Bizdiń aýylda úlkender aırandy «aǵarǵan» dep te ataı berýshi edi. Tańerteń erte jumysyna ketken anam dastarqanǵa bir kárlen kese aıran qoıyp ketedi. Aýyl shetinde qalyń sheńgel bolatyn. Osy sheńgel ishine jýa qalyń ósedi. Sony terip ákelip, jýyp, aıranǵa týrap salyp iship alsańyz, anaý-mynaý tamaqty keshke deıin izdeı qoımaıtynbyz. Rasynda, bizdi ósirgen osy jýa edi. Kóktem saıyn aýyldyń barlyq balalary jýa teretin. Analarymyz ben ápkelerimiz biz terip ákelgen jýany tamaqtyń kez kelgen túrine qosady. Al endi mundaı qunarly taǵamdy meıramhanalardan keziktire almaı-aq qoıdym. Kóshe boıyndaǵy edel-jedel qyzmet kórsetetin shaǵyn ashanalardan lavash, gambýrger, doner, shaýrma sııaqty tamaq jep júrgen jastardy kórgen saıyn janym ashıdy. Buǵan AQSh-ta joǵaryda atalǵan dámderdi tutynatyn balalardyń shamadan tys semirip ketkenin aıtsaq ta jetkilikti.
Azyqtyq jáne dárilik qasıetimen baǵalanatyn jýa Qazaqstannyń «Qyzyl kitabyna» engizilgen. Elimizde onyń 108 túri ósedi eken. Desek te, ekologııanyń nasharlaýy men tabıǵatty beı-bereket búldire berýdiń saldarynan onyń birqatar túri joıylyp ketken. Keı jerlerde jýany tipti emge tappaısyz.
Jalpy, jýanyń adam aǵzasyna paıdasy qandaı? Farmasevtıka ónerkásibinde pııaz tektes ósimdikterden (onyń ishinde jýa da bar) «ssıllare» dep atalatyn suıyq dári alynady. Ony kardıologııada keńinen qoldanady. Jýa as qorytýǵa jaqsy áser etedi. Ateroskleroz, mı tamyrlary aýrýlaryna pııaz sóli men baldy aralastyryp ishse, jaqsy nátıje beredi. Osy dári sondaı-aq uzaq ýaqyt jazylmaı júrgen jaralardy joıady. Súıel men irińdi jaralardy emdeýde de shıpasy dáleldengen. Halyqtyq medısınada bronhy men sklerozdy emdeýge jáne ishektegi qurtty túsirýge qoldanady. Salqyn tıgennen bolatyn aýrýlarǵa pııaz sóli birden-bir em. Qan qysymy joǵary adamdarǵa (gıpertonık) kúnine bir-eki pııaz, jýa jep júrý óte paıdaly. Birneshe pııazdy usaqtap týrap, ony basyńyzǵa qalyń etip jaǵyp, on mınýttan soń shaıyp alsańyz, shash quramy jaqsarady. Osydan soń shashtyń túsýi azaıady. Qıyr Shyǵys pen Sibir elderin aralaǵan jıhankezder pııazben qyrqulaq (sınga) aýrýyn emdegen.
Jýyrda aýyl jaqqa jol tústi. Qoı qozdap jatqan kez. Balalyǵymnyń bazarly shaǵy qalǵan jotalarǵa shyqtym. Tóńirekke tamsana qaradym. Bir top bala qozy jaıyp júr eken. Aıańdap qastaryna bardym. Olar menimen jamyraı amandasty.
– Balalar, jýa terip jemeısińder me? – dep suradym olardan.
– Kóke, jýa degen ne? – dep surady bir bala taq etip.
Ishim qylp ete qaldy. Demek, búginginiń balalary jýa degenniń ne ekenin bilmeıdi. Úlkender aıtpaǵan, kórsetpegen. Jýa tuqymy aıdalǵan jermen, mal tuıaǵymen taptalyp múldem joǵalǵan. Áıtpese, jýanyń qadirin biletin adamdar aýylda áli de bar ǵoı. Qyrattarǵa qalyń jýa bitse nege termeske?! Nege aıranǵa týrap jemeske?! Aǵaıyndar urpaǵynyń deni saý bolyp ósýin qalamaıdy deısiz be? Endeshe, balalaryna jýanyń emdik qasıeti týraly aıtpas pa?
Aıdarly aýyldan júregimdegi qymbat bir dúnıeni joǵaltqandaı muńly bir kúı keship qaıttym.
Jýa joǵalyp barady...
Sabyrbek OLJABAI
Ońtústik Qazaqstan oblysy
