Syr óńirindegi bilim men ǵylymnyń qarashańyraǵy Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıtetiniń ǵalymdary uzaq jyldardan beri Qyzylorda oblysy ekonomıkasynyń qurylys jáne munaı salalarynda qýat jáne resýrs únemdeýshi tehnologııalardy zertteýmen júıeli aınalysyp keledi. Jasalǵan tehnologııalar óndirister tarapynan suranysqa ıe bolýda. О́ıtkeni, energetıkalyq resýrstardy utymdy paıdalaný problemasy kún ótken saıyn búkil álemde ózekti bola túsýde, al ony sheshý kóptegen memleketter úshin strategııalyq mindetke aınalýda. Tabıǵı energııa resýrstaryna baǵanyń óse túsýi, qorshaǵan ortany qorǵaý, zııandy zattar men jylyjaı gazdarynyń atmosferaǵa tastandylaryn azaıtý, qýat únemdeý men qýat tıimdiligi máselelerin sheshý keshendi sharalar qabyldaý qajettigin talap etip otyr.
Statıstıkaǵa súıensek, qýattyń álemdik tutyný mólsheriniń 45 paıyzǵa jýyǵy jáne materıaldar shyǵynynyń 40 paıyzǵa jýyǵy qurylystyń úlesine tıesili. Qurylys materıaldaryn óndirýge orasan zor qýat mólsheri paıdalanylady. Nebári bir ónim túriniń jalpy qýat syıymdylyǵy keıde qorshaǵan ortany lastaýǵa, tabıǵı resýrstardyń sarqylýy men topyraqtyń jutańdanýyna áser etetin birqatar úderisterdi qamtıdy. О́nimdi jylýmen óńdeýdiń naq ózine otynnyń úlken kólemi jumsalady jáne qurylys kólemi arta túsken jaǵdaıda shyǵyndar da ulǵaıa túsedi. Tipti eń qarapaıym esepteýler boıynsha 1 tekshe metr temir-betonnyń qataıýyn tezdetý maqsatynda termoóńdeýge 37 tekshe metr gaz qajet etiledi. Qazaqstan Respýblıkasynda 2 mln tekshe metrden astam kólemdegi qurastyrmaly buıymdardy óndirý úshin jyl saıyn 70 mln tekshe metr artyq gaz jumsaýǵa týra kelýde. Sondyqtan qurylys buıymdaryn jylýmen óńdeýdiń jańa tehnologııasyn usyný búgingi kúnniń ózekti máselesine aınalýda. Joǵaryda aıtylǵandaı kádimgi beton, arbolıt, polıstırolbeton, kóbikbeton óndirisinde kún qýatyn paıdalaný arqyly jylýmen óńdeýdiń ınnovasııalyq tehnologııasy usynyldy.
Tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Q.Bısenov bastaǵan ýnıversıtet ǵalymdary keń kólemdi zertteýler júrgizip, kún energııasyn óz betinshe nemese onymen birge ishinara dástúrli qýat kózderin paıdalaný arqyly túrli beton buıymdarynyń tıimdi qataıýyn qamtamasyz etetin tehnologııanyń keń múmkindikterin dáleldedi.
Osy kezge deıin qatty qaldyqtar problemasy álemde tolyq kólemde sheshilmeı keledi, olardy kádege jaratý HHI ǵasyrdyń kún tártibinde áli tur. Munaı qaldyqtarynyń eń keń taralǵan túrleriniń biri – túrli tehnologııalyq úleskileriniń aqaba sýlaryn munaı ónimderinen tazalaý kezinde shyǵatyn munaı shlamdary. Olar munaıdy qaıta óńdegende de paıda bolady. Ýnıversıtet ǵalymdary bul problemany munaı shlamy shaǵyl qum úılesiminde sazdy jynystardy qaıta óńdeý negizinde jylý oqshaýlaǵysh túıirshikti keýek materıaldar alý arqyly sheshý múmkindigin dáleldedi. Qalyptaý, keptirý jáne kúıdirý satylarynda energetıkalyq shyǵyndardy azaıtýdyń joǵary senimdilikti jańa nátıjeleri alyndy.
