Biz keshegi Keńes odaǵynyń shekpeninen shyqtyq, uzaq jyldar patsha ókimetiniń otarynda boldyq. Sol bodandyq psıhologııadan arylý, táýelsiz eldiń azamaty ekendigimizdi seziný úshin de rýhanı jańǵyrý qajet. Elbasy maqalasynda tilge tıek bolǵan Abaıdyń danalyǵy, Áýezovtiń ǵulamalyǵy men Qurmanǵazynyń kúıleri – bári rýhanı mádenıetimiz. Ol mádenıet barshamyzǵa ortaq. Osynyń bári jıylyp, ulttyq biregeılikti quraıdy. Osy arada nazar aýdararlyq taǵy bir jaıt, ulttyq biregeılik, ulttyq kod degen tek qazaqtarǵa ǵana tán bolmaýy tıis, bul barsha qazaq jerinde ulttardy biriktiretin, otansúıgishtik ıdeıa tóńiregine toptastyratyn kúsh bolýy shart. Memleket basshysy maqalasynda alǵa basýdyń eki shartyna nazar aýdaryp, birinshisi ulttyq kod, ıaǵnı, ulttyq sıpat pen biregeılik jáne mádenıetti saqtaý, ekinshisi ótkenniń kertartpa tustarynan bas tartý qajettigin aıtady.
Máselen, jershildik, rýshyldyqty alaıyq. Bylaı qaraǵanda, jershildik degen onshalyqty zalaldy nárse emes sııaqty. Biraq ta onyń astaryndaǵy tamyr-tanystyq, jeńushynan jalǵasqan búginde beleń alyp ketken jemqorlyq sııaqty jaman qasıetterge sebep bolyp otyrǵanyn esten shyǵarmaǵanymyz jón. Al rýshyldyq derti san ǵasyrlar boıy qazaq jurtymen bite qaınasyp kele jatqan, eldigimizge syzat túsiretin kertartpa úrdisterdiń biri bolyp otyrǵandyǵy shyndyq. Rýyna, tegine qaramastan, adamzattyń bárin baýyrym dep, «qalyń elim qazaǵym, qaıran jurtym» dep jyrlap ótken hakim Abaıdan artyq asyra aıtqan eshbir jan joq shyǵar, sirá! Árbir ult óz ata tegin, rýyn bilýi paryz. «Jeti atasyn bilmegen jetimdiktiń belgisi», «Jeti atasyn bilgen ul, Jeti jurttyń qamyn jer» degen qazaq halqynda ulaǵatty sóz bar. Alaıda, rýshyldyq dertin qoǵamdyq-saıası salada saıasattyń shekpenine aınaldyrmaı, tek áýlettik, aǵaıyndyq júıede óz tuǵyrynda turaqtasa eken degen tilegimiz bar. Bul – Elbasymyzdyń asqaq armany, maqsaty. Ulttyq tárbıeniń búgingi kúni de mańyzyn joımaǵan ulaǵatty muralary qazaq halqynda az emes. «Nandy aıaqasty etpe», «Aıǵa qarap saýsaǵyńdy kezeme», «Úlkenniń aldyn kesip ótpe» degen sııaqty tyıymdar, jas urpaqty qaıyrymdylyqqa bastaıtyn «obal bolady» deıtin tárbıelik ulaǵattar arqyly qazaq keıingi urpaqty izgilikke tárbıelegen.
Elbasy óz maqalasynda revolıýsııa men evolıýsııa sekildi damý paradıgmalary týraly aıta kele: «Evolıýsııalyq damý ǵana ulttyń órkendeýine múmkindik beretinine kózimizdi jetkizdi», dep túıindedi. Shynynda da, revolıýsııany, tóńkeristi eshkim de qalamaıtyny aqıqat. Táýelsiz memleketimizdi jańǵyrtýdyń, halyqtyń turmysyn, ál-aýqatyn jańa deńgeıge kóterýdiń sara joly bılik pen buqara halyqtyń arasyndaǵy ózara kelisim men túsinistik, ashyq dıalog ekendigi aqıqat. Bul zaman talaby. Máselen, «Azııa jolbarystary» atanǵan Malaızııa, Sıngapýr, Gonkong, Ońtústik Koreıa sekildi órkenıetti elderde halyq pen bılik arasyndaǵy saıası sana, saıası mádenıet, saıası suhbat, azamattyq jaýapkershilik sııaqty demokratııalyq qundylyqtar durys jolǵa qoıylǵan. Qazirgi tańda bul atalǵan memleketter álemdik arenada kósh bastaýda. Osy damyǵan elderdiń ozyq tájirıbesin, mehanızmderin el ıgiligi jolynda qoldanysqa engizsek, halqymyzdyń mereıi ústem, memleketimiz aıbyndy, turmysy jaqsarǵan ıntellektýaldy elge aınalatynymyzǵa senimmen qaraımyz.
