Alashtaný, táýelsizdik jáne ana tili

Alashtaný – qazaq ádebıettaný ǵylymyndaǵy sony sala. Kúni kesheler Alash Orda jaıly aýyz da asha almaıtynsyń. «Qazaqtyń tuńǵysh dárigerleri» (1986) atty jup-juqa shaǵyn kitapshada eki alashordashy: Reseıdiń ımperatorlyq Áskerı-medısına akademııasyn altyn medalmen bitirgen, Reseı Ǵylym akademııasy О́lketaný bıýrosynyń korrespondent- múshesi dáriger Halel Dosmuhamedov pen Troıskiniń dańqty emshisi Ábýbákir Aldııarovtyń esimderi atalǵany úshin ǵana basylymdy shyǵarǵan baspagerler ultshyldyq aıyby taǵylyp, istep júrgen qyzmetterinen aıyryldy.

О́stip qatań jazalanatynyn bile tura, qaısybir ádebıetshi ǵalymdar, mysaly, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, synshy, jazýshy Myrzabek Dúısenov «Uly Oktıabr shýaǵy» atty kitabynda (1988) saýysqandaı saq senzýrany aınalyp ótip, Alash Orda aqyn, jazýshylary Júsipbek Aımaýytov, Maǵjan Jumabaev, Smaǵul Sádýaqasov esimderin ataıtyny sııaqty jekelegen faktiler de ushyrasyp qalatyn.

Keı-keıde Alash Orda aqyn, jazý­shylarynyń, ǵylym qaıratkerleriniń esimderi atalmaǵanymen, shyǵar­ma­larynan tam-tum sóz, úzindiler jarııa etiletin. Maǵjan Jumabaevtyń óleńine jazylǵan «Sen sulý» áni kóp jyldar boıy radıodan, sahnadan shyrqalyp júrdi. Al, oqýlyqtarymyzdaǵy teńeý, aýystyrý (metafora), almastyrý (metonımııa), shendestirý, kósem sóz, áýeze, álipteme, baıymdama sekildi termınderdi Alash Orda kósemi Ahmet Baıtursynov oılap tapqanyn qalyń jurtshylyq keıin ǵana bildik.

Qazaq ádebıeti teorııasynyń sarqylmas qaınar bulaǵy – «Ádebıet tanytqysh», Alash Orda arystarynyń basqa da eńbekteri tek ótken ǵasyrdyń sekseninshi jyldarynyń orta belinde, betburys dáýirinde, tarıhtaǵy «aqtańdaqtardy» joıý kezeńinde el ıgiligine qaıtaryldy. Muhtar Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń ujymy Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov, Júsipbek Aımaýytov, Maǵjan Jumabaev syndy Alash qozǵalysy arystarynyń ómiri men shyǵarmagerligi týraly álemdik ádebıettaný konteksinde jazylǵan ondaǵan kitap, monografııalar jarııalady. Sóıtip, qazaq ádebıettaný ǵylymynyń qabyrǵaly tarmaǵy – Alashtaný qaıta órkendedi.

 Alash ǵalymdarynyń ádebı zertteýleri, teorııalyq ustanymdary kezinde halqymyzdyń el azattyǵy jolyndaǵy janqııarlyq kúresiniń arqaýy boldy. Ult ustazy Ahmet Baıtursynov qazaq halqyn qarańǵylyqtan qutqarý isin, ulttyq oılaý júıesin qalyptastyrýdy ıakı rýhanı jańǵyrýymyzdy ana tilin oqytýdan bastaýymyz kerek, týǵan tilimiz qarym-qatynas quraly ǵana emes, ulttyq qundylyq, ulttyq tutastyǵymyzdyń kepili dep eseptegen. Maǵjan aqyn «Qazaq tili» óleńinde ádemi de dál beınelegenindeı, ana tili – ulttyq bereke-birligimizdiń «Altyn Kúni»:

  Jaryq kórmeı jatsań da uzaq, ken – tilim,

Taza, tereń, ótkir, kúshti, keń tilim.