Júrgizilgen ǵylymı zertteýler nátıjesinde asfalt-qaramaı-parafın shógindileri negizinde otyn brıketterin shyǵarý tehnologııalaryn, asfalt-qaramaı-parafın shógindileri negizinde asfalt-betondardyń jańa tehnologııalaryn jasaý arqyly munaı qaldyqtaryn kádege jaratý problemasyn sheshý múmkindigi dáleldendi. Sonymen qatar, ýnıversıtet ǵalymdary munaı qaldyqtaryn jáne kúrish qaýyzyn paıdalanyp, asfaltty beton, otyn brıketterin jáne jylý oqshaýlaǵysh qurylys materıaldarynyń jańa túrlerin jasaýdyń tıimdi tehnologııalaryn ázirledi.
Búgingi kúni kúrishti óńdeý barysynda san mıllıondaǵan tonna qaýyz shyǵady. Kádege jaratylǵan kúrish qaýyzy úlken paıda ákele alady. Al onyń áleýeti ázirge ónerkásipte az paıdalanylyp keledi. Ǵalymdardyń zertteýleri kompozısııalyq materıal – kúrish qaýyzy negizinde qabyrǵalyq materıal – arbolıt alý múmkindigin dáleldedi. Aýyl sharýashylyǵynyń qaldyqtaryn zaýyttyq óndiris esebinen kádege jaratý tásili tek qurylys ındýstrııasy máselelerin ǵana emes, ekologııa jáne qorshaǵan ortany qorǵaý problemalaryn da sheshýdiń naqty baǵyttary aıqyndaldy.
Munaımen lastaný óz aýqymy boıynsha da, zııandylyǵy boıynsha da jalpy tabıǵatqa erekshe qaýip tóndiretini belgili. Sondyqtan da topyraq betterin munaımen lastanýdan tazartý problemasyn sheshý, munaımen lastanǵan jerlerdi qalpyna keltirýdiń jańa tehnologııalaryn jasap, burynǵylaryn jetildirý ádisteri ǵylym men tehnıkanyń basym baǵyttarynyń qataryna jatady. Ýnıversıtet qabyrǵasynda jasalǵan jańa bıopreparattardy paıdalaný arqyly topyraqty tazartý tehnologııalary joǵary tıimdiligin kórsetti.
Osynaý keshendi zertteýler men qýat jáne resýrs únemdeýshi ınnovasııalyq tehnologııalardy praktıkalyq qoldanýdyń nátıjeleri 530-dan astam ǵylymı maqalalarda, olardyń ishinde 23-i halyqaralyq resenzııalanatyn basylymdarda (Scopus, Thomson Reuters, Agris) jarııalanyp, 61 avtorlyq kýálikter jáne patenttermen qorǵalyp, óndiriske usynymdar ázirlenip, sonymen birge kóptegen monografııalar, oqýlyqtar men oqý quraldary shyǵarylǵan.
Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıtetiniń ǵalymdary tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Q.A.Bısenov, ǵylym doktorlary L.B.Arýova, S.J.Ibadýllaeva, S.S.Úderbaev, ǵylym kandıdattary R.A.Narmanova, N.T.Daýjanov, ǵylymı qyzmetker G.E.Dıamýrshaeva ústimizdegi jyly «Qurylys jáne munaı salalarynda qýat jáne resýrs únemdeýshi tehnologııalardy ázirleý jáne engizý» atty ǵylymı jumysyn ǵylym jáne tehnıka salasyndaǵy ál-Farabı atyndaǵy Memlekettik syılyǵyn alýǵa usyndy.
Bul keshendi zertteýlerdiń mańyzdylyǵyn eskere otyryp, atalǵan ǵylymı jumysty ǵylym jáne tehnıka salasyndaǵy ál-Farabı atyndaǵy Memlekettik syılyǵyn alýǵa laıyq dep esepteımin.
Dúısen SAHI,
tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor, S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıteti
