Qazaqstandyq damýdyń qandaı da bolsyn mejelegen mańyzdy maqsat-mindetterdiń qaq ortasynda adamı resýrstardyń áleýetin asqaqtatý erekshe nazarda bolyp keldi. Adamı kapıtaldyń arqaýy – rýhanı kemeldilik pen azat bolmys-bitim. Rýhanı jan dúnıesi kemel tulǵa nar kóterer aýyr júkke moıymaıtyny, shydaıtyny anyq. Álemde alpaýyt elderdiń geosaıası talas-tartysy beleń alǵan, ekonomıkalyq damý beldeýleri aýysyp jatqan jahandyq shyndyq qazaqstandyq árbir azamatqa rýhanı turǵydan ózgerýdi talap etetini anyq. Elbasy N.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasy ult rýhanııatynyń ózekti máselelerin qozǵaı otyryp, el damýynyń mejelengen baǵyttaryna jańa serpin beretin tyń oılardy ortaǵa tastap, sana soqpaqtaryna salmaq salady.
Maqaladaǵy oı salmaǵy eki úlken bólimge bólip berilgen. Birinshi bólimge ulttyq sanany HHI ǵasyrdyń shyndyǵyna oraı qalyptastyrý máselesi oıtúrtki nysanasyna alynyp, keleli, kesek tolǵamdar túıindeledi. Rýhanı jańǵyrýdyń basty oı-tolǵamdary mynadaı taqyryptarǵa toptastyrylǵan. Olar: Básekelik qabilet; Pragmatızm; Ulttyq biregeılikti saqtaý; Bilimniń saltanat qurýy; Qazaqstannyń revolıýsııalyq emes, evolıýsııalyq damýy; Sananyń ashyqtyǵy.
Atalmysh taqyryptarǵa arqaý bolǵan oılardyń legin Elbasy mynadaı joldar arqyly aıshyqtaıdy. «Kúlli jer júzi, – deıdi N.Nazarbaev, – bizdiń kóz aldymyzda ózgerýde. Álemde baǵyty áli bulyńǵyr, jańa tarıhı kezeń bastaldy. Kún sanap ózgerip jatqan dúbirli dúnıede sana-sezimimiz ben dúnıetanymymyzǵa ábden sińip qalǵan taptaýryn qaǵıdalardan arylmasaq, kósh basyndaǵy eldermen terezemizdi teńep, ıyq túıistirý múmkin emes. О́zgerý úshin ózimizdi myqtap qolǵa alyp, zaman aǵymyna ıkemdelý arqyly jańa dáýirdiń jaǵymdy jaqtaryn boıǵa sińirýimiz kerek».
Qazaq úshin qasıetti «Alty Alash» uǵymyndaı alty salaǵa bólingen bul taqyryptarǵa arqaý bolǵan máseleler – Qazaqstannyń strategııalyq baǵdarlamalarynda oryn alǵan ózekti máselelerdiń ón boıyn tik jar qylyp jaryp ótetin ushqyr oılar, kesek tolǵamdar.
Ulttyń básekege qabilettiligi Elbasynyń áýelden aıtyp júrgen, eldiń aldyna maqsat, meje etip belgilep bergen baǵdary. Ol – Qazaqstan qabyldaǵan strategııalyq baǵdarlamalardyń basty ózegi. Táýelsiz Qazaqstan dúrbeleńge toly 90-jyldary damyǵan 50 eldiń qataryna qosylýdy kózdese, jahandyq báseke artqan HHI ǵasyrda ozyq 30 eldiń tobynan oryn alýdy maqsat etedi. Qazaqy uǵymmen aıtsaq, óz-ózin «qamshylaı» tústi. Jahandaný dáýirinde básekege qabiletti ult qana óziniń ulttyq belgilerin, nyshanyn, mádenıetin saqtaı alady. Elbasy «Bolashaqta ulttyń tabysty bolýy onyń tabıǵı baılyǵymen emes, adamdardyń básekelik qabiletimen anyqtalady», deı kele, el-jurtqa básekeliktiń qarymyn mynadaı belgilermen aıqyndaıdy. Olar, birinshiden, aqparattyq-baǵdarlamalyq tehnologııalardyń qyr-syryn erkin ıgerý («Sıfrly Qazaqstan»), ekinshiden, kóp til bilý mashyǵy («Úshtildilik tuǵyrnama»), úshinshiden, Uly Abaıdyń «Adam balasyna adam balasynyń bári – dos» degen qaǵıdasyna saı toleranttylyq mádenıet ıesi («Mádenı jáne konfessııaaralyq kelisim») syndy azamattyq kelbet – básekege qabiletti bolýdyń basty sharty.
