Alǵashynda áıel avtorlar shyǵa bastady
Qazaq jerinde Patshaly Reseıdiń saıasatyn júrgizýge aqparattyq qoldaý kórsetip, nasıhat, ıdeologııa qyzmetterin atqarǵan «Túrkistan ýálaıaty», «Dala ýálaıaty» basylymdarynda jarııalanǵan áıel avtorlar joqtyń qasy. Sondyqtan ulttyq áıelder baspasóziniń damýyn «Aıqap», «Qazaq» gazetterimen baılanystyrýǵa bolady. Sebebi osy eki basylym betterinde ult zııalylary áıeldi oqytý jaıy men áıel teńdigi máselesin aıtyp qana qoımaı, sol keritartpa tártippen kúresti. Sondaı-aq alǵashqy áıel avtorlardyń izashar maqalalary men shyǵarmalaryn jarııalap otyrdy.
«Qazaq áıelderiniń pýblısıstıkalyq murasy» degen taqyrypta kandıdattyq dıssertasııa qorǵaǵan Záýre Saǵybaeva «HH ǵasyr basyndaǵy áıelder muńyn áıelden artyq eshkimniń aıta almaıtyny belgili bolatyn. Dál osy qajettilik áıel qalamgerler tobynyń týýyna basty sebep boldy» deıdi de, olardyń qolyna qalam alýyna májbúr etken eki túrli sebepti keltiredi. «Birinshiden, baspasóz arqyly buqaranyń qalyń ortasyna oı tastaý, sol arqyly óner bilimge, mádenıetke úndeý bolsa, ekinshiden jasqanshaq, etekbasty aýyl áıelderine jańa qoǵamnyń mán-jaıyn túsindirý, óz múddesi úshin kúreske jumyldyrý», – deıdi.
Esterińizde bolsa, 1920 jyly Qazaqstan avtonomııaly respýblıkasy Ortalyq Atqarý Komıtetiniń qalyń malǵa, ámeńgerlikke, kóp áıel alýshylyqqa tyıym salý jóninde qabyldaǵan dekreti jarııalanǵan bolatyn. Qyryqbaı Allabergen «Tarıh jáne baspasóz» kitabynda «Dekrette qazaq áıelderiniń eńsesin basqan, adamdyq qasıetin qorlaǵan, taǵy basqa da zııandy ádet-ǵuryptardy joıý kózdeldi. Mine, osy dekrettiń mánin áıelderge túsindirip, olardyń ózderiniń bas bostandyǵy úshin kúresýine kómektesý, áıelderdi qoǵam ómirine belsene aralastyrý úshin el ishinde kóshpeli qyzyl otaýlar, delegattar jınalystary uıymdastyryldy. Bulardyń jumysyn nasıhattaıtyn, áıelderge arnalǵan baspasóz organyn shyǵarý qajettigi týyndady», – dep, áıel qalamgerlerdiń qalyptasý qajettiligi týǵanyn atap ótedi.
Osy kúnge deıin qazaq jýrnalıstıkasyndaǵy áıelder kóshiniń izasharlary retinde Názıpa Quljanova, Sara Esqyzy men Naǵıma Aryqovany aıtyp júrmiz. Bular shyǵarmashylyq shyraıy men qalamgerlik qarymy erekshe kózge túskenderi ekeni belgili. Biraq olarǵa deıin de baspasózge jazǵan áıel avtorlar bolǵan jáne olar týraly kóp aıtyla bermeıdi.
Mysaly, «Qazaq» gazetiniń áıel avtorlary qatarynda Ǵanıjamal Dýlatova, Gúlaıym Baıgýrına, Aqqaǵaz Dosjanova, Sara Esqyzy , Názıpa Quljanovalar bolǵan. Olar ádebıet, mádenıet, medısına, oqý-aǵartý máselelerin jazǵan. Al «Aıqap» jýrnalynyń betterinde Kúláıim О́tegenqyzynyń, Saqypjamal Tileýbaızyqynyń, Márııam Seıdalyqyzdarynyń óleńderi jaryq kórgen. Al «Aıqap» ensıklopedııasynan Súleımenova Balqoja esimin de kezdestirýge bolady. Sondaı-aq «Aıqap jýrnalynyń belgili avtorlary» degen ataýmen toptastyrylǵan qysqasha málimetter qatarynda Seıdalınova Márııam týraly jazylǵanyn da aıta ketý kerek. Iаǵnı, «Qazaq», «Aıqap» basylymdary áıelderdiń maqalalaryn jarııalaı otyryp, olarǵa arnalǵan basylymdardyń paıda bolýyna alǵyshart jasady deýge tolyq negiz bar.
Gazetter áıelderge arnalǵan aıdarlar men better ashty
Alash arystary áıel teńdigi týraly aıtyp, alǵashqy ádebı týyndylardyń shyǵýyna sebepker bolǵany belgili. Tipti, Alashorda basylymdarynan da kóptegen áıel avtorlardyń maqalalaryn kezdestirýge bolady. Mysaly, «Saryarqa» jýrnalynda Ásma Janbolovanyń qysqa-qysqa maqalalary, aqparattyq habarlamalary jarııalanǵan. 1922 jyldan bastap shyqqan «Sholpan» jýrnalynda ásirese áıelderdiń kútimi, bala kútimi, júktilik kezindegi ózgerister týraly kóptegen tanymdyq maqalalar basylǵan.
Áıel avtorlar eń kóp kezdesetin basylym – «Aq jol» gazeti. Onda Sara Esqyzy, Názıpa Quljanova, Alma Orazbaevalarmen qatar attary bizge beımálim avtorlardy da baıqaýǵa bolady.
Áıelder baspasóziniń, áıelder pýblısıstıkasynyń pisilip, jetilýine úles qosqan taǵy bir másele – osy kezderi kópshilik gazetterde áıelder máselesine arnalǵan aıdarlar men arnaıy betterdiń bolýy.
Mysaly, 1923 jyldary «Eńbekshil qazaq» gazeti pen «Qyzyl Qazaqstan» jýrnalynda áıelder bólimi júrgizildi. Sonymen qatar «Stepnaıa pravda» gazetinde aptasyna bir ret shyǵatyn «Qazaq eńbekshi áıelderiniń ómiri» deıtin arnaıy bólim de bolǵan. Ol týraly derekter kóptep kezdesedi. Tipti, basylym arhıvterinde de saqtaýly. Mysaly, «Eńbekshil qazaq» gazetinde Saǵıda esimdi avtor «Qazaq qyzdary qaıda?», «Dúrbili aına» degen maqalalaryn jarııalap, osy basylymdaǵy áıelder bóliminiń jaı-kúıi týraly baıandaıdy.
Alǵashqy áıelder basylymy qaısy?
Áıelder baspasóziniń basy retinde «Teńdik» gazeti aıtylyp kele jatyr. Degenmen, 1923 jyly 9-maýsymdaǵy «Eńbekshi Qazaq» gazetindegi Alma Orazbaevanyń «Áıel bostandyǵy» maqalasynan myna qundy derekti kezdestirýge bolady. Onda avtor: «Aqtóbedegi gýbernııalyq áıelder bóliminiń atynan «Áıel bostandyǵy» atty gazet shyǵaryla bastaǵan. II-shi maıda shyqqan I-shi nomeri basqarmamyzǵa keldi. Gazet jumalyq», – dep jazady. Odan keıin qazaq áıelderine arnalǵan gazetterdiń joqtyǵyn aıta ketip, «Áıel bostandyǵy» – Áıelder dúnıesinde I-shi adym. Muny shyǵaryp otyrǵandyǵy – qazaq áıelderiniń de erlermen qatar turmysqa umtylaıyn degendigi», – deıdi. Atalǵan gazettiń túpnusqasy qolymyzǵa tımegendikten, onyń naqty qaı kúni shyqqanyn dóp basyp aıtý qıyn.
Alǵashqy basylymdardyń biri retinde aıtylatyn «Jetisý áıeli» jýrnalynyń da shyǵý ýaqyty týraly derekter ártúrli. Ony L.Ahmetova «Qarlyǵash qalamdastar» kitabynda 1923 jyldyń qańtarynda shyqqan deıdi. Al «Qazaq ádebıeti» Ensıklopedııalyq anyqtamalyqta 1924 jyldyń basynda tek eki nómiri jaryq kórgen degen málimet keltirilgen. Bul jýrnaldyń shyqqan naqty ýaqyty týraly Q.Allabergenniń «Tarıh jáne baspasóz» kitabynan kezdestirýge bolady. Bul kitapta «Jetisý áıeli» jýrnaly búkil Qazaqstan boıynsha áıelderge arnalyp shyǵarylǵan alǵashqy basylym, onyń alǵashqy sany 1923 jyldyń 15- qańtarynda jaryq kórdi», – delingen.
Zertteýshiler tarapynan únemi nazardan tys qalatyn basylymdar da bar. Mysaly, 1924 jyly 1 qańtarda Semeıde «Bostandyq áıel», Qarqaraly ýezinde «Eńbekshi áıel» atty gazetter jaryq kórgen.
1925 jyldyń naýryzynan bastap «Azat áıeli» jýrnalynyń jaryq kóre bastaǵanyn da aıta ketý kerek. Ol týraly Temirbek Qojakeev: «Azat áıel» – bir kúndik gazet. Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń janyndaǵy áıelder bólimi 1925 jyly 8 naýryzda shyǵarǵan. Qazaq áıelderine arnalǵan osy tuńǵysh, bir kúndik gazettiń jaryq kórýi úlken tarıhı oqıǵa boldy. 1925 jyly 5 mamyr kúni osy basylymnyń negizinde «Teńdik» gazeti shyǵaryla bastady», – dep jazǵan.
«Teńdik gazeti» Aımaqtyq partııa komıtetiniń janyndaǵy áıelder bóliminiń atynan shyqqan. 1926 jyly “Áıel teńdigi” jýrnalyna aınaldy. Onda Alma Orazbaevanyń, Sara Esqyzynyń, qazaqtyń tuńǵysh aqyn qyzy Sholpan Imanbaevanyń, belgili qoǵam qaıratkeri Naǵıma Aryqovanyń jáne taǵy basqalarynyń maqalalary basylǵan. Bir aıta keterligi, Temirbek Qojakeev 1926 jyly «Áıel teńdigi» jýrnalyn «Teńdik» gazetiniń ornyna shyqty dese, L.Ahmetova bul jýrnal 1925 jyly «Eńbekshi qazaq» gazetiniń qosymshasy bolyp shyqqanyn aıtady. Qalaı degenmen de keıingi «Qazaqstan áıelderi» jýrnalynyń basy bolǵan «Áıel teńdigi» jýrnalynyń qazaq baspasózi tarıhynda alatyn orny bólek.
Kórip otyrǵanymyzdaı, aldymen áıel avtorlar qalyptasyp, gazettiń arnaıy aıdarlary shyǵyp, birtindep áıelderge arnalǵan basylymdar paıda bolǵan. Bul taqyryp tereń zerttelip, jeke pán retinde oqytyla bastasa, stýdentteriniń 80 paıyzynan astamy qyzdardan turatyn jýrnalıstıka fakýltetteri úshin paıdaly bolar ma edi?
Gúlnur Qýanyshbekqyzy,
«Egemen Qazaqstan».
