýdıanyń kásibı qyzmeti baǵalanǵan. Jalpy alǵanda, sýdıalar korpýsy ózderiniń kásibı biliktilikterin kórsetken. 

Budan keıin sóz alǵan Jo­ǵar­ǵy Sottyń Azamattyq ister jónindegi sot alqasynyń tóraǵasy Elis Ábdiqadyrov menshik quqyǵyn qorǵaý, sonyń ishinde, myńdaǵan azamattyń múddesin qozǵaıtyn bank jáne turǵyn úı zańnamasyna ózgerister engizý baǵytyndaǵy sot­tardyń jumysy týraly aıtty. Al Qylmystyq ister jónin­degi sot alqasynyń tór­aǵasy Abaı Rahmetýlın óz baıan­damasynda búginde sotqa deıingi is júrgizý organdarynyń dáleldemelerdi jınaqtaý men bekitý boıynsha qylmystyq-prosestik zań talaptarynyń buzylýyna baılanysty sottar­dyń aqtaý praktıkasyn kúsheıtý qajettigin atap ótti. Joǵarǵy Sottyń Mamandandyrylǵan sot alqasynyń tóraıymy Aıgúl Qydyrbaeva Joǵarǵy Sotqa taraptardyń biri sheteldik ınvestor bolyp tabylatyn 30 is apellıasııa tártibinde tús­kendigin málimdedi. Bul óti­nishterdiń basym bóligi qu­zyr­ly memlekettik organdardyń salyq, ekologııa, energetıka já­ne t.b. salalar boıynsha she­shimderi men áreketterin daýlaý­men baılanysty. 

О́z kezeginde minberge kóte­ril­gen Joǵarǵy Sot Departa­mentiniń basshysy N.Sháripov sottardyń materıaldyq-teh­nıkalyq jaraqtandyrylýy men elektrondy sot tóreligi týraly baıandady. Onyń aıtýynsha, bıylǵy jyly Qara­ǵandy oblystyq soty men úsh aýdandyq sot ǵımaratynyń qurylysy bastalǵan. Jańa tehnologııalardy qoldanýdyń úlesi aıtarlyqtaı artýda. Máselen, barlyq túsken ótinishter qataryndaǵy elektrondy túrde berilgenderiniń úles salmaǵy 89,8 paıyzdy quraıdy. Buǵan qosa, Joǵary Sot Keńesiniń tóraǵasy A.Smolın, Sot jıýrıiniń tóraǵasy M.Shegenov, Sot tóreligi akademııasynyń rektory T.Qaýdyrov jáne birqatar oblystyq sottardyń tóraǵalary sóz sóıledi. 

Keńes jumysyn qory­tyn­dylaı kele, Joǵarǵy Sot Tór­aǵasy Qaırat Mámı jańar­tylǵan zańnama jaǵdaıyn­daǵy sot júıesi qyzmetiniń keı­bir máselelerine toqtaldy. Atap aıtqanda, ol sýdıa­lyqqa kandıdattardyń jas shek­teliminiń 30 jasqa deıin art­qany, sýdıalyq laýazymdarǵa jarııa­lanǵan konkýrsqa qatysý­shylardyń jalpy otyrys qo­rytyndysyn alýy men Sot jıýrıi sheshiminiń ózgerý tártibin eske saldy. Joǵarǵy Sot Tór­aǵasy qylmystyq prosesti kezeń-kezeńimen jańǵyrtý men sotta ókildik etý ınstıtýtyn keshendi jetildirýdiń keleli baǵyttaryn aıqyndap berdi.

urǵyndardyń sottarǵa senim deńgeıiniń artqany atap ótildi. Máselen, Demokratııa ınstıtýtynyń derekterine sáıkes, sońǵy 6 jylda Joǵarǵy Sotqa degen senim deńgeıi 67,6 paıyzdan (2010 jyl) 75,4 paıyzǵa deıin (2016 jyl) ósken.

Osyǵan oraı Qaırat Má­mı aldaǵy birqatar basym mindetterdi atap ótti. So­lar­dyń qatarynda, máselen, sot ákimshiligin reformalaý, sýdıa­lyq kadrlardy durys irikteý jáne biliktiligin arttyrý, sýdıalardyń júktemesin azaıtý, sot isin júrgizýde aqparattyq tehnologııalardy keńinen engizý, sondaı-aq, turǵyndardyń sottarǵa degen senimin arttyrý boıynsha júıeli jumysty aıtýǵa bolady. Joǵarǵy Sot Tóraǵasy biryńǵaı sot praktıkasyn qalyptastyrýdyń mańyzdylyǵyn aıta kele, alǵashqy jartyjyldyqta Jo­ǵar­ǵy Sottyń 6 normatıvtik qaýlysy qabyldanǵanyn jáne bul baǵyttyń odan ári kúsheıe túse­tindigin jetkizdi. Jekeleı alǵan­da, ol sottardyń ǵana emes, ózge de memlekettik organ­dar­dyń birqatar negizgi máselelerin sheshýdi kózdeıtin «Bolashaqtyń soty» atty jańa jobany iske asy­rý qajettigin sóz etti. Q.Má­mı banktik nesıe, qaryz berý, keńsejaıdy jalǵa alý, kom­mý­­naldyq qyzmetter­men baıla­nys­ty ister boıynsha buı­ryq­tyq is júrgizý ınstıtýtyn keńinen qoldanýdy tapsyrdy. 

Elimizdegi Joǵary Sot Ke­ńe­si tóraǵasynyń ókimine sáı­kes Almaty men Astana sot­tarynda notarıaldyq jazba ıns­tıtýtyn qoldaný aıasyn keńeı­­týdiń qanatqaqty jobasy iske asyrylatyn bolady. Ahýal­­dyq ortalyqty qurý jumy­­sy da aıaqtalýǵa jaqyn. Ol sot­tar jumysyna monıtorıng júr­gi­zýdiń taldamalyq múmkin­dik­terin neǵurlym arttyrady dep kútilýde. 

Keńes jumysynyń sońynda «Memlekettik tildegi eń úzdik sot otyrysy» konkýrsynyń jeńim­pazdaryn marapattaý rásimi ótti. Jambyl oblysy Taraz qa­lasy №2 aýdandyq soty 1-oryndy, Astana qalasy­nyń mamandandyrylǵan aýdan­aralyq ákimshilik soty 2-oryndy, Soltústik Qazaqstan oblysy mamandandyrylǵan aý­danaralyq ekonomıkalyq soty men Qaraǵandy oblysy Jańaarqa aýdandyq soty úshi­nshi oryndy ıelendi. Al sýdıalardyń osy jolǵy jıynynyń eń basty ereksheligi – keńes jumysynyń ınternette onlaın rejimde kórsetilýi boldy. 

Aleksandr Tasbolat,
«Egemen Qazaqstan»