Qazirgi zamannyń máselesin zertteýshi batystyq sarapshylardyń pikirinshe, álemdik júıeniń ontologııalyq negizi ıntegrasııa men progress ıdeıalarynsyz qalyptasýy múmkin emes. Integrasııa ıdeıasy bir jaǵy álemdik jahandanýdyń zamanaýı negizi bolsa, ekinshi jaǵy osy álemge ımmanentti túrde plıýralızm qasıetiniń de tán ekendigin qatar tanıdy. Qazaqstannyń rýhanı ómirinde osy kúnge deıin júrgizilgen modernızasııalyq prosester belgili bir deńgeıde osy talaptardyń údesinen shyqty deýge bolady.
Atalmysh ıdeıalar Qazaqstannyń ishki (Qazaqstan halqy Assambleıasy), sondaı-aq syrtqy qarym-qatynastarynda (BUU, EQYU, ShYU, TMD, EEO, IKU, UQShU, EKSPO-2017 jáne t.b.) utymdy qoldanylyp keledi. Ishki saıasattan aıtar bolsaq, bir ǵana Qazaqstan halqy Assambleıasynyń jumys isteýi – ulttyq-mádenı plıýralızmge laıyqty kóńil bóletin ozyq konstıtýsııalyq modeldi qalyptastyrdy. О́z kezeginde BUU tarapynan da oń baǵaǵa ıe bolyp otyr. Al memleketimizdiń syrtqy qarym-qatynastaǵy kópvektorly saıasaty men ıntegrasııalyq prosesterde belsendilik tanytýy Qazaqstannyń senimdi áriptes retindegi mártebesin qalyptastyrdy. Bul da óz kezeginde aıtarlyqtaı jemisin berýde.
Qoǵamdyq sana boıynsha ınstrýmentaldy, sıpaty boıynsha taptyq (baı-kedeı) mazmunda qalyptasqan keńestik Qazaqstan úshin azamattyq qoǵam ornatý suraqtary áli de kún tártibinen túspeı turǵan ózekti másele. Shyn máninde «tarıhı ýaqyt» syǵymdaýǵa kónbeıtin, ózindik júrip óter joly bar, kezdeısoqtyq pen zańdylyqtardan qatar turatyn bútindeı áleýmettik-mádenı qubylys. Deı turǵanmen, adamzat júrip ótken árbir tarıhı kezeńniń ómir súrý ýaqyty 2,73 esege deıin qysqaryp otyratyndyǵyn osy zamanǵy zertteýler kórsetip otyr (S.P.Kapısanyń sıngýlıarlyq teorııasy). Ýaqyt kategorııasy áleýmettik kontekste oqıǵalardyń sandyq jáne sapalyq kórsetkishterine tikeleı táýeldi, olardyń jıiliginiń hám qalyńdyǵynyń ólshemi. Sondyqtan da qazaqstandyq qoǵamdyq sanany jańǵyrtý bir jaǵy – tarıhı ýaqytty mehanıkalyq syǵymdaýdan aýlaq bolýy tıis bolsa, ekinshi jaǵy – táýelsizdik jaǵdaıyndaǵy ýaqytty, onyń tól qundylyǵyna saı oqıǵalar legimen tolassyz baıytyp, túbinde jalpyqazaqstandyq azamattyq qoǵam ornatýdy kózdeýi kerek.
Jańǵyrtý prosesi – bir mezette ár túrli deńgeılerde júrýdi qajet etetin, júıeli ózgerister engizýdi kózdeıtin keshendi qubylys. Ekonomıkalyq, saıası, mádenı jáne quqyqtyq ózgerister óz aldyna jeke-jeke keńirek tarqatyla túsýdi, tereńirek tamyr jaıýdy kózdeýmen qatar, ózara tujyrymdamalyq baılanystan ajyrap qalmaı, ony basty baǵdar retinde udaıy nazarda ustap otyrýdy jańǵyrtýdyń basty sharty retinde alýlary tıis.
Ekonomıst-ǵalymdardyń pikirinshe, jańǵyrtýdyń tıpi «qýyp jetýge» qurylǵan qazaqstandyq ekonomıka úshin (sebebi 30 damyǵan eldiń qataryna ený maqsatyn kózdeıdi) uzaq merzimdi ári arzan nesıelerdi berý – ınnovasııalyq tehnologııalardyń óndiriske enýine oń áserin tıgizedi dep esepteledi. Ásirese, ishki ınvestısııany tartý, birtindep onyń úlesin arttyrý túptep kelgende otandyq óndiristiń qalypty damýyna jaǵdaı týǵyzady.