Tarap ketken balalaryńdy baýy­ryńa

Aq qolyńmen tarta alarsyń sen, tilim.

Alash zııalylary artta qalǵan qazaq qaýymynyń ilgerileýiniń jáne bir sharty, basqa tilderdi, ásirese, orys tilin ıgerý dep bilgen. Alash Ordanyń iri qaırat­keri Mirjapqyp Dýlatov «Oıan, qazaq» (1909) jınaǵynda:

Medresege saılasyn eki molda,

Biri oqytsyn musylmansha, biri oryssha.

Pedagogıka tártibimen oqysa olar

Qazaǵym, keter ediń sonda alǵa, – dep jyr tókse, bul ıdeıa qazirgi táýelsiz eli­mizdiń maqsat, múddesimen úndesip, rýhanı jańǵyrýymyzdyń asa mańyzdy faktory bolyp otyr. Elbasy Nursultan Nazarbaev atap kórsetkendeı: «Biz HHI ǵasyrdyń rýhanı kartasynda eshkimge uqsamaıtyn, derbes orny bar ult bolamyz desek, «Jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq» jobasyn iske asyrýǵa tıispiz... Bul joba «otandyq mádenıet BUU-nyń alty tili – aǵylshyn, orys, qytaı, ıspan, arab jáne fransýz tilderinde sóıleýi úshin maqsatty ustanym» bolýyn kózdeıdi.

Qazirgi ýaqytta respýblıka Parla­men­tinde, buqaralyq aqparat qural­darynda jasóspirim urpaqty qazaq, aǵyl­shyn, orys tilderinde oqytý máse­lesi qyzý talqylanýda. Oqytý jóni qan­daı bolmaq? Úsh tildi kezek-kezegimen oqytamyz ba, joq álde keıbir elderde­gideı, mektep partasyna alǵash otyrǵan baldyrǵandardy qatarynan eki tilde oqytý kerek pe? Bizdińshe, bul máselede tuńǵysh tilshi- ǵalymymyz Ahmet Baıtursynovtyń myna bir keńesi áli de mańyzyn joıǵan joq. «...Bizdiń oıymyzsha,- dep jazdy Alash ustazy, – bastaýysh mektepter oqýy qazaq úshin besjyldyq bolarǵa tıis. Áýelgi úsh jylda balalar kileń qazaqsha oqý kerek. Sońǵy eki jylda kileń oryssha oqý kerek».

Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov, Júsipbek Aımaýytov, Maǵjan Jumabaev, Muhtar Áýezov, taǵy basqa Alash zııalylary qazaq balasynyń óz ana tilinde saýat ashýyna úlken mán berip, ár pán boıynsha oqý quraldaryn jazdy. Qazaq jurtyn nadandyqtan, qarańǵylyqtan qutqarýdyń, rýhanı serpiltýdiń basqa da amaldaryn jatpaı-turmaı izdestirdi.

Ahmet Baıtursynov: «Qazaq halqy qa­rańǵy degende, kiná halyqta emes, qarań­ǵy­lyqtan qutqaratyn múmkindik­terdiń joqtyǵynda», – deı kelip, halyq aǵartý máselelerin eldiń ekonomıkalyq jaǵdaıymen tyǵyz baılanysta qarastyrýǵa shaqyrdy. Alash Orda úkime­tiniń oqý-aǵartý komıssııasynyń Tóraǵasy, keıin Qazaqstan Halyq Aǵartý Komıssarıaty janyndaǵy Ǵylymı-ádebı komıssııanyń tóraǵasy, Qazaq ASSR-niń Oqý-aǵartý komıssary bolyp, ártúrli memlekettik-áleýmettik istermen shuǵyldana júrip, ǵylymı-ustazdyq jumystaryn toqtatpaı, qazaq halqyn jappaı saýattandyrý baǵdarlamasyn jasady.

1905 jyly Qoıandy jármeńkesinde ótken qazaq sezinde qabyldanǵan petısııada Alash zııalylary Reseı úkimetinen qazaq jerine «qarashekpenderdi» (Maǵjan) kóshirip ákelýdi toqtatý, dinı basqarma uıymdastyrý, qazylar sotyn engizý máselelerimen qatar, resmı is qaǵazdaryn qazaqsha júrgizýdi talap etti. Ana tiliniń ulan-baıtaq qazaq dalasynyń bar túkpirinde saltanat qurýyn kózdeıtin sol baǵdarlamada qoıylǵan problemalar búgingi kúnderi de mańyzyn joıǵan joq.

Maǵjan Jumabaev «Týǵan jerim – Sasyq kól» óleńiniń sońǵy shýmaǵyn: «Bilmeımin ne bolaryn, qaıran kólim, Jaraıdy teń bolmasa kún men túniń. Itıip qarashekpen kelip qonsa, Basyńnan qusyń ushyp keter seniń» - dep aıaqtap, qazaq halqyna ata qonysynan aıyrylý qaýpi tóngenin ashyna jazdy. Reseı otarshyldyǵy, Keńes kezindegi asharshylyq, odan soń tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý naýqany – shovınızmniń jymysqy áreketteriniń aqyr sońy qazaqtyń óz elinde azshylyqqa aınalýyna ákep soqty. Munyń kesiri aldymen ana tiline tıdi. Ulttyq tilimiz joıylýǵa shaq qaldy. Keńes kezinde 700 qazaq mektebi jabyldy.

Shovınızmniń ana tilimizdi mansuq etýge baǵyttalǵan qıturqy saıasatynyń zardabyn kúni búginge deıin tartýdamyz. Prezıdent Nursultan Nazarbaev «Tarıh tolqynynda» (2003) eńbeginde jazǵanyndaı: «Qazaq sanasynyń oıdan shyǵarylmaǵan dramalarynyń biri – qazaqtardyń bir bóliginiń ana tilin tolyq bilmeıtindigi».

Ana tili aýyr ahýalynyń qara bulty elimizdiń aspanynda Táýelsizdigimizdiń kók týy jelbiregennen keıin ǵana seıile bastady. Qazaq balalarynyń ana tilinde oqyp bilim alýy úshin qajetti is-sharalar atqarylýy arqasynda qazir bir ǵana Almaty qalasynda burynǵy Keńes kezindegideı jalǵyz mektep emes, 65 qazaq mektebi jumys isteıdi. Bularda 36 myńnan astam ózge ult ókilderiniń balalary da bilim alýda.

Úsh tuǵyrly til – respýblıkamyzdaǵy búgingi qazaq qaýymynyń ǵana emes, basqa etnos ókilderi aldyna da qoıylyp otyrǵan zárýli másele. Jahandyq tehnologııaǵa, jańa ınnovasııalyq ındýstrııaǵa erkin kirigip jumys isteýdiń basty sharty – aǵylshyn tilin jappaı jáne jedel úırený, ultaralyq qatynasy tili – orys tilinde sóıleý, memlekettik til – qazaq tilin meńgerý júıesin qalyptastyrý nátıjesinde respýblıkamyzda bara-bara úsh tildi jańa qaýym generasııasy, urpaǵy qalyptaspaq...

«Alaıda, qandaı jaǵdaıda da týǵan tilimiz – qazaq tili óz mártebesin joǵary ustaýy tıis, – deıdi Elbasy, – Týǵan tildiń týy qashan da bıik bolýy qajet». Ata Zańymyzda altyn áriptermen jazylǵan memlekettik til salasyndaǵy jetistikterimizdi budan bylaı da molaıta berýge tıistimiz. Bórkimizdi aspanǵa atyp alaqaılaýǵa áli erte.

Buqaralyq aqparat quraldarynda keltirilgen maǵlumattarǵa qaraǵanda, aıtalyq, Qostanaı oblysynyń Qara­ba­lyq aýdanynda mektep oqýshylarynyń 5-6 paıyzy ǵana memlekettik tilde bilim alady. Kúni búginge deıin qazaqtyń deni demesek te, birsypyrasy óz tilin syılamaı, perzentterin orys tildi mektepterde oqytyp júr. Ol baldyrǵandar uly Abaı sózin bilmese, ana tilinde jasalǵan rýhanı ıgilikterden maqurym qalsa, sońyra ne kúı keshpek?! Ult kósemi Ahmet Baıtursynov: «Abaı sózderi dúnııada qalǵany – qazaqqa zor baq. Betin túzep, jón siltegen kisilerge de, siltegen joldy ylaqpaı tup-týra tapqan adamǵa da qazaq balalary talaı alǵys berer... Abaıdy qazaq balasy tegis tanyp, tegis bilý kerek» – degen. Jetkinshekti ana tili ádebıetinen jutatý aldymen ata-anaǵa, qala berdi, bárimizge syn...

Alash qaıratkerleri «týǵan tilinde ádebıeti joq halyqtar «dúnıede ómir súrýi, ulttyǵyn saqtap ilgeri basýy qıyn. Ádebıeti, tarıhy joq halyqtar basqalarǵa sińisip, jutylyp joq bolady» – dep eseptep, Abaı, Maǵjan, Mirjaqyp, t.b. qazaq aqyndarynyń ónegeli, órnekti sózderin «Qazaq» gazetinde, kitaptarynda udaıy jarııalap otyrdy.

Amal ne, ana tildi baspasózdiń, kitap jáne kitap shyǵarý isiniń rólin biz áli de alashordashy ata-babalarymyz túsingendeı dárejede jete túsine almaýdamyz. Áıtpegende, myna bir keleńsizdikterdi qalaı túsinýge bolady? Tasqa basylǵan kitap tırajy aıtýǵa da turmaıdy. Shiregende 2000 danadan aspaıdy. Parlament endigi jarııalanbaq kitaptardyń taralymyn 5 myń danaǵa jetkizý jóninde sheshim qabyldapty degendi estidik. О́z basym muny elimizde kóp tırajdy, arzan baǵaly kitap shyǵarý problemasyn túbegeıli sheshkendikke jatqyzbas edim. Shúkirlik, qazir respýb­lıka halqynyń sany – 18 mıllıon. Osynyń 12 mıllıony, basym kópshiligi qazaq bolǵanda, taralymy tam-tum kitap sonshama jurtqa qalaısha jetpek?!

Mundaı olqylyqtardyń aıybyn naryqqa júkteıin deseń, myna bir faktini qalaı túsinemiz? 1913 jyly Ahmet Baıtursynovtyń «Qyryq mysal» kitaby Orynborda tórt baspa tabaq kóleminde 3000 dana tırajben basyldy. Al budan keıingi ǵasyrǵa jýyq ýaqyttan soń, 2003 jyly Almatyda «Atamura» baspasy jaryqqa shyǵarǵan Ahańnyń «Ádebıet tanytqysh» kitabynyń taralymy da – 3000 dana...

Búgingi Qazaqstanda 11421 kitaphana bar dep esepteledi. 5 myń dana sol kitaphanalarymyzdyń jarymyna jetse jarar. Onyń ózinde de bul salaǵa bıýdjetten tıisti qarajat bólinse...

Respýblıkamyzda kitap dúkenderiniń sany da, sapasy da talapqa saı emes. Megapolıs qala Almatyda qazaq kitabyn saýdalaıtyn dúkender bir qoldyń saýsaǵyna da jetpeıdi. Kóshelerdegi júzdegen dúńgirshekterde qazaq kitaby, jýrnaly satylmaıdy. Sórelerindegi qazaq tildi gazetter neken-saıaq. Esesine Reseı gazetteri men jýrnal, kitapshalary kózdiń jaýyn alady. Sórelerinde temeki qoraptary, sýsyn shólmekteriniń qazdaı tizilip turǵany.

Osy kúnge deıin Pavlodar qalasy qazaqshalanbaýda. Áneý bir kúnderi buqaralyq aqparat quraldarynda Pavlodar budan bylaı Kereký atalsyn degen másele tóńiregindegi aıtysqa birsypyramyz qatystyq. Kereký jat jurt ókili - Korıakov degenderge, menińshe, oryndy daý aıtyldy. Birinshiden, Kereký qala mańyndaǵy jer ataýy. Ekinshiden, Maıra Ýálıqyzynyń bárimiz uıyp tyńdaıtyn «Maıra» ániniń (2-shi túri) shýmaqtary «Qyzy edim Kerekýdiń Maıra atym», «Kereký úlken qala, uzyn kóshe» dep bastalmaı ma?

Qazaq ishi soltústik oblys ortalyǵyn «Petropavl» demeı, báz-baıaǵydan Qyzyljar atap keledi. Jýyrda «Egemen Qazaqstan» gazetinen (23 mamyr, 2017) Baqtııar Taıjannyń «Qyzyljar qutty qonys bolsyn» degen maqalasyn oqydym. Onda Soltústik Qazaqstan oblysynyń ortalyq qalasy da, óńirdiń ózi de Qyzyljar atalǵan. Ońtústikten qonys aýdarýshy aǵaıyndarymyzdyń, bárimizdiń júregimizge jyly tıetin sulý sózben!

Semıpalatınskini qazaq jurty Semeı atap, «Ahaý Semeı, til men kómeı» dep ánge de qosty. Elbasy osy jáıtti eskergen bolýǵa kerek, budan by­laı Semıpalatınskini Semeı ataıyq de­geni quba-qup boldy. «Ýst-kameno­gorsk» qalasyn qazaq ishi, qazaq baspa­sózi báz-baıaǵydan О́skemen dep atap kele jatqany málim. Osynaý ábden qalyptasqan dástúrdi resmı zańdas­tyratyn ýaqyt pisip jetken sııaqty.

 Joǵaryda atalǵan alashshylar jazǵan petısııada dinı basqarmalar uıymdastyrý, qazylar sotyn saılaý, ákimshilik oryndaryn qurý talap etilse, munyń astaryndaǵy ıdeıany túsinip jetý qıyn emes: ulttyq qundylyqtardy molaıtýǵa bılik tarapynan qamqorlyq, basshylyq jasaý kerek. Sonsoń ana tilinde sóıleý, jazý úlgisin aldymen bıliktiń ózi kórsetýi abzal. Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń kitaptaryn, maqalalaryn oqyp otyrǵanyńda qazaq saıası tilin Elbasynan úırený kerektigine súısine kóz jetkizemiz. Al endi Parlament, Májilis qabyldaǵan qujattardy oqý orysshadan aýdarǵan tárjima bolǵandyqtan, qasqyrdyń moıny sııaqty ıkemsiz sóılemderdi túsine almaı, aqyry oryssha orıgınalǵa kóz salmasyńa amalyń qalmaıdy. Bıliktegi kóp-kóp sheneýnik qazaqsha sóılep, resmı qujattardy ana tilinde jazýǵa qashan tóseler eken dep armandaısyń.

Qıynshylyq kóp. Biraq ana tiliniń elimizdiń barlyq túkpirinde saltanat qurýyna bóget bolyp otyrǵan kemshilikterdiń sebep-sebebin máde­nıe­timiz ben ádebıetimizdi damytý isin tıisti dárejede basqara almaı otyrǵan qazaq ózimizden kórýimiz kerek. Ana tili órisin keńeıte berýge baǵyttalǵan is-sharalardy dáıekti túrde júzege asyrý – máńgilik el bolýymyzdyń basty sharty.

Sherıazdan ELEÝKENOV,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty