«Jańǵyrý ataýly burynǵydaı tarıhı tájirıbe men ulttyq dástúrlerge shekeden qaramaýǵa tıis. Eger jańǵyrý eldiń ulttyq rýhanı tamyrynan nár ala almasa, ol adasýǵa bastaıdy» degen Elbasy N.Nazarbaevtyń qaǵıdaly sózi ár qazaqty oılandyrýy kerek. Biz shet tili boıynsha bilgir ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıteti Kásibı shetel tili kommýnıkasııasy kafedrasynyń meńgerýshisi Tańat AIаPOVANY áńgimege tartqanymyzda til týraly oı baılamdaryn tómendegishe ortaǵa saldy.
− Elbasynyń rýhanı jańǵyrý jónindegi maqalasymen de, onyń aldyndaǵy «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Joldaýymen de jaqsy tanyspyn. Joldaýda tórtinshi basymdyqty adamı kapıtal sapasyn jaqsartýǵa arnaǵany belgili. Iá, adamı kapıtal óz salasyn sapaly meńgermeı, joǵary nátıjege jete almaıtyny anyq. Sapaly kadrlar daıyndaý – búgingi basty meje. Eger oqytý baǵdarlamalary Elbasy aıtqandaı, «Synı oılaý qabiletin jáne óz betimen izdený daǵdylaryn damytýǵa baǵyttalǵan» búgingi kún talaptary álemdik deńgeıge saı bolsa ǵana sapaly kadr daıyndalady. Synı turǵyda oılap, óz betimen izdený oqýshylardyń úı tapsyrmalaryn múltiksiz oryndaýynan bastalady. Al oqýshyǵa beriletin úı tapsyrmalary onyń kognıtıvtik damýyna negizdelgen alýan túrli, kreatıvti bolýy kerek. Oqýshyǵa úı tapsyrmasy onyń damýy úshin ábden qajet.
Elbasy bıylǵy Joldaýynda úsh tildi oqýǵa birte-birte kóshý máselesin Úkimetke tapsyryp, «Bilikti mamandardyń jetispeýine baılanysty aǵylshyn tilin kezeń-kezeńimen engizýimiz kerek» dep aıqyn baǵdar berdi. Shyny kerek, birinshi synypta óz ana tilinde oqýdy, jazýdy jańa úırene bastaǵan oqýshylarǵa aǵylshyn tilin shetel tili retinde úıretý qıyndyq týǵyzýda. Sebebi, jas jetkinshektiń ana tilin, ekinshi tildi, oǵan shetel tilin meńgerý úderisinde kóptegen psıhologııalyq, psıholıngvıstıkalyq jáne kognıtıvtik faktorlar bar.
Elbasy tapsyrmasy joǵary ǵylymı-praktıkalyq turǵyda oryndalýy tıis. Búgingi tańda jastardyń álemdik deńgeıde bilim alýyna jáne básekege qabiletti bolýy úshin aǵylshyn tilin jetik meńgerý qajettiligi týyp tur. Ony ýaqyt ta alǵa tartýda. Bul jumyspen jyldar boıy aınalysyp, oqytyp júrgen bilikti ustazdar, ádiskerler elimizde jeterlik. Bilikti ǵalymdardy jınap, Prezıdent bergen tapsyrma tóńireginde oı almasyp, utymdy sheshimge kelýge bolady. Kelisip, keńesip isteýge áli de kesh emes sekildi. Ondaı qadam jaqsy bastamanyń aqaýsyz atqarylýyna, teorııa men tájirıbeni ushtastyrýdy naqtylaýǵa ıgiligin tıgizeri sózsiz. Jalpy, qandaı istiń de ǵylymı negizi myǵym bolsa utylmasymyz anyq.
Joldaýda qazaq tiliniń basymdyǵy saqtalatyndyǵyna jáne onyń ári qaraı damýyna úlken mán berilgen. Osy aıtylǵan tapsyrma iske asýy úshin qoǵamda qazaq tilin meńgerýge qajettilik týdyrý kerek. Árbir Qazaqstan azamatynyń memlekettik tildi meńgerý kerektigi mindettelse, qanekeı. Sol qajettilikti týǵyzýdyń joldary óte kóp-aq. Qajettilik joq jerde til tolyq meńgerilmeıtindigi aqıqat.
− Tańat Táńirberdiqyzy, siz aǵylshyn tilin úıretý metodıkasyn elimizde alǵash jasap, oqýlyq jazǵan avtorsyz. Álemdik tildi meńgerýde qandaı máseleler bar? Múmkin, til úırený metodıkasynda olqylyq bar shyǵar, osyny qalaı jolǵa qoıýǵa bolady?