Osy oraıda Elbasynyń rýhanı jańǵyrýǵa qatysty maqalasynda kóterilgen «Týǵan jer» tujyrymdamasy respýblıkalyq jáne jergilikti aýqymdaǵy isker azamattardyń óńirlerge ınvestısııa salýyn ıdeıalyq turǵydan ǵana qoldap qoımaıdy, ol sonymen birge uıymdyq-quqyqtyq turǵydan mehanızmderin jetildire túsýdi de boljaıdy dep esepteımiz. Bul degenimiz keminde salyqtyq jeńildikter men shegerimder júıesin belgileýdi, jergilikti atqarýshy organdar tarapynan uıymdastyrýshylyq jáne moraldyq qoldaýdy qamtýy tıis. Rýhanı jańǵyrýǵa kásipkerlerdiń, ásirese shaǵyn jáne orta kásip ıeleriniń qosatyn úlesi de qomaqty bolmaq.
Sońǵy kezderi elimizde kásibi dóńgelengen azamattardyń iskerlik jolyn, qıynshylyqtary men jetistikterin baıandaıtyn kóptegen kitaptar jaryq kórýde. Mundaı jaǵymdy qubylystyń otandyq kásipkerlik rýhty damytýda úlesi orasan zor ekendigi aıtpasa da túsinikti. Sol sebepti, árbir isker azamattyń jeke tájirıbesimen bólisken, sol jolda tabysqa jetkizgen rýhanı ustanymdary men kózqarastary óz aldyna kitap bolyp shyǵyp jatsa, rýhanı jańǵyrýǵa qosqan tushymdy úles sol bolar edi. Mundaı ıgi ister legi túptep kelgende ulttyq kásipkerliktiń dúnıetanymdyq negizderi men qaǵıdalaryn qalyptastyryp, qazaqtyń kásipkerlik rýhyn bir júıege túsiredi. Júıesin tapqan qazaq kásipkerliginiń joly – isker azamattarymyzdyń qoǵam aldyndaǵy mereıin ústem qylyp qana qoımaıdy, ol sonymen birge óskeleń urpaqty kásipke baýlýda taptyrmas rýhanı azyq, jolashar quralǵa aınalady.
Rýhanı jańǵyrý degenimiz – tarıhı turǵydan alǵanda, kez kelgen modernızasııalyq prosestiń bastaýynda turatyn, kertartpa hám tıimsiz sana bolmysyna kúmán keltirip, kerek bolsa Rableshe ájýálap, ony sergitýge baǵyttalǵan gýmanıtarlyq hám ulttyq joba. Batys Eýropa ulty mundaı jańǵyrýdy Qaıta órleý dáýirinen bastady. HV ǵasyrdyń áıgili músinshisi Mıkelandjelomen qashalǵan adamnyń jalańash músinderi («Davıd», «Bostandyqtaǵy qul» jáne t.b.) – «adamnyń – Adam» ekendigin, óz aldyna derbes gýmanıtarlyq qundylyq bola alatyndyǵyn pash etti. Tegeýrindi óner ıdeıasy – kórkem ádebıet obrazyna, odan – quqyqtanýǵa ulasyp, nátıjesinde «Adam men azamattyń quqyqtary týraly deklarasııa» jarııalandy (1789 j., Fransııa). Bul rýhanı jańǵyrýdyń gýmanıtarlyq oıdan, sana bolmysynan bastaý alatyndyǵyn, sóıtip qana qoǵamdyq ómirdiń ózge qabattaryna jan bitip, áleýmettik ómirdiń shyndyǵyna ulasatyndyǵyn kórsetedi. Bir ǵana adam beınesiniń sana súzgisinen qaıyra ótýi – Eýropa ultyn ónerkásiptik tóńkeristerge bastap, M.Veberdiń tilimen aıtqanda, mádenı kapıtalızmge alyp keldi. Sol sebepti Elbasy maqalasynda kóterilip otyrǵan máseleler otandyq gýmanıtarlyq ǵylym men shyǵarmashylyq oıdyń ózegine aınalyp, ondaǵy adamnyń beınesi qandaı bolmaq kerektigi týraly ıdeıalar men kózqarastar júıesi tanym eleginen ótýi tıis.
Máselen, Elbasy maqalasyndaǵy qazaqstandyq «rýhanı jańǵyrý», keminde ózara baılanysty, birin-biri boljaıtyn kelesideı tórt máseleniń qısynyn qamtıdy dep esepteımiz. Birinshiden, jalpyqazaqstandyq azamattyq qoǵam ornatý muraty aınymas maqsatymyz bolýy tıis. Ekinshiden, jalpyqazaqstandyq azamattyq qoǵamdy memlekettik til faktory negizinde qurý máselesi. Úshinshiden, jalpyqazaqstandyq azamattyq qoǵamdy qurýda memlekettik tildiń ıntellektýaldy áleýetiniń jetip-artylatyn bolýy jáne soǵan jaǵdaı týǵyzý máseleleri. Tórtinshiden, jalpyqazaqstandyq azamattyq qoǵamnyń «Máńgilik El» atalatyn órkenıettik qubylysqa ulasýy úshin memlekettik tilde tól fılosofııalyq júıeni qalyptastyrý mindeti.
Al jalpyqazaqstandyq azamattyq qoǵam ornatý memlekettiń saıası basshylyǵynyń ǵana emes, ol sonymen birge búkil qazaqstandyqtardyń ortaq armany, azamattyq óremen tańdalǵan joly bolýy tıis.
Bul rette, Elbasymyz kórsetip bergendeı, memlekettik til – qazaqstandyqtardy uıytýshy birden-bir faktorǵa shynaıy aınalýy qajet. Onsyz, azamattyq ultty – qazaqstandyqtardy qoǵamdyq sanada ornyqtyrý múmkin emes. Bul joǵaryda aıtyp ketkenimizdeı damýdyń tarıhı syǵymdalmaǵan hám evolıýsııalyq joly. Memlekettilik pen memleket uǵymdaryn «Máńgilik El» ıdeıasy arqyly bite-qaınasqan mánderge aınaldyrýdyń tabıǵı tetigi. Qazaqstannyń oqys ózgeristerge boı aldyrmaı, sondaı-aq, tamyryn táýelsizdiktiń murattarynan tartatyn basty jolynan da kóz jazbaı, eldiń áleýmettik-mádenı ereksheligin, saıası ahýalyn eskere otyryp, azamattyq qoǵam ıdeıalaryn kezeń-kezeńimen, birtindep bekitýge kirisýi – memlekettiligimizdiń baıandy damýynyń basty kepili.
Álemde soǵys órti men qaqtyǵystar órship turǵan osy kúngi elderdiń bárine tán ortaq bir belgi bar. Ol – shynaıy azamattyq qoǵamnyń pisip-jetilmegendigi. Sol elderdi mekendeýshi halyqtardyń arman-tilegi bir – azamattyq ultqa ulasyp, ortaq mámilege negizdelgen beıbit ómirdi ornata almaýy. Sondyqtan, jalpyqazaqstandyq azamattyq qoǵamdy ornatý – memlekettiń, buqara halyqtyń jáne eń bastysy, ǵylym men shyǵarmashylyq adamdarynyń qasıetti paryzyna aınalýy tıis. Bul rette Elbasymyz N.Á.Nazarbaev atap ótkendeı, Qazaqstandy mekendeıtin barlyq ult ókilderi memlekettik tildiń aınalasynda toptasyp, azamattyq ult bolyp uıýymyz kerek. Ol úshin barsha qazaqstandyq óz urpaǵynyń bolashaǵyn memlekettik tilge senip tapsyratyndaı jaǵdaı týǵyzýymyz kerek. Álemdik ǵylym men bilim jetistikteri memlekettik tilde qoljetimdi bolmaı, ortaq Otanymyzda turyp jatqan ózge de ult ókilderi urpaǵyn qazaq tilinde oqytýǵa yhtııarly bola qoımaıdy.
Memlekettik tildiń ǵylym men bilim tili retinde damytylýy – árbir qazaqstandyq azamattyń ekonomıkalyq múddesin oıatyp, birinshi kezekte osy bir pragmatıkalyq údeden shyǵatyn zamanaýı mártebege ıe bolýy tıis. Bulaı bolmaıynsha memlekettik til faktoryna uıyǵan azamattyq qoǵam ornatý muraty keıinge qalyp, kesheýildeı beredi. Intellektýaldy ult jobasy men azamattyq qoǵam ıdeıalary – saıyp kelgende bir arnaǵa toǵysatyn, birin-biri tolyqtyratyn qazaqstandyq áleýmettik-mádenı qundylyqqa aınalýy kerek. Azamattyq qoǵam quryp, ómir súrý muratynyń negizinde memlekettik til bolyp tabylatyn qazaq tiliniń – ǵylym tiline aınalýyn meńzeıtin sarabdal saıasat jatyr.
Qazybek DAÝTALIEV,
«Bolashaq» baǵdarlamasynyń stıpendıaty
ALMATY