О́z qundylyqtarymyz týraly aıta kelip, Elbasy: «О́zimdiki ǵana tańsyq, ózgeniki – qańsyq» dep keri tartpaı, ashyq bolý, basqalardyń eń ozyq jetistikterin qabyldaı bilý, bul – tabystyń kilti, ári ashyq zerdeniń basty kórsetkishteriniń biri», dedi. Olaı bolsa, sol damyǵan elderdiń demokratııalyq úrdisterin, sonyń ishinde, bılik tarmaqtary arasyndaǵy tepe-teńdik, sóz bostandyǵy, ádil saılaý sekildi azamattyq qoǵamnyń ozyq mehanızmderin Qazaqstanǵa engizý kezek kúttirmeıtin, kún tártibinde turǵan mańyzdy másele.
Úkimettiń, Bilim jáne ǵylym mınıstriniń «úsh tildilik» konsepsııasy el ishinde biraz qarsylyq týǵyzǵany ras. Menińshe, osy baǵdarlamany naqtylaı túsý kerek: sóz joq, úsh tildi bilý qajet, biraq bastaýysh synyptaryndaǵy bilim tolyǵymen qazaq tilinde berilýi kerek. Al, aǵylshyn tili 5-synyptan bastap oqytylýy jón. Bul Japonııa sekildi órkenıetti elderdiń tájirıbesinde bar úrdis.
Elbasymyz 2025 jyldan bastap, latyn álipbıine tolyq kóshý týraly máseleni kóterdi. Sózsiz, bul qadam qajet, sonyń ishinde qalpymyz ben qarpimizdi de orystandyrý (oryssyzdandyrý), desovettendirý úshin qajet. Biraq 1940 jyldan beri qaǵazǵa túsken barsha rýhanı qundy dúnıelerimizden bir kúnde aıyrylyp qalmaıyq.
Rýhanı jańǵyrý – halyqtyq múddeni ádiletti qoǵamǵa bastaıtyn azattyqtyń negizgi fenomeni. Biz Máńgilik el bolamyz desek, ózimizde bar tól mádenıetimizdiń ozyq jetistikteri men úrdisterin zamanaýı naqyshqa keltire otyryp, halqymyzǵa pash etýge tıistimiz. Halqymyz qaıyrymdy, sanaly, ıman júrekti, dáýletti elge aınalý úshin abyroıly ómir súrýdiń platformasyn qalyptastyrýymyz qajet. Ol úshin memlekettik júıe aldaǵy ýaqytta tutastaı qaıta jańǵyryp, ulttyń múddesi jolynda adal qyzmet etetin, únemi halyqtyń qajettilikterin, muń-muqtajdaryn qamtamasyz etetin bilimdi, erkin oıly, qaıyrymdy, ultjandy zııalylar el tizginin ustaýy kerek. Árbir qazaq jurty erkin, táýelsiz bolý úshin bilim kerek, dáýletti bolý úshin kásip kerek, qaıratty, kúshti bolý úshin birlik kerek, al meıirimdi bolý úshin kórkem minezdiliktiń jarqyn úlgisin kórsetýimiz kerek. Bul – uly babalarymyzdyń ósıeti men amanaty. Biz ult bolyp, Elbasymyzdyń bolashaqty baıandy etý jolyndaǵy bul teńdessiz tarıhı qadamdaryna barynsha qoldaý bildirýge jáne ony iske asyrý jolynda kásibı bilimimizdi, qaıratymyz ben qabiletimizdi, el múddesi jolynda aıanbaı jumsaýǵa tıistimiz. Rýhanı jańǵyrý ulttyq dúnıetanymymyzdy qalypqa keltirýdiń ádiletti qoǵam qurýdyń negizgi aspektisi bolyp tabylady.
Doshan JUMAHANULY,
Otyrar memlekettik arheologııalyq qoryq-mýzeıiniń bólim meńgerýshisi,
Erqoja SEITJAPPARULY,
fılosofııa ǵylymdarynyń magıstri, Otyrar memlekettik arheologııalyq qoryq-mýzeıiniń kishi ǵylymı qyzmetkeri
