Parlamentarızm parasaty

Senat Tóraǵasy Qaırat Mámıdiń Avstrııa Respýblıkasyna sapary bastaldy Táýelsizdiktiń jıyrma jy­lyn­da tyndyrylǵan sharýa­lar­dy oı eleginen ótkize kelgende, solardyń bárinde Parlamenttiń ózindik orny bolǵanyn aıqyn uǵynamyz. Ásirese, 1995 jylǵy Konstıtýsııa qabyldanǵannan keı­ingi kezeńde bılik tarmaq­ta­ry­nyń ara-qatynasy jańasha, syndarly sıpatqa ıe bolyp, qos palataly júıeniń aıqyn ar­tyqshylyqtary kórindi. Qazirgi tańda Parlamenttiń osy qury­ly­my jalpyeldik jáne óńirlik múddelerdi jarasymdy biriktirýge múmkindik berip, keń aýqym­dy parlamenttik únqatysýdy jolǵa qoıýǵa, zańnamalardy jetildirýge jaqsy jaǵdaı jasap otyr. Bul oraıda Májilisten keıingi ári salmaqty súzgi, ári sońǵy sarapshy mindetin atqa­ra­tyn Senatqa artylar salmaq ta aıryqsha. Senat basshylyǵyna júkteler jaýapkershiliktiń bó­lek­she bolatyny da sodan. Senat basshylyǵyna kelgen aza­mat­qa artylar amanattyń aı­ryq­sha bolatyny da sodan. Bú­ginde bul abyroıly mindet Qaırat Mámıge júktelip otyr. Endi, mine, Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Parlamenti Senaty­nyń Tór­aǵasy Qaırat Mámı osy jańa, asa jaýapty qyzmetinde alǵashqy shet el saparyna shy­ǵyp otyr. Avstrııaǵa. Zama­nyn­da jar­ty Eýropany jaılap jat­qan Avstrııa-Vengrııa ım­pe­rııa­synyń as­qaq astanasyna, qa­zir de Eýro­pa­daǵy qaýipsizdik jáne ynty­maq­tastyq uıymynyń shtab-páteri ornalasqan qalaǵa, ıaǵnı kári qurlyqtyń shartty túr­degi saıası astanasyna. Jahan janary tigilgen bul shaharda kóp másele sheshilip, talaı túıin tar­qatylyp jatady. Vena kópjaqty dıp­lo­ma­tııanyń mańyzy jóninen ekinshi halyqaralyq ortalyǵy bo­lyp sanalady. Birinshi ortalyq BUU shtab-páteri ornalasqan Nıý-Iork ekenin ózińiz bilip otyrsyz. Venadaǵy MAGATE, ÝNP OON, ODVZIаI, OPEK degen sııaqty san alýan uıymdar­dyń biriniń atom energııasyn beı­bit maqsatqa paıdalanýda, bi­riniń esirtkimen, qyl­mys­pen kúreste, biriniń ıadro­lyq synaq­tar­ǵa tyıym salý jó­nin­degi shart­tyń oryndalýyn qa­da­ǵa­laý­da, biriniń búkil álemdegi munaı eksportyn úılestirýde erekshe orny bar. Osy uıym­dar­dyń (biz atap jatpaǵandary da barshylyq) bir qalaǵa sho­ǵyr­lan­ǵany Avs­trııa­nyń ha­lyq­ara­lyq saıasattyń sıpatyn a­ıqyn­daı­tyn mem­le­ket­ter­diń alǵy shebinen tabylaryn tanytady. Jalpy, qazir kári qurlyq daǵdarysty bastan keshýde demegenmen, qınalys ústinde deý­diń esh artyqtyǵy joq. Defolt­qa ushyrap, búk túsip jatqan Ir­landııa anaý, tap sondaı qa­ter tónip, búkil Eýropa jaby­lyp júrip qutqaryp qalýǵa jan­talasyp jatqan Grekııa anaý, kúni soǵan jeteǵabyl bo­lyp kete me degen qaýip týǵy­zyp otyrǵan Italııa anaý. Eýro kúırese, Eýropa da kúıreıdi demeı-aq qoıaıyqshy, degenmen, bul jaqtaǵy jaǵdaıdyń kúrde­li­ligin kórmeý múmkin emes. Osyn­daı jaǵdaıda da ekono­mıkasy myǵym memleketterdiń biri bolyp otyrǵany Avs­trııa­nyń áleýetiniń kúshtiligin anyq ańǵartady. Biz osynda kelgen kúnniń keshinde álemge áıgili Vena ope­ra­synda bolǵan edik. Sonda elshimiz Qaırat Ábdirahmanov teatr­dyń jeti qabatty balkondaryn kórsete otyryp, ataqty Vena ba­ly kezinde balkondaǵy ár ból­meshiktiń quny ...40 myń eýroǵa deıin jetetinin aıtty. Ár bólmeshikte segiz oryn bar ǵoı degenniń ózinde ár orynnyń baǵasy 5 myń eýro bolǵany da az ba? Az emes qoı. Onyń ús­ti­ne Vena balyna kelgender sol segiz orynǵa yǵy-jyǵy oty­ra­tyn­dar emes qoı, bir bólmede eki adam ǵana otyrýy da múm­kin. Buǵan sol balkon bılet­te­riniń birer aı buryn satylyp ketetinin qosyp aıtsaq, keshegi ımperııa astanasynyń sán-saltanatyn, ıaǵnı halyqtyń ál-aýqatyn sezine alamyz. Al buǵan osyndaı eldiń ózinde keıingi kezde áleýmettik shyǵyn­dar­dy qysqartý, salyqty kó­beıtý saıasaty júrgizilip jat­qa­nyn qosyp aıtsaq, oǵan segiz mıllıonnan sál ǵana astam ha­lyqtyń jarty mıllıonyn qa­zir­diń ózinde musylmandar qu­raǵanyna baılanysty sońǵy jyldarda dinaralyq ahýaldyń ýshyǵyp ketkenin, búginde avs­trııalyqtardyń 60 paıyzy elde meshitter, munaralar turǵyzýǵa qarsy ekenin, 54 paıyzy memleketke basty qater ıslamnan tóngeli tur dep sanaıtynyn qo­syp aıtsaq, Qazaqstanda álem­dik qarjy daǵdarysy tusynda da áýelde ýáde etilgen jaq­sy­lyqtardyń – jalaqy ósirýdiń, zeınetaqy kóbeıtýdiń, shákirt­aqy arttyrýdyń jasalǵanynyń qadir-qasıeti, bizdegi tynysh ahýaldyń, ultaralyq, dinara­lyq, tilaralyq kelisimniń baǵa­sy aıshyqty ashyla túsedi. Tek solardyń bári birinen keıin biri ózinen ózi kelip jatqandaı, eldegi ahýal osylaı bolýǵa tıisti bolǵandyqtan, osylaı bolyp turǵandaı kórýdiń keregi joq. Aıtqandaı, musylmandar demekshi, mundaǵy musylmandar­dyń 90 paıyzy túrikter. Al tú­rikterdiń tarıhta Venany talaı ret titiretkeni belgili. Mun­da­ǵylar «Túrikter Venaǵa baı kezinde de kelgen, kedeı kezinde de keldi» dep ázildeıdi eken. Jarty mıllıonǵa jýyq túrik­ten osyndaǵy parlamentke jal­ǵyz depýtat qana saılan­ǵa­ny da oıǵa qaldyrmaı qoımaı­dy. Venada bolashaqta Álemdik dinder men órkenıetter únqa­ty­sýynyń ortalyǵy ashylǵaly jatqany tipten de tegin emes. Bul da osy qalanyń álemdik saıa­sattaǵy ornyn arttyra tú­se­tin faktorlardyń birine aınalatyn bolsa kerek. Keshe tańerteń saltanatty Ho­fsbýrg saraıynda Qazaqstan Parlamenti Senatynyń Tóraǵasy Qaırat Mámı osy eldiń Fe­de­raldy prezıdenti Haıns Fıshermen kezdesti. Tóraǵa óz sózin mem­leket basshysynyń týǵan kúnine oraı Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń qut­tyq­taýyn jetkizýden bastady. Onda Qazaqstan-Avstrııa qarym-qatynastarynyń joǵary deń­geı­ge jetýine kóńil tolýshylyq bildirilip, osy iste Federaldy prezıdent atqaryp kele jatqan iri sharýalarǵa razylyq sózderi, ıgi tilekter aıtylǵan. Federaldy pre­zıdent Haıns Fısher Elba­sy­myzdyń quttyqtaýyna alǵysyn aıta kelip, «Men ózimniń Qazaq­stanǵa ótken jyldyn jeltoqsan aıynda jasaǵan saparymdy aı­ryq­sha jyly sezimmen eske alamyn. Sol joly men Prezıdent Nursultan Nazarbaevty kór­nekti memleket qaıratkeri retinde de, keń júrekti adam retinde de jaqynyraq tanı tústim. Ja­qynda Birikken Ulttar Uıy­my Bas Assambleıasynyń sessııa­synda Prezıdent Nazarbaevpen qaıta kezdeskenime qatty qýanyp qaldym», dedi. Haıns Fısher – álemdik saıasattaǵy tanymal tulǵalardyń biri. Sosıal-demokrattardyń otyz jyl boıy qoly jetpeı kele jat­qan Federaldy prezıdent qyz­me­tine osy kandıdatýrany qoldaý arqyly 2004 jyly qoly jetkenin, al 2010 jyly ótken saılaýda Haıns Fısherdiń bul qyzmetke saılaýshylardyń 80 paıyzdyq daýysyn alǵanyn aıtsaq, kóp jaı ańǵarylady. H.Fısher oı­shyl jazýshy retinde de belgili. Onyń dıplomatııalyq daryny 1990-2002 jyldar ishinde Ult­tyq keńestiń tóraǵalyǵy qyzme­ti­ne qaıta-qaıta saılanǵan tu­syn­da aıryqsha tanylypty, sol kezde Parlamenttiń fraksııalary arasyndaǵy daý-janjaldardy jaı­ǵastyrýdaǵy sheberligi, mámi­le­gerlik mádenıeti úshin «Solomon» degen atqa ıe bolǵan eken. Qandaı shıelengen túıindi de tarqatpaı tynbaıtyn Súleımen patshanyń danalyǵy belgili ǵoı. Qaırat Mámı Qazaqstan-Avs­trııa qarym-qatynastarynyń syn­dardy únqatysý, ózara senim turǵysynda damyp kele jat­qa­nyn atap aıtyp, taraptar kóp­te­gen halyqaralyq máseleler boı­yn­sha uqsas kózqarastar ustana­ty­nyna razylyǵyn bildirdi. Eki el saıası baılanystar jóninen kóp ilgerileýge qol jetkizdi. Saý­da-ekonomıkalyq yntymaq­tas­tyq qarqyndy damyp keledi. Qazaqstan Avstrııanyń TMD elderi arasyndaǵy saýda aınalymy jóninen úshinshi oryn alatyn áriptesi bolyp tabylady. Al bizdiń Eýropamen saýda-sattyq jasaýymyzda Avstrııa aldyna tórt eldi – Italııany, Fran­sııa­ny, Germanııa men Nıderlandyny ǵana túsiredi eken. Avstrııanyń jeri de shaǵyn, eli de az memleket ekenin eskerseńiz, bul – úlken kórsetkish. Taraptar eki eldiń jan-jaqty qarym-qatynastary aldaǵy kezde de jemisti jalǵasa beretinine senim bildirdi, olardy damyta túsýdiń joldary jóninde pikir almasty. Sondaı qadam­dar­dyń naqty bireýi retinde 2010 jyly Almatyda Avstrııanyń eko­nomıkalyq ókildigi ashylǵany razylyqpen ataldy. Haıns Fı­sherdiń Qazaqstanǵa 2010 jylǵy alǵashqy resmı saparyn joǵary baǵalaı kelip, Qaırat Mámı biz­diń elimizdiń basshylyǵy eki mem­leket arasyndaǵy saıası jáne ekonomıkalyq yqpaldastyqty odan ári tereńdete túsýdi jaqtaı­ty­nyn atap kórsetti. Jáne Fe­deraldy prezıdentke Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazar­baev­tyń syrtqy saıası basta­ma­la­ryn dáıim qoldap kele jat­qan­dyǵy úshin alǵys aıtty, kelesi jyldyń mamyr aıynda Astanada Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń kezekti IV sezi ashylatynynan habardar etti. Qazaqstannyń da, Avstrııa­nyń da parlamentaralyq baıla­nys­ty berkite túsýge beıimdigi Senat Tóraǵasy Qaırat Mámıdiń keshe tús áletinde Avstrııa Fede­raldy jınalysy Ulttyq keńe­si­niń tórbasy Barbara Prammer ha­nymmen kezdesýinde de qýat­tal­dy. Taraptar parlamentaralyq únqatysýǵa qazirdiń ózinde jaqsy negiz qalanǵanyn atap ótti. Avstrııa Parlamentinde Ortalyq Azııa elderindegi áriptestermen yntymaqtastyqtyń bastamashyl toby bar eken. Elimizdiń osy óńirdegi óse túsken ornyna oraı endi Qazaqstan Parlamentimen yntymaqtastyq jóninde jeke top qurý týraly áńgime kóterilip júr. Bizdegi ondaı topqa Senattan – 7, Májilisten 17 depýtat kiredi. Qaırat Mámı óz áriptesin Qazaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyl­dyǵyna daıyndyq bary­sy­nan habardar etti, Senattyń zań shyǵarýshylyq mindeti týraly qysqasha áńgimelep berdi. Kezdesý kezinde parlamentaralyq baı­la­nystar memleketaralyq baıla­nys­tardyń mańyzdy quramdas bó­ligi ekeni taǵy da qýattaldy. Senat spıkeri Barbara Prammer hanymdy ózine qolaıly ýaqytta Qazaqstanǵa resmı saparmen kelip qaıtýǵa shaqyrdy. Prammer hanymnyń kezdesýden jaqsy áser alǵany sózinen de, júzinen de kórinip turdy. Kezdesýdiń resmı bóligi aıaq­tal­ǵannan keıin ol Qaırat Mámı­di Avstrııa Parlamentiniń máji­lis zalyn kórsetýge arnaıy alyp bardy. Demokratııa otany sana­la­tyn Grekııa arhıtektýrasy máne­ri­men salynǵan bul zal óte sırek jaǵdaılarda ǵana ashylady eken. «Ǵımarat qaı kezde turǵyzyl­ǵan?» dep surady Senat Tóraǵa­sy. «Bertinde, 135 jyl buryn», dedi Prammer hanym». «135 jyl da az tarıh emes», dedi Qaırat Áb­dirazaquly. Ras. Qos pala­ta­ly, kásibı parlamentimizge on bes jyldan jańa asyp jatqan bizdeı el úshin Batys demokratııasynyń alatyn tustarynan ala bilýdiń mańyzy zor bolmaq. Keshe tústen keıin taǵy bir mańyzdy is-shara ótti. Avstrııa Parlamentiniń bir top depýtaty qatysqan dóńgelek ústel basyn­daǵy áńgime «Qazaqstandaǵy saıası damý jáne parlamentarızm» degen taqyrypqa arnaldy. Senat Tóraǵasy Qaırat Mámı qysqa da nusqa sóz sóıledi. Avstrııalyq áriptesterge delegasııa quramyn­daǵy senatorlardy – Halyq­ara­lyq ister, qorǵanys jáne qaýip­sizdik komıtetiniń tóraǵasy Qýa­nysh Sultanovty, Ádil Ahmetovti, Rashıt Ahmetovti, Anatolıı Bashmakovty tanystyryp ótken Tóraǵa óz sózinde parlamentarızm Qazaqstan Respýblıkasyn­da­ǵy búgingi saıası úderistiń eń basty belgileriniń biri bolyp otyrǵanyn naqty mysal­dar­men aıtyp shyqty. Joǵary zań shyǵarýshy organ asa mańyzdy memlekettik mindetterdi sheshýge belsene atsalysýda, re­for­malarǵa quqyqtyq qol­daý­dy jedel qamtamasyz etip keledi. Táýelsizdiktiń tańsári sha­ǵynyń ózinde bizde tıisti zańnamalyq arqaý jasaldy, qo­ǵam ómiriniń eń basty sala­la­ryn retteıtin zańdar qabyl­dan­dy. El parlamentarızminiń tynysyn ashqan negizgi jaı, árıne, 1995 jyly qabyl­dan­ǵan Konstıtýsııa. Sodan bergi kezeńde Májilis pen Senat qol­dasa otyryp, 1900-den astam zań jobalaryn talqydan ótkizip shyqqany qandaı qy­rýar sharýa atqarylǵanynyń aıǵaǵy. Zań shyǵarýshylyq qyz­mettiń dáıim sheteldik árip­tes­termen baılanysta, halyq­ara­lyq quqyqqa qıǵash kelmeýi oı­las­tyrylyp júrgizilgeni belgili. «El táýelsizdigin ornyq­ty­rý jolynda talaı kúrdeli má­selelerdi eńserýge týra keldi. Bastapqy beleste ótpeli ke­zeń­niń suranysyna saı keletin tıimdi basqarý kólbeýin or­nyq­tyrý kerek boldy. Ekono­mı­kada túbegeıli refor­ma­lar­dy júzege asyrý, ınflıasııany aýyz­dyqtaý, áleýmettik jaǵ­daı­dy qalypqa túsirý, egemen memlekettiń tıisti ınstı­týt­tyq jáne quqyqtyq aıshyq­ta­ryn – basqarý apparatyn, memlekettik organdardy qurý qa­jet etildi. О́zimizdiń qarjy­lyq jáne salyq júıemizdi, ult­tyq zańnamamyzdy qalyp­tas­tyrdyq», dedi Qaırat Ábdi­razaquly. Bizdiń jas memleket retinde jıyrma jyldyń ishinde Batystyń kem qoıǵanda eki ǵasyrdaǵy jolyn júrip ót­ke­nimizdi ańǵarta alǵan Q.Mámı osy istiń bel ortasynda Qa­zaq­stan Parlamenti turǵanyn naq­ty mysaldarmen áńgimelep berdi. 2007 jyly Konstı­tý­sııa­ǵa engizilgen ózgeristerdiń arqasynda Parlament Úkimet jumysyna yqpal etýdiń jańa, qosymsha tetikterine ıe bolyp otyr. Parlamenttiń róli onyń respýblıkalyq bıýdjetti qa­raý, bekitý jáne onyń oryn­da­lýyn baqylaý jónindegi quqy­nyń keńeıýine baılanysty da arta túsip otyr. Sonymen birge, Qaırat Ábdirazaquly Qa­zaq­stan parlamentarızmi damý ústinde, ınnovasııalarǵa ashyq kúıde ekenin aıtyp, aldaǵy kezde memleket damýynyń bas­ty arnalaryn aıqyndaýda par­lamentarızmniń róli qazirgi­den de arta túsýi múmkin degen oıyn da ortaǵa saldy. Dóńgelek ústel basynda jal­py parlamentarızm tóńi­re­ginde qyzǵylyqty pikirtalas órbidi. Avstrııa Parlamentinde ótken ol kezdesý jaı­yn­da gazettiń erteńgi nómirinde sál tolyǵyraq jazatyn bo­lar­myz. Al qazirshe búgin Astanada ótetin Qazaqstan–Avstrııa matchynda otandasta­ry­myz­ǵa alystan tileýshi bola turaıyq. Senat Tóraǵasy Qaırat Má­mıdiń Avstrııa Respýb­lı­ka­sy­na sapary búgin jalǵasady. Saýytbek ABDRAHMANOV, «Egemen Qazaqstan» – Venadan.