− Aǵylshyn tilin oqytý ádistemesi álemde ábden shyńdalǵan, jańa tehnologııalar da jeterlik. Jaqsy nátıjege jetý úshin adamı kapıtal sapasyn jaqsartý kerek. HHI ǵasyrdyń aǵylshyn tili muǵalimi − tildik quzyreti mol jáne ozyq ádistemelerdi jaqsy meńgergen, jańa tehnologııalardy utymdy qoldana biletin sapaly adamı kapıtal bolý kerek. Qazirgi oqýshylardyń kóbi alǵyr keledi. Sol oqýshyǵa sabaq beretin ustaz bilim-biligimen ár ýaqytta bilim alýshydan ozyq júrýi qajet. Ásirese, aǵylshyn tili muǵalimi ár sabaqta oqýshynyń sóıleı bilýi men saýatty jazýynyń naqty nátıjesin kórip otyratyn jaýapty tulǵa dárejesine kóterilýi tıis. Taǵy bir mańyzdy másele, bilimdi júıeli túrde berý. Mektep oqýshylaryn sabaqta negizgi bir oqýlyqpen oqytyp, al úı tapsyrmasyn nemese jobalyq jumystar jasaǵanda negizgi oqýlyqtar men balama oqýlyqtardy qoldanýǵa múmkindik jasaý kerek. Al bizdiń mektepterde bir sabaq ústinde eki túrli oqýlyqpen aǵylshyn tilin úıretedi, bul júıesizdik. Qandaı oqýlyq deısiz ǵoı, biri – otandyq oqýlyq, al ekinshisi – sheteldik oqýlyq.
Sheteldik oqýlyqtarda aǵylshyn tilin kúndelikti estip, aǵylshyn sózderin kúnde jarnamalardan kórip júrgen til úırenýshige, ıaǵnı aǵylshyn tili ekinshi til retinde (ESL) oqytylatynyn eskermeıdi. Al bizdiń elde aǵylshyn tili shet tili retinde (EFL) oqytylady ǵoı. Otandyq oqýlyqtar kognıtıvtik lıngvo-mádenı negizde jazylǵan. Onda oqýshynyń jas ereksheligine qaraı aǵylshyn eliniń ómir jaǵdaıy men dástúrleri, qysqasha tarıhı mátinder, sýretter arqyly berilip, oqýshy sanasynda óz eliniń mádenıetimen, dástúrimen salystyrýǵa múmkindik alyp, tarıhty tanyp-biledi. Til úırene otyryp, ózge jurttyń bolmysyn oqýshy túsine bastaıdy.
Otandyq oqýlyqtarǵa da bıýdjetten qarjy jumsalýda. Eleýli eńbek jasalǵanyn joqqa shyǵara almaımyz. Sol oqýlyqtar birneshe márte óńdeldi de. Otandyq oqýlyq – otandyq ónim. Tipti sol oqýlyqtardyń strategııalyq mán-mańyzy baryn esten shyǵarmaı, durys baǵalaı bilýimiz kerek. Sheteldik oqýlyqtardyń sózdigin, grammatıkasyn qazaqshaǵa, orysshaǵa aýdaryp bergenmen de sapalyq turǵydan otandyq oqýlyqtarǵa jetpeıtinin árkez eskerýimiz qajet. Tájirıbeli maman retinde aıtarym, ol – mektep oqýshylaryn jalpy aǵylshyn tilin meńgerip, mektep bitirgende sol tilde erkin sóılep, jaza alatyndaı dárejede shyǵarýy tıis. Oqýshylardyń jaratylystaný-matematıka baǵytyndaǵy pánder boıynsha bilimin ana tilinde alǵany asa mańyzdy dep topshylaımyn. Sebebi, bilimdi psıholıngvıstıkalyq turǵydan tolyq túsinip qabyldasa ǵana oqýshynyń mı-muhıtyna bilim jınalady.
− Aǵylshyn tiliniń mamandary oqytylyp jatqany belgili. Tyńdaýshylar birer aıdyń kóleminde tildi meńgerip kete ala ma?
− Qansha jerden alǵyr bolsa da, shet tilin meńgerý úshin ýaqyt kerek. «Bir aıda birneshe deńgeıde meńgertemiz» degen asyǵys aıtyla salǵan sóz. Bir aıda óte qarapaıym kommýnıkasııaǵa kirýge qajet aǵylshyn tilin úıretýge bolatyn (Starter) shyǵar. Biraq ol baıandy tirlikke tirek bola qoıar ma eken?
− Aǵylshyn tilinde oqytatyn pánderdiń ádistemesin ázirleý jaǵy qalaı júrip jatyr? Biraz jyl buryn 12 jyldyq bilim berý týraly áńgime qozǵaldy. Búginge deıin sheshilmeı jatýy – oqýlyq pen oqý-ádistemelik quraldardyń kesheýildeýinen emes pe?
− Kúrdeli máselelerdi qozǵap otyrsyz. Tap basyp aıtý qıyn. Máselen, birneshe jyl buryn aǵylshyn tilinen 12 jyldyq bilim berý baǵdarlamalarynyń avtorlary Abylaı han atyndaǵy Qazaq halyqaralyq álem tilderi ýnıversıtetiniń ǵalym-ádiskerleri bolǵan. Sol avtorlardyń biri men edim. Shetel ǵalymdary shaqyrylyp, eki-úsh jyl tóńireginde Astanada trenıngterden ótip, bilim baǵdarlamasy daıyndalyp, ony 6 eldiń sarapshylary sarapqa salyp, oń baǵasyn bergen. Tipti ol baǵdarlama 2010 jyly Astanada kitapsha bolyp shyqqan edi. Keıin mınıstrlikte aýys-túıis bolǵan kezde basqa top qurylyp, bilim baǵdarlamasy túsiniksiz jaǵdaıda joqqa shyǵaryldy.
Qazirgi zaman talabynyń jaýapkershiligi óte zor. Osyǵan oraı, aǵylshyn tili oqýlyqtarynyń avtorlary bilimdi, talantty, tildi joǵary deńgeıde meńgergen, sheteldik tájirıbesi bar ǵalym-ádisker bolýy tıis.
Álemniń bir elinde jumys jasap, turǵyńyz kelse, sol memlekettiń tilin meńgerý mindetteledi. Mundaı jaǵdaı til bilýge talpyndyrmaı qoımaıdy. Bizdiń el de osy úlgige birte-birte keledi degen senimdemin.
− Siz jaqynda qazaqstandyq áıel ǵalymdar qoǵamyn qurýǵa uıytqy boldyńyz? Osy týraly az-kem málimet bere ketseńiz.
− О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynyń basynda AQSh-qa baryp biraz jyl ýnıversıtette sabaq berdim. Ol elde áıel ǵalymdardyń birigýimen qurylǵan qoǵamdyq qor bar eken. Sol arqyly olar ózderiniń talaptaryn memlekettik, ıakı jekemenshik sektorlarǵa jetkizip otyrady. Qoǵamdaǵy túrli isterge ózderiniń pikirlerin bildirip, memlekettik mańyzy bar baǵdarlamalarǵa balamaly josparlaryn usyný úrdisin de qalyptastyrǵan. Men de sol qoǵamnyń múshesi retinde biraz jumystarǵa atsalysqan edim. Mundaı qoǵam qurý bizde múmkin emesteı kórinetin. Jıyrma jyldaı oı ústinde júrdim. Irgeles jatqan qyrǵyz, ózbek ǵalymdary ondaı qoǵamdy quryp, jumys istep jatyr. Aqyry men de bel baılap, iske kiristim. Otanymyzda áıel ǵalymdar sany 400 myńǵa jýyq eken. Nege bastaryn biriktirmeımin dedim. Árıne, olardyń bári birdeı óndirip jumys istep, ǵylym úshin qomaqty úles qospaıtyn shyǵar. Áıtse de sannan sapa shyǵatyny belgili. Eń bastysy, qazaq áıeliniń bilim, ǵylym ıgerýge qushtarlyǵy ulttyq mentalıtetimizdiń jaqsy kórsetkishi bolyp sanalady. Qazaq qyzyn, anasyn, jaryn qurmettegen halyq. Bastamamyz qoldaý tapty. Bizdiń maqsatymyz – qazaq eline bilim-biligimizben úlesimizdi qosý, paıdamyzdy tıgizý. Qazir áıel ǵalymdarǵa qatysty statıstıkalyq málimetter jınaý ústindemiz. Sonyń bárin bir júıege túsirgen soń, iske kirispek nıettemiz. Ásirese, oı-óresi bıik bolǵanmen, jumyssyz júrgen ǵalymdarǵa rýhanı turǵydan kómek berý, shettep qalǵandardy ortaǵa tartý, olardyń boıyndaǵy aqyl-parasatyn qoǵam ıgiligine ja-
ratý sııaqty qoǵamdaǵy ózekti máselelerden tys qalmasaq deımiz.
Áńgimelesken
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»
