Kezinde Jaýǵashtydaǵy áıelder túrmesine Prezıdent janyndaǵy Áıelder isi jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń músheleri bir-eki ret baryp qaıtqanbyz.
Sol sapar barysynda ózimdi bir jaıt erekshe tań qaldyrǵan. Bárimizge belgili, Almaty mańy jaıqalǵan jasyl jelek qoı. Al sol qalanyń irgesindegi Jaýǵashty túrmesiniń aınalasy da syńsyǵan toǵaı eken. Meni qaıran qaldyrǵan jaıt ta dáp osy jerden bastaldy. Túrme aýlasyndaǵy aǵashtardyń basyna qonaqtaǵan qarǵalardyń kóptiginen kóz súringendeı. E, qanatty qus bolǵan soń qaıda qonsa da óz erki ǵoı deıin deseń, jol boıǵy jasyl jelek arasynan búıtip úımelesken qustardy kórmeppiz. Al aýla ishindegi aǵash arasyna uıa salǵan qusta esep joq sııaqty. Bir ǵajaby, sol mekeme aınalasyndaǵy aǵashtardyń bitimi de ózgeshe, jan-jaqqa shashyrap tarbıǵan butaqtardyń keıpi jan shoshyrlyq. Olar kenet soıdıǵan tyrnaqqa aınalyp, tóbeńnen tónip kele jatqandaı áser beredi. Al oǵan qulaq tundyrar qarǵanyń qarqylyn qossańyz, tipti, qorqynyshty.
Biz osy sapar barysynda sandaǵan taǵdyr ıelerimen de kezdestik. Biri kisi óltirgen, endi biri tonaýmen aınalysqan. Aralarynda quldyqqa adam satyp, bala urlaǵandar da bar. Aıta berseń, árqaısysynyń tirligi jan shoshyrlyq. Buǵan qosa, jaqyndary túgeldeı teris aınalyp, myna jaryq dúnıeden túńilgen, jandary qatygezdenip, qandary qaraıyp júrgenderi qanshama deseńizshi. Olardyń ózekti órter ókinishi men óz ómirine degen ókpesin tyńdaı otyryp, men sol mańdaǵy aǵash ekesh aǵashtyń da adam shoshyrlyq keıipke enýiniń, tipti, qarǵalardyń da basqa jer tappaǵandaı tek sol mańǵa yǵy-jyǵy uıa salyp alýynyń syryn uqqandaı boldym. Endi qaıtsin, taza oı, tunyq sezim, adal nıetten ada jerde basqasha bolýy da múmkin emes qoı.
* * *
Aýladaǵy oınap júrgen búldirshinder maǵan úıir-aq. Men de olardyń tilin qyzyqtap, ara-tura olarmen sóılesýdi unatamyn. Birde sol ádetimmen olarǵa Aıaz bı týraly ertegini aıtyp bergenim bar. Sol ertegidegi bas keıipkerge hannyń «Saǵan qyryq qaz jiberemin. Solardyń terisin tespeı soıyp, júnin búldirmeı julyp ákel» dep tapsyrma bergen tusyna kelgende balalardyń biriniń «Apa, sonda Aıaz bı banktiń bastyǵy bolǵan ba?» dep suraǵany esimde. Bastapqyda onyń bul sózine mán bermegen ekenmin. Sońynan oıǵa túsirsem, bala aýzymen oılanbaı aıtylǵan osy bir aýyz sózdiń astarynda ashy shyndyq jatqandaı. Rasynda da, joǵary paıyzben nesıe berip, ony áldeneshe eselep qaıyryp alý, tóleýge shamań kelmegen jaǵdaıda baspanańdy tartyp alyp, dalada qaldyrý terińdi tespeı soıyp, júnińdi búldirmeı julýdyń naq ózi emes pe?
* * *
Muhıt aıdynynda júzip bara jatqan keme sýǵa batpaıdy. О́ıtkeni, sý kemeniń syrtynda. Al ishine sý tolǵan keme sóz joq, sý túbine ketedi. Qoǵam da sol sııaqty, qaýip-qater ishten shyqsa, onyń sońy qaıda aparyp soǵaryn bárimiz de bilemiz. Sondyqtan, ishki álemdi taza ustaǵan, oǵan muqııat bolǵan abzal.
* * *
Bala kezimizde dalaǵa shyǵyp, áldeneni aıǵaılap aıtsań, birer sátten keıin óz daýysymyz ózimizge qaıta estiletin. Biz muny qyzyq kórip, qaıta-qaıta aıǵaılaıtyn edik.
– Muny jańǵyryq deıdi. Bul ómirde osy daýys sııaqty bar istegen isiń, bireýge jasaǵan qııanatyń, bári-bári jańǵyryǵyp, ózińe qaıtady. Sondyqtan, balam, eshkimge qysastyq oılamaı, taza júr, adal bol, – deıtin ákem. Sol sóz sanamyzǵa jattalyp qalǵany sondaı, ómirlik shamshyraǵymyzǵa aınaldy desek te bolady. Al búgingi kúngi jastarǵa osyndaı áńgime aıtatyn ata-ana bar ma eken ózi? Áı, qaıdam...
* * *
«Adamdy zaman bıleıdi» degen sóz ras shyǵar. Osy kúni toı-tomalaqqa barsań, ondaǵy tilek aıtýshylardan estıtiniń bir ǵana sóz. Aqshań kóp bolsyn deıdi. Árıne, munyń esh ábestigi joq. Aqsha bılegen zaman ǵoı. Áıtse de, budan basqa da jaqsy tilek az ba?
Mysaly, meniń anam as qaıyrǵan kezde, «E, Alla, dáriger men sotqa isimdi túsire kórme» deıtin. Árıne, jas kezimizde ol sóziniń mánine boılaı bermeıtinbiz. Sóıtsek, tilektiń kókesi de sol sóz eken. Dárigerge isińdi túsirme degeni – aýrý-syrqaýdan, al sotqa isimdi túsirme degeni – pále-jaladan aman bolaıyq degeni emes pe?! Rasynda da, densaýlyǵyń jaqsy bolyp, dúnıede kezdesip jatatyn keleńsiz jaıttardan aýlaq bolǵanǵa ne jetsin.
* * *
Osy kúni az ǵana qazaq ishten irip, jastarymyzdyń ártúrli dinı toptardyń jetegine ketýi jıilep barady. Sonyń kesiri qaıda aparyp soǵatynyn da kórip júrmiz. Syrttaǵy jaýdyń da kózdegeni osy. О́ıtkeni, olar sekseýildi tek sekseýilmen uryp qana syndyratyny sııaqty, qazaqty qazaqqa qarsy qoıyp qana, araǵa iritki salýǵa bolatynyn jaqsy biledi. Shirkin, osy ashy aqıqatty árkim óz balasynyń sanasyna sińirse ǵoı.
* * *
О́z aldyna el bolýdan qalǵan kez kelgen ult úsh túrli satydan ótetinin ómirdiń ózi kórsetip berdi. Eń aldymen, ol óziniń ulttyq kıiminen, odan keıin salt-dástúrinen jerinse, eń sońynda ult retindegi eń aıaýlysy – ana tilin umytsa kerek. Qazaq osy satylardyń bárinen ótip, sońǵy satynyń eń aqyrǵy tepkishegine aıaq artyp turǵanda, Jaratqan ıem qolymyzdaǵy buǵaýdy sheship, ulttyq qundylyqtarymyzdy túgendep, ult retinde uıysýǵa bizge zor múmkindik syılady.
Tarıh úshin qas-qaǵym sát bolǵanymen, jıyrma bes jyl az ýaqyt emes. Osy ýaqyt ishinde biz álemge qazaq syndy halyq baryn dáleldeı bildik. Árıne, bul úlken jetistik. Alaıda, bizdiń ana tilimiz áli de bosaǵada qaldy. Ony tórge shyǵara almaı otyrmyz. Onyń ártúrli sebebi bar. Áıtse de, eń basty sebep – qazaqtyń ózinde. Ulttyq namystyń oıanbaı jatqanynda. Jaraıdy, qatyp qalǵan aǵash qaıta kókteı qoımas. Bar úmit – keleshek urpaqta deıin deseń, sol jastarymyzdyń deni osy dertpen ýlanyp ósip keledi. Iаǵnı, olar da óz ana tilin bilmeıdi, bilse de ony ekinshi suryp sııaqty kóredi. Osydan qorqasyń.
* * *
Zııa degen sóz nur, nurly degen maǵyna beredi. Demek, zııaly dep biz parasat-paıymy tolysqan, bilim-biligi men ulaǵaty mol adamdy aıtýǵa tıispiz. Alaıda, bizdiń qoǵam osy uǵymdy basqasha uǵatyn sııaqty. Olaı deıtinim, osy kúni qaltasy qalyń isker adamdardy da, qyzmeti joǵary sheneýnikterdi de ultymyzdyń arqasúıeri, ar-uıaty dep te maqtaý beleń alyp bara jatqandaı. Sol maqtaý-madaqqa laıyq bolsa meıli ǵoı, biraq álgi syrt kelbeti de jutynyp turǵan, aıtar áńgimesiniń de lebi ystyq «aqyldy» adamnyń kim ekenin birer sátten keıin-aq ańǵaryp qoıasyń.Senbeseńiz, tyńdańyz.
Birde maǵan el kózinde júrgen belgili sheneýniktiń biri telefon shaldy. Bul Oralhan Bókeev oqýlarynyń endi-endi qolǵa alynyp, ony respýblıkalyq deńgeıde óristetý qolǵa alyna bastaǵan shaǵy edi. Meniń respýblıkalyq «Lenınshil jas» gazetinde Oralhanmen birge kóp jyldar qyzmet istegenim bar. Sheneýnik te sol jyldardaǵy jazýshynyń bolmys-bitimine qatysty biraz jaıtty bilgisi kelgen eken. Árıne, men bilgenimdi aıtyp, tipti, óz tarapymnan usynysymdy da bildirdim. Bir kezde álgi sheneýnik «Sizge kóp rahmet. Endi qalǵanyn Orekeńniń ózinen surap alarmyn» dedi de, telefon tutqasyn qoıa saldy. О́z qulaǵyma sener senbesimdi bilmeı, men qaldym...
Mine, el tirliginde júrmiz deıtin qaısybir «zııaly» adamdardyń sıqy shamamen osyndaı.
* * *
Túnde aspanǵa qarasań, jarqyraǵan juldyzdardyń arasy qol sozym jerde, bir-birine sáýlesin tógip turǵandaı kórinedi. Alaıda, olaı emes ekenin biz ǵalymdardyń zertteýleri arqyly jaqsy bilemiz.
Adamdar da syrt kózge solaı kórinedi. Olardyń bir-birine aıtqan tilegine, yqylasyna qarasańyz, myna dúnıe sizge keńip sala bergendeı, rıza bolyp qalasyz. Alaıda, ishki álemine tereńirek úńilseńiz, álgi adamdardyń arasynda ótkel bermes shyńyraý jatqanyn kórerińiz haq. Bul oraıda, Tumaǵań (Tumanbaı Moldaǵalıev) aıtqan bir áńgime eriksiz eske túsedi. Birde ol talantty bir aqyn inisiniń úlken bir báıgeden (umytpasam, Memlekettik syılyqqa) taýy shaǵylǵanyna muńaıyp otyr eken.
– E, bul dúnıe bir utys, bir jeńilisten turady ǵoı. Alda ómiri bar... – dedik biz.
– Árıne, ony bilemin ǵoı. Biraq másele mynada. Aqyrǵy daýys berý aıaqtalǵan soń álgi aqynǵa men sizge daýys berdim dep komıssııa músheleri birinen keıin biri túgeldeı telefon shalypty. Al aqynǵa daýys bergen adam bireý ǵana. Jáne ony bergen men edim. Sonda basqasy qaıda? Olar nege ótirik aıtty? Ásheıinde álgi aqynnyń talantyna tánti bop júrgen top, dál sol syn saǵatta qoınyna nege tas salyp aldy? Soǵan qaıranmyn degen edi ol.
* * *
Eger bireý naǵyz beıshara adam kim dep surasa, onda men ekiaraǵa ósek tasyp, bireýdi jazyqsyz qaralap júretin, aınalasyndaǵy adamdardy qara basynyń paıdasy úshin satyp ketetinder der edim. О́kinishke oraı, aramyzda mundaılardyń qatary az emes. Bálkim, ondaı adamdar kózdegen oǵyn nysanaǵa dóp tıgizip, túrli aıla-sharǵysynyń arqasynda sol isiniń paıdasyn da kórip júrgen shyǵar. Alaıda, uttym dep utylyp júrgenniń naq ózi. О́ıtkeni, izin qansha jasyrsa da, onyń qandaı adam ekenin jurt aıtqyzbaı-aq tanyp júredi. Osy qyzylkóz pálege jolamaıyq, qara kúıesin jaqpasyn dep irgesin aýlaq salady. Bilgen adamǵa budan asqan qorlyq bar ma?!
* * *
Ata saqaly aýzyna bitken bir azamat jastar arasynda otyryp, búgingi qoǵam jaıynda biraz áńgime aıtqan. Sózine qarasaq, myna dúnıe kúırep bara jatyr. Aınalada jasalyp jatqannyń bári kózboıaý. El tozdy, biz sharshadyq degen saryndaǵy áńgime. Baıqaımyn, ony estip otyrǵan jastardyń da basy salbyrap ketipti. Endi qaıtsin, el júgin arqalap júrgen aǵalarynyń sózi álgindeı bolsa, naryqtyń parqyna boılaı almaı júrgen olardyń eńsesi qalaı túspesin.
Dál sol sátte meniń oıyma ult ustazy Ahmet Baıtursynov oralǵan. Ol kisi týra álgi azamattyń jasynda aıdaýda júrip, Belomor-Baltyq kanalynyń qara jumysyna jegilgen eken. Sonda da el erteńinen kúder úzbepti, jaryqtyq. Iá, kúndiz toń bop qatqan qara jerdi qazyp, silesi qatsa, tún balasy uıyqtamaı, túrki jurty úshin ortaq grammatıka jazýmen aınalysypty. Tipti, sol jerde júrip, kezdeısoq ushyrasqan jerlesiniń «Elge ne sálem aıtasyz?» degenine de «Basynan er jigittiń neler ketpes, qajyma, qaıratty bol, eshteńe etpes, Yzǵarly Aq teńizdiń kúni tuman, Bar eken de aǵada úlken shydam, Bel baılap táýekelge júrip jatyr, Basqa sóz aıtqany joq dersiń budan» dep bastalatyn sálemin jyrmen joldaǵan eken. Qaıran erdiń ózi azap pen qorlyqta júrse de rýhyn jasytpaı, qalyń eli qazaǵyn da qaıratqa shaqyryp, jigerin janyǵanyn qarashy.
Oılap otyrsańyz, ol kez ben bul kezdiń arasy jer men kókteı emes pe? Ras, táýelsiz elimizde kem-ketik te jeterlik. Tyndyratyn is te shash-etekten. Alaıda, qazaq birte-birte ilgerilep kele jatqan joq pa? Ony nege kórmeımiz?
* * *
Zer salsańyz, adamdardyń túr-kelbeti, bolmys-bitimi túrli ańdarǵa uqsastyǵyn baıqaısyń. Tipti, is-áreketimen ara men jylannan aýmaıtyn adamdar da jetip artylady. Olaı deıtinim, adamdardyń biri jaqsylyq jasaýǵa yntyq bolsa, endi biri aınalasyna zárin shashyp, jurttyń kóńilin laılap júredi.
* * *
Bul dúnıede barlyq nárseniń, tipti, altynnyń da ózindik sybaǵa-salmaǵy bar. Sol sybaǵa-salmaqty tarazyǵa tartyp ólsheýge bolady. Al adamnyń ar-ojdanyn ólsheıtin ondaı qural joq. Ony tek kóńil tarazysyna salyp, baǵamdaýǵa bolady.
* * *
Aıdalada eki adam alyp munara turǵyzyp jatsa kerek. Olardyń qasyna bir jýrnalıst baryp, ne istep jatqanyn suraıdy. Sonda onyń biri «Keleshek urpaqqa bizden eskertkish retinde osy munarany salyp jatyrmyn» dese, ekinshisi, «E, bala-shaǵany asyraýdyń qamy ǵoı» dep jaýap beripti. Kim biledi, eshkim de, eshqaıda munara turǵyzbaǵan, olardan ne istep jatyrsyńdar dep eshkim suramaǵan da bolar. Bul ańyzdyń aıtary – bir iske eki adamnyń eki túrli kózqarasyn kórsetý ǵana.
* * *
Qazaq baıaǵyda tom-tom kitap jazyp, kóshken saıyn ony túıege artyp júrýdi qıynsynyp, bir kitaptyń júgin bir aýyz sózge syıǵyzyp, aýyzdan-aýyzǵa taratyp jibergen-aý, shamasy. Sondaı bir kitaptyń júgin arqalap turǵan sóz qazaqta jeterlik. Sonyń biri «Bazarda myń kisi bar. Árkim súıgenine sálem beredi» degen sóz. Bala kezimizde osy sózdiń mánine boılaı bermeıtinbiz. Sóıtsek, bazar degenimiz, myna qaınaǵan ómir bolsa, aınalańnyń bári adam ekeni de ras. Alaıda, solardyń bárimen ámpeı-jámpeı bola bermeısiń. Kóńil jeter adamyńmen ǵana syılasady ekensiń.
* * *
Sonaý toqsanynshy jyldary eki balasy bar jas áıel maǵan jylap kelip, jaǵdaıyn aıtqan. Sózinen uqqanym, ony kúıeýi uryp-soǵyp, eki balasymen úıinen qýyp shyǵypty. Áke-sheshesi, týǵan-týysy joq jetim qyz bolǵandyqtan, barar jer, basar taýy joq kórinedi. Men «Qazaqstan áıelderi» jýrnalynyń bas redaktory edim. Álgi áıeldiń jaǵdaıy saı-súıegimdi syrqyratty. Ol kezde jaǵdaıy aýyr analarǵa járdem beretin búgingideı qoǵamdyq uıymdar joq. Ne isterimdi bilmeı, kózi jasty, kóńili qaıaý jas áıeldi óz úıime ákelip, tabany kúrekteı jeti aı baqtym. Aıaǵyna turyp ketsin dep ózine jumys, eki balasyna balabaqshadan oryn da taýyp berdim. Alaıda, ártúrli syltaý aıtyp, ol kónbedi. О́zi ózgeshe názik áıeldiń aıtqan sózi de kóńilge qonymdy kórinetini sondaı, ol ne aıtsa da sene berdim. Sengenim sonshalyq, osyndaı beıkúná janǵa qaıtip qana qol kóterýge bolady dep qaıran qalatyn edim. Kúıeýimen, ata-enesimen kezdesip, úıirine qaıta qospaq bolǵan nıetime aıtqan syrǵytpa sózine de qaltqysyz senip júrdim.
Ol kúnderdiń kúninde eki balasyn alyp, biz joqta úıden ketip qalǵanda da, ony emes, kináni ózimnen izdegenim de esimde. Qudaı-aý, bir nársege renjip qaldy ma eken, álde bala-shaǵa birdeńe dep qoıdy ma dep dal bolamyn. Tipti, tamaqqa degen azdy-kópti tıyn-tebendi ala ketkenine de qýandym. Baıǵus áıel tym bolmasa biraz kún talǵajaý etsin degenim ǵoı. Sóıtsem, perishte ispettes beıkúná áıel men oılaǵandaı emes eken. Bir kúni teledıdar qarap otyrsam, elden iri kólemde aqsha alyp, qashyp júrgen alaıaq áıeldiń sýretin kórsetti. Zer salyp qarasam, álgi óz úıimde turǵan áıel. Mundaı tańǵalmaǵan shyǵarmyn. Onyń sózine ımandaı uıyǵanym sonshalyq, óz kózime ózim senbedim. Degenmen, osy jaıt maǵan ómirlik sabaq boldy. Eń bastysy, ıman men zulymdyq adamnyń júzinde emes, onyń isinde ekenin uqtym.
Jumagúl SOLTIEVA,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