Prezıdent qazaqstandyqtardy básekege qabilettilikke úndegende qazaq topyraǵyndaǵy asyl oılardan keń arna izdeıdi. Bul tusta Uly Abaıdyń 18-qarasózindegi: «Teginde, adam balasy adam balasynan aqyl, ǵylym, ar, minez degen nárselermen ozbaq. Onan basqa nársemenen ozdym ǵoı demektiń bári de – aqymaqtyq» degen tereń maǵynaly oılaryn HHI ǵasyrdaǵy zamanaýı shyndyqtyń bederine qaraı qaıta jańǵyrta aldy.
Qazaqtyń ataly sózimen aıtsaq, «salttyń ozyǵy da bar, tozyǵy da bar». Elbasy tozyǵy jetken túsinikterden arylyp, ozyǵy ómirsheń ustanymdardy baǵdar etýge úndeıdi. Bul oraıda ol pragmatıkalyq ustanymdy árkim óz ómirine, turmys-tirshiligine serik etýdi usynady. «Pragmatızm – ózińniń ulttyq jáne jeke baılyǵyńdy naqty bilý, ony únemdi paıdalanyp, soǵan sáıkes bolashaǵyńdy josparlaı alý, ysyrapshyldyq pen astamshylyqqa, dańǵoılyq pen kerdeńdikke jol bermeý degen sóz. Qazirgi qoǵamdaǵy shynaıy mádenıettiń belgisi – orynsyz sán-saltanat emes. Kerisinshe, ustamdylyq, qanaǵatshyldyq pen qarapaıymdylyq, únemshildik pen oryndy paıdalaný kórgendilikti kórsetedi. Naqty maqsatqa jetýge, bilim alýǵa, salamatty ómir saltyn ustanýǵa, kásibı turǵydan jetilýge basymdyq bere otyryp, osy jolda ár nárseni utymdy paıdalaný – minez-qulyqtyń pragmatızmi degen osy. Bul – zamanaýı álemdegi birden-bir tabysty úlgi».
Damyǵan, órkenıetti elderdiń minez-qulyq tárbıeleýdegi tabys kiltiniń birine aınalǵan pragmatızm qazaq topyraǵyna da jat emes edi. HIH ǵasyrdyń sońynda, HH ǵasyrdyń basynda qazaq qoǵamy jańa formasııaǵa túbegeıli bet burǵan tusta hakim Abaı minez-qulyqtyń basty dushpanyna «ósek, ótirik, maqtanshaq, erinshek pen beker mal shashpaqty», al basty serigine «talap, eńbek, tereń oı, qanaǵat, raqymdy» jatqyzǵan edi.
Elbasy qazaq tanymyndaǵy osyndaı maǵynaly oılarǵa súıene otyryp, jańa turpattaǵy qazaqstandyq azamat kelbetin qalyptastyrýdy kózdeıdi.
Qoǵamnyń qundylyǵy onyń azamattarynyń zamanaýı kelbeti arqyly aıqyndalatyny sózsiz. Al azamattyń kelbeti onyń mádenı bolmys-bitimimen aıqyndalady. Mádenıet – minez-qulyqtyń saýyty. О́ziniń ulttyq bastaýynan nár almaǵan mádenıet – tamyrsyz báıterek. Sondyqtan Elbasy ulttyq kod, ulttyq mádenıet saqtalmasa, eshqandaı jańǵyrý bolmaıdy dep esepteıdi. Ulttyq kod, mádenıet – rýhanı jańǵyrýdyń basty dińgegi, ózegi. Dińgekten ajyramaı otyryp damý, fılosoftar paıymdaıtyn, spıraldy damýǵa jeteleıtini sózsiz. Maqaladaǵy ulttyq biregeılikti saqtaý, damýdyń evolıýsııalyq jolyn basshylyqqa alý, sananyń ashyqtyǵy degen máseleler ulttyq kodty saqtaý maqsatyndaǵy tirshiliktiń arnasynda júzege assa ǵana baıandy bolmaq.
Elbasy maqalasynyń «Taıaý jyldardaǵy mindetter» dep atalatyn II bóliminde ulttyq jańǵyrý jolynda júzege asýy tıis basty mindetter alǵa qoıylady. Sonyń biri – qazaq álipbıin latyn grafıkasyna kóshirý. Latyn grafıkasyna kóshý týraly qoǵamdyq pikirler alǵash ret táýelsizdik alǵan jyldary qozǵalǵan bolatyn. Negizinde Qazaqstannyń HH ǵasyrdaǵy tarıhynda latyn álipbıi 1929-1940 jyldary arasynda qoldanylyp, óziniń tarıhı mıssııasyn atqarǵan bolatyn. Osy grafıkanyń negizinde Keńes ókimeti jappaı lıkbez (lıkvıdasııa bezgramotnostı) saıasatyn júzege asyrdy. Keńes odaǵynyń shekpeninen shyqqan keıbir túrkitektes elder á degennen jazý úlgisin latynǵa kóshirip te úlgirdi. Qazaqstan bul baǵytta sabyrlylyq pen baısaldylyq tanytyp, oń-solyn ekshep alýdy kózdedi. 2012 jylǵy «Qazaqstan-2050» Strategııasynda latyn álipbıine tolyq kóshý 2025 jyl dep belgilendi. Tabandap otyryp jyljyǵan baǵyt qoǵamnyń sabyryn saqtaýǵa, túsinistik tanytýǵa, jumsalar kúsh pen qaıratty jınaqtaýǵa múmkindik berdi. Osylaısha, maqalada atap kórsetilgendeı, 2017 jyldyń sońyna deıin qabyldanar úlgini bekitip, 2018 jyldan bastap latyn álipbıine kóshý jumystary alǵashqy qadamyn jasaıdy. Bul oraıda, latynǵa áý degende kóship, keıbir qatelikterge boı aldyrǵan О́zbekstan, Túrikmenstan, Ázerbaıjan elderiniń tájirıbesin, lıngvıstıkalyq zańdylyq tuǵyrnamasyn, qazirgi aqparattyq tehnologııalar zamanynyń talabyn eskerý syndy kúrdeli máselelerdi sheshý mindeti tur. Grafıka aýystyrǵan elderdiń tájirıbesi kórsetip otyrǵandaı, bul másele ekonomıkalyq, saıası, tehnıkalyq hám lıngvıstıkalyq máselelerdi tutas qamtıdy. Al bul óz kezeginde úkimettik hám úkimettik emes uıymdardan, qoǵamnan keshendi jumystardy talap etetin aýqymdy másele ekendigi sózsiz.
Qazaqstannyń memleket retindegi damý baǵyt-baǵdaryn belgileıtin barlyq baǵdarlamalarynyń basty arqaýy adamı resýrstardy damytý bolyp tabylady. Munyń ózi memleket qoǵamnyń eń baǵaly baılyǵy adam degen uǵymdy qasterleıtinin, ardaqtaıtynyn bildiredi. Qaı qoǵam bolmasyn, meıli ol jańa tehnologııalar qaryshtap damyǵan zaman bolsyn, adamnyń adamı qalpy saqtalýy tıis. Basqasha aıtqanda, adam «táńir» degen qalyptyń qudiretimen «gýmanıstik saýatpen» jaratylǵan. Odan aıyrylǵan adam jandy maqulyqpen teń. Qazaqstandyq azamattardyń gýmanıstik saýatyn jetildirý – qoǵamdy saýyqtyrýdyń, kemeldendirýdiń bir joly. Sondyqtan maqalada aldaǵy ýaqytta qoǵamdyqgýmanıtarlyq ǵylymdar boıynsha álemdegi eń qundy oılar jınaqtalǵan, taldanǵan kitaptardy qazaqsha aýdarý máselesi kóldeneń tartylǵan. Bul oraıda, Prezıdent «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» ataýymen jańa jobany qolǵa alý mindetin belgileıdi. 2018-2019 oqý jylynda elimizdiń bilim aıdynyna jelken tartqan shákirtter fılologııa, fılosofııa, saıasattaný, mádenıettaný, psıhologııa syndy ǵylym salalary boıynsha dúnıe júziniń eń tańdaýly, úzdik oqýlyqtarynan nár alýy tıis. Bul aýqymdy isti júzege asyrý úshin 2017 jyldan bastap Ulttyq aýdarma bıýrosyn quryp, úzdik aýdarmashy mamandar tárjima isimen aınalysýy kerek. Buǵan qosa, rýhanı jańǵyrý baǵdarlamasy negizinde «Jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıet», «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» syndy mádenı jobalar usynylyp otyr. Mundaı jobalar Qazaqstandy álemge tek shıkizat qoryna baı el ǵana emes, adamı kapıtalymen baǵaly ekenin tanytary sózsiz. Qazirdiń ózinde Qazaqstan sporttyń keıbir jekelegen túrinen, sondaı-aq, óner salasynan álemge tanymal tulǵalardy dúıim jurtqa shyǵardy. Aıtalyq, boksshy Gennadıı Golovkın, Qanat Islam, ánshi Dımash Qudaıbergen. Qalyń Qytaıdy tań qaldyrǵan Dımash Qudaıbergen ónerin álem «Dımash fenomeni» dep at qoıyp, aıdar taǵyp ta úlgerdi. Bul Qazaqstan úshin úlken mártebe, aıbarly maqtanysh.
Maqalada otansúıgishtik sezimdi qalyptastyryp, ony baıytatyn «Týǵan jer» baǵdarlamasyn ashý kózdeledi. Ata-babamyz bilektiń kúshi, naızanyń ushymen, bilik pen aqyl utqyrlyǵymen qorǵap qalǵan keń-baıtaq Qazaq jeriniń árbir ólkesi tunǵan shejire. Prezıdent «Týǵan jer – árkimniń shyr etip jerge túsken, baýyrynda eńbektep, qaz basqan qasıetti mekeni, talaı jannyń ómir-baqı turatyn ólkesi. Ony qaıda júrse de júreginiń túbinde áldılep ótpeıtin jan balasy bolmaıdy. Týǵan jerge, onyń mádenıeti men salt-dástúrine aıryqsha ińkárlikpen atsalysý – shynaıy patrıotızmniń mańyzdy kórinisteriniń biri. Bul kez kelgen halyq ánsheıin birige salǵan qaýym emes, shyn mánindegi ult etetin mádenı-genetıkalyq kodynyń negizi», deı kele, baǵdarlama sheńberinde atqarylar aýqymdy ister qataryn aıqyndaıdy.
Qoryta kelgende, Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty tyń kózqarastarǵa negizdelgen baǵdarlamalyq maqalasy HHI ǵasyrdaǵy qazaq qoǵamynyń sanasyna jańa silkinis týdyra otyryp, jahandyq qubylystarǵa «qazaq» degen jurttyń kóshin túzeý, baǵdaryn belgileý bolyp tabylady. El kókeıinde júrgen oılardy, aýqymdy máselelerdi Elbasy belgiledi, endi ony júzege asyrý – jalpyhalyqtyq is, ulttyq paryz.
Almasbek ÁBSADYQOV,
A.Baıtursynov atyndaǵy Qostanaı memlekettik ýnıversıtetiniń prorektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory
