Tumanbaı MOLDAǴALIEV

Qazaq ádebıeti orny tolmas aýyr qazaǵa ushy­rady. 77 jasqa qaraǵan shaǵynda asa kórnekti aq­yn, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syı­ly­ǵynyń laýreaty, Qazaqstannyń halyq jazý­shysy Tumanbaı Moldaǵalıev dúnıe saldy. Ol 1935 jyly 20 naýryzda Almaty obly­sy­nyń Eńbekshiqazaq aýdanyndaǵy Jarsý aýylyn­da týǵan. 1956 jyly Qazaq memlekettik ýnıver­sıtetiniń fılologııa fakýltetin támamdaǵan. Eńbek jolyn “Lenınshil jas” (qazirgi “Jas Alash”) gazetinde ádebı qyzmetker bolýdan bastap, 1956-1959 jj. “Pıoner” jýrnalynda áde­b­ı qyzmetker, 1959-1971 jj. “Jazýshy” baspa­synda redaktor, aǵa redaktor bolǵan. 1971-1973 jj. “Baldyrǵan” jýrnalynda jaýapty hatshy, 1973-1984 jj. “Jalyn” almanahynda bas re­dak­tor, 1984-1986 jj. Qazaqstan Jazýshylar oda­ǵy basqarmasynda hatshy bolyp qyzmet ja­saǵan. О́miriniń sońyna deıin “Baldyrǵan” jýr­na­lynyń bas redaktory bolyp jemisti eńbek etti. Tuńǵysh óleńder jınaǵy 1957 jyly “Stýdent dápteri” degen atpen jaryq kórgen. Sodan bergi ýaqyt ishinde aqynnyń qyryqtan astam kitaby oqyrman qolyna tıdi. Orys jáne batys klassıkteriniń, sondaı-aq týysqan respýblıkalar aqyndarynyń óleńderin ana tilimizge sátti aýdardy. 1968 jyly “Jańa dápter” jınaǵy úshin Respýblıka komsomoly syılyǵynyń, 1982 jyly “Júrektegi jazýlar” kitaby úshin Qazaq KSR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty atan­ǵan. 1957 jyly “Tyń jerdi ıgergeni úshin”, 1970 jyly “Eńbektegi erligi úshin” medaldarymen, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Gramotasymen marapattalǵan. 1992 jyly Búkil Túrki dúnıesi aqyndarynyń Fızýlı atyndaǵy syılyǵyna ıe boldy. Jambyl atyndaǵy halyqaralyq syılyqtyń laýreaty. Qazaqstannyń halyq jazýshysy. «Parasat», «Dostyq» ordenderiniń ıegeri. Nurǵısa Tilendıevtiń, Shámshi Qaldaıaqov­tyń, Áset Beıseýovtiń, basqa da tanymal kom­pozıtorlardyń “Qustar áni”, “Qustar qaıtyp keledi”, “Baqyt qushaǵynda”, “Ánim sen ediń”, “Shaqyrady kóktem”, t.b. júzdegen ánderge óleń jazǵan. 2007 jyly «Qustar qaıtyp ba­ra­dy» atty án teksteriniń jınaǵy jaryq kórdi. Aqynnyń qalamynan týǵan «Stýdent dáp­teri», «Kámıla», «Quralaı», «Alataý qyzy», «Zýlaıdy kúnder», «Jańa dápter», «Shaqy­ra­dy jaz meni», «Qosh, kóktem», «Júrek oıaý qa­sh­anda», «Hattar, hattar», «Mahabbat oty són­beıdi», «Men de jıyrma jasta edim», «Qustar qaıtyp keledi», «Taýdan túsken sáýle», «Jı­yrma besinshi kóktem», «Júrektegi jazýlar», «Tynyq muhıt dápteri», «Saryala kúz kelgende», «Týǵan elim — tiregim», «Saǵyndyrǵan kóktemder», «Shyńdaǵy gúlder», «Qar jaýyp tur», «Umytpa meni» sııaqty jyr jınaqtary – ondaǵan ǵasyrlyq tarıhy bar qazaq jyryna olja salǵan, oqyrman qaýymnyń júregine jol tapqan, ádebıetimizdiń altyn qazynasyna aı­nalǵan ólmes shyǵarmalar. 2002 jyly jaryq kórgen aqynnyń 14 tomdyq shyǵarmalar jı­naǵy osy sózimizdiń aıqyn dáleli. Qazaq jyrynyń ary men abyroıyn arqa­lap, ulttyq poezııamyzdy álemdik bıikke kó­ter­gen, sanaýly sańlaqtarymyzdyń birine aı­nal­ǵan kórkemsóz sheberiniń ózgeshe bitimi men óristi poezııalyq álemi týǵan halqymen birge jasary daýsyz. Aqynnyń tumadaı tunyq jyr jaratqan ultjandy bolmysy men aqjarqyn beınesi el júreginde máńgi saqtalady. Qazaq ádebıetiniń kórikti bir dáýirindeı bolǵan Tumanbaı Moldaǵalıevtiń shynaıy klas­sı­ka­lyq úlgidegi poezııasy halqymen birge jasaı beredi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti. * * * О́LEŃDEGI TUNYQ BULAQ Oıpyrmaı, ómirden Tu­man­baı ótti degen ne sumdyq?! Tuma­shym-aý, myna meni, aǵań­dy, óziń­niń Muzaǵańdy dúnıe jal­ǵanda japadan-jalǵyz qal­dy­ryp kete barǵanyń qalaı. Men seni mektep qabyrǵasynda oqyp júrgen sha­ǵyńnan bilip, alpys jyldan astam ýaqyt Tumashym, óleńdegi tunyq bula­ǵym dep kele jatyr edim ǵoı. Men Muzaǵa bolsam, keıingi bar­lyq tolqynnyń Tuma­ǵa­sy sen ediń ǵoı. Qaıran Qadyr ekeýiń qos qanatym ediń ǵoı. Endi sol qos qanatym birdeı qaıy­­rylyp, poezııa aıdyny qos aqqýy­nan aıyrylǵandaı kúı keship otyr­myn aýrýhanada. Biz kórisip-biliskennen-aq baý­yr bolyp kettik. Ol kezde sen stýdent ediń. Odan seni «Bal­dyr­ǵan» jýrnalyna poezııa bólimi­niń meńgerýshisi etip qýana-qýana qyzmetke alǵanbyz. Sosyn tile­gińdi tilep, jaýapty hatshylyqqa joǵarylatqanbyz. 60 jyl sháı despedik, bir týǵannan artyq ta­tý-tátti, syrlas ta muńdas bol­dyq. Esh aıtary joq, orny tolmas, ókinishi ketpes aýyr qaza. Bir ǵana jubanysh sol, meniń Tu­mashymnyń artynda ólmes óleń­deri qaldy. Onyń qaıtalanbas sulý sazdy, aıryqsha ásem, nazdy óleńderi qazaq halqymen birge máńgi jasaı beretinine qudaıdaı senýge bolady deımin. Ne deıin, Tumashymnyń aldy jaryq bolsyn. Peıishtiń tórinen oryn tapsyn. Qosh, Tumashym!.. Muzafar ÁLIMBAEV, Qazaqstannyń halyq jazýshysy. * * * QUSTARMEN BIRGE QAITYP KETTI-AÝ... Tumashpen tanystyǵymyz 1955 jyldan bastalady. Men ol kezde konservatorııada komsomol komı­te­tiniń hatshysymyn. Bir jas jigit kelip tur. «Sizben sóıleseıin dep edim», deıdi. – Ne aıtaıyn dep ediń? О́ner­diń qaı túrinen habaryń bar? – dep synaı qaraımyn. – Eshqandaı túrinen habarym joq, – deıdi ol da jasyrmaı. – Onda bara ber, – dep álgi jas jýrnalısti keri qaıtaryp jibergen edim. Sol qylyǵymdy áli kún­­ge deıin keshirmeı oty­ramyn. Qaı­dan bileıin, sondaǵy jas balanyń keıin qazaqtyń aqı­yq  aqynda­ry­nyń biri bolaryn. Mine, qaıran osy Tumashy­myz­dan oıda-joqta aıy­rylyp qal­ǵanymyz bárimizdiń qabyrǵamyz­ǵa batyp ketti. Ja­qyn­da ǵana úıde qonaq bolyp edi. Aǵaly-inideı syrla­syp, uzaq áń­gi­me­les­tik. Dál osy­laı odan sa­ry­ala kúzde kóz jazyp qalaty­ny­myz­dy júregim erte sez­gendeı eken-aý. Qustardy jyrlap edi. Endi dál osy mezgilde Tumanbaıdyń rýhy jyl qustarynyń qanatyna ilesip jyly mekenine ushyp bara jat­qanyna tańǵalamyn. Kúni keshe Qa­dyr ketti, ortamyzdy oı­syra­typ. Qazaq eli endi myna Tuman­baıyn qara jerdiń qoı­ny­na tap­syryp, qaıǵydan qan jy­lap ja­tyr. Qazaqtyń qos uly aqynyn sum ajaldyń birinen soń birin qa­tar alyp ketkeninen eseń­gi­rep qal­dyq. Ulylyq alys­ta­ǵan­da ǵana bilinedi degen osy. Jat­qan jeri ján­natta bolsyn, Tuma­shymnyń! Erkeǵalı RAHMADIEV, Memlekettik syılyqtyń laýreaty. * * * BAQUL BOL, AǴA! Jýyrda ǵana teledıdardan kó­rip edim. О́z sózderine jazylǵan ásem ánderdi elite tyńdap otyr edi. Sonda esime túsken-di. Sonaý 50-shi jyldary Qasymnan aıy­ry­­lyp, eseńgirep qalǵan qazaq jur­­tyn ózine birden jalt qara­t­qan «Stýdent dápteri» atty jup-juqa kitap edi. Ol kezde oqtaý jutyp qoıǵandaı omyraýdyń otyz túı­mesi túgel túımelenip, syp­tyqtaı bolyp syqıyp tura­tyn aqyn pa­qyrdyń adam bolyp kisi betine tike qarap, ázil-qal­jyń aıtqanyn alǵash sol kitaptan kórip edik... Ylǵı jymııa kúlip, jadyraı qaraıtyn aqjaırań aǵa Tumanbaı jan balasyna jaman­dyq oıla­maıtyn aqpeıil minezin alǵashqy jyrlarynan-aq jarqy­ratyp jaı­yp salǵan-dy. Joqtyq pen jetimdik dińkeletken balalyq shaqqa boı bermeı, onyń óleń­derinen jas­tyq jiger, albyrt arman, ot­taı ystyq mahabbat lebi sharpyp turatyn-dy. Oǵan ilese shyqqan Erkesh pen Saǵıdyń erke jyr­la­ry, Qadyr men Jumekenniń oıly óleńderi qosylǵan bul jyldarǵy jastar poezııasy týra­ly uly Muq­tar Áýezov «jyl kelgendeı ja­ńa­lyq sezemiz» degen. Ol bú­gingi Mu­qa­ǵalıdyń aqberen asyl qala­my­nan tasty buzyp taýdy jar­ǵandaı joıqyn qýat alyp, ádebıe­timizdiń barsha qudi­retin ta­nytar asaý arnaǵa aınal­dy. Tu­manbaı son­daı jańa urpaq­tyń tólbasy boldy. Qazaq lı­rıka­sy­nyń sary­aýyz balapandaı balǵyn kezinen azýy al­ty qarys sam­ur­yqqa aı­nal­ǵanyna deıin uly sherýdiń al­dyn bermeı ylǵı kósh basynda júrdi. Jan joldasy Qadyr Myr­zalıev aqyn ólgende qabyrǵasy qaıysyp aıt­qan ys­tyq lebizi áli esimizde. Máńgilik dańq bıiginde qatar jat­­­qan qos arysqa  artyn­daǵy eli egile bas ıedi. Jyrly dáýrendi, nur­ly dáý­rendi jaqsy ótkizdiń Tu­man­­baı. Jaıly jatyp, tynysh uıyq­ta. Baqul bol, aǵa! Ábish KEKILBAIULY, Qazaqstannyń Eńbek Eri. * * * BÚKIL ELIMIZ ÚShIN AÝYR QAIǴY Men úshin Tumaǵańnyń qazasy – qulaq estigenmen, áli kóńil senbegen aýyr habar bolyp otyr. Tumaǵańdaı talantty aqynnyń  aramyzda endi joq ekenin seziný janǵa batady. Jarty ǵasyr boıy tamasha kompozıtorlardyń ánderine, tipti  keıingi býynǵa da óleńder jazdy. Tumaǵań mýzykany tereń túsi­ne­tin, onyń názik ıirimderin tereń túısinetin aqyn edi. О́ziniń eńbe­gimen, talantymen súıkimdi adam edi. Úndemeı ǵana, montıyp jú­retin ardaqty aǵamyz bolatyn. Qa­zirgi kóz aldymyzda júrgen aqyndardyń eńselisi – Tumanbaı aǵamyz edi. Ol kisi sııaqty saz­ger­diń áýenin, ánshiniń janyn túsi­netin aqyndar sırek. Sońǵy elý jyldyń ishinde án jazǵan qaı kompozıtordy alsań da Tumanbaı Moldaǵalıevtiń aty bar. Onyń sózderine jazylǵan ánderdi oryndamaǵan ánshi de sırek. Men ózim de ol kisiniń kóp­tegen shyǵarmalaryn oryndadym. Bizdiń de el kózindegi ánshi ata­nýy­myzǵa Moldaǵalıevtiń qosqan mol úlesi bar. Moldaǵalıev poezııada óshpes­teı, ólmesteı mura qaldyrdy, án ónerine ólsheýsiz eńbegin sińirdi dep ózimizdi jubatqanmen, aýyr eken. О́kinishti! Kútpegen kúni ketip otyr ǵoı aramyzdan. Shy­nym­dy aıtsam, tóbeme muzdaı sý quı­ǵandaı qınalyp otyrmyn. Denesin ǵana qara jerge qoıarmyz, da­ryny sol dara kúıinde ómir súre beredi. Iá, Moldaǵalıev syndy aqyn­nan aıyrylǵanymyz búkil elimiz úshin úlken qaza. Búgin qazaq má­denıeti úlken qaıǵyǵa dýshar bo­lyp otyr. О́nerdegi úlken bir jaı­qalǵan báıterek qulap, saıasy­nan aıyryldyq. Bıbigúl TО́LEGENOVA, KSRO halyq ártisi. * * * ÁR О́LEŃI JÚREGINEN TÝATYN Tumanbaı ekeýmiz zamandas bolǵandyqtan aramyzdaǵy dostyq qarym-qatynas eshqashan úzilgen emes, birde alys, al endi birde jaqyn da júrgen jaıymyz bar. Biraq ta  Tumanbaı týraly pikirimiz ózgerip kórmepti. Basqa kóp­te­gen aqyndar aq qaǵazǵa kók sııasyn malyp oty­ryp óleń jazsa, Tumanbaı tek júregimen ǵana jazatyn edi. Ol óziniń ǵajap bolmysyn bir-eki jolmen ǵana aıtyp túsindirgen adam. Ol ózi: «Qyrda meniń bir toıym ótip jatyr, Kóńilimniń kókparyn ala qashyp» – deıdi. Tumanbaıdyń bar ómiri osy eki jolǵa syı­­yp turǵan sııaqty. Tumanbaı ózin halqymen bir­ge, qazaǵynyń balasymen birge sezingen adam. Men tip­ti aıtar edim: «Tumanbaı qalalyq bolmaı ketken aqyn», dep. Osy qaraly habardy estigen kezde Roza ekeýmizdiń de júregimiz shyr­qyrap, esimizden ta­nyp otyrmyz. Aqyn adam­­­nyń súrgen ómiri sanmen eseptelmeıdi ǵoı. Ony pá­len jas­­qa kelip dúnıeden ótken eken dep aıta­tyn­daı adam emes. Onyń endi jańa ómiri, taza ómi­ri, ja­ryq, sáýleli ǵumyry endi basta­lady dep oılaı­myn. Qosh, baýyrym! Ákim TARAZI, Memlekettik syılyqtyń laýreaty. * * * SYRLASYMNAN, MUŃDASYMNAN AIYRYLDYM Tumanbaı aǵany eki-úsh jas úlkendigi bolǵan soń kóke deýshi edim. Ári aǵa dosym sanaı­tyn­myn. Qatar kele jatyr edik. My­nadaı sumdyq ta sýyq ha­bar­dy estigende júregim toqtap qala jazdady. Senbegendikten, qa­tar júretin azamattarǵa ha­bar­lasyp, anyqtap bildim. Shy­­­nynda da adam sengisiz jaǵdaı eken. Nege deseńiz, osydan eki-úsh kún bu­ryn ǵana sóıleskenmin. О́zimiz jaǵdaı aıtysyp, hal surasyp kúnara habarlasyp tu­ra­tynbyz. Mundaı jamanat bola qoıady dep ózi de, men de oı­lamaǵan edik. Sóılesken saıyn ómir, óleń týraly uzaq áńgime shertetinbiz. Keıde tań aldynda telefon soǵyp «túnde bir óleń jazyp edim, tyńdap jibershi» dep otyratyn edi. Onyń ústine densaýlyǵy jaqsy bolatyn. Mu­qaǵalıdyń, Qasymnyń mereı­toı­laryna bardy. Men telefon soqqanymda Ekibastuzǵa júrgeli otyrmyn degen edi. Osy jasqa kelgenshe kópti kórdik, kóp adammen aralastyq qoı. Biraq bizdiń Tumekeń bireýge qııanat jasapty, jaman sóz aı­typ­ty degendi eshqashan estigen joqpyn. Keıde óleńderin, estelik­terin aıtyp otyryp: «Osy adam jaıly jaman sóz aıtyp qoı­ǵa­nym joq pa?» dep únemi aldy-artyna qarap júre­tin edi. Sonda: «Oı, Tumaǵa, pende bolǵan soń anda-sanda aıta­myz ǵoı», deı­tin­min. Kórdińiz be, osylaı kókire­gin taza ustaıtyn, adamǵa tek jaq­­sylyq bolsyn dep tura­tyn adam edi. Jaq­sy­lyqtyń bári mende ǵana bolsyn dep emes, óz­gege de tilep júre­tin. Endi, mine, os­yn­­daı tileýlesimnen, syrla­sym­­nan, muńda­sym­nan aıyrylyp qaldym. Jazmysh degen osy. О́lim degen aıtqyzbaı keledi. Tipti, jó­pel­de­mede aýzyma sóz de túspeı tur. Qa­tar júrgen bizge, zaman­dastaryna ǵana emes, ıisi qa­zaq­tyń, alty alashtyń qabyrǵasyn qaıysty­ra­tyn qaza boldy. Iá, qazaqtyń asa daryndy úlken aqy­­nynan aıyry­lyp qaldyq. Ja­ny jánnatta, ıma­ny kámil, jat­qan jeri torqa, topy­raǵy jeńil bol­syn... Sáken IMANASOV, aqyn. * * * QAZAQ LIRIKASYNYŃ KOROLI EDI Osy bir sýyq habardy estigende qazaq poezııasynyń taǵy bir altyn ustyny qulap túskendeı kúı keshtim... Meniń birden kóz aldyma Qadyr aǵany jerlep kelgennen keıin jurttan oqshaý shyǵyp, qamyǵyp, jabyǵyp otyrǵan Tu­ma­ǵańnyń beınesi keldi. Ábden qajyp, qulazyp qalypty. Qasyna baryp, ıyǵyna qolymdy salyp, kóńil aıttym. Jalǵyz men emes, kóp adam solaı etti. Ne bol­ǵan­da da ol poezııa shalqaryndaǵy syńarynan aıyrylǵan aqqýdaı bolyp qalyp edi. Sonan keıin men ol kisini Muqa­ǵa­lıdyń toıynda da, Qasymnyń toıynda da kórdim. Biraq Tumaǵańnyń júzindegi kir­biń ketpeı-aq qoıdy... Tumanbaı Moldaǵalıev qazaq lırıka­sy­nyń koroli edi. Tula boıy tunyp tur­ǵan sezim bolatyn. Mahabbat pen súıis­pen­shilikten jaratylǵan jan edi. Onyń lı­rıkalarynan qus qanatynyń sýsyly, jel­diń ýili, sýdyń syldyry, japy­raq­tar­dyń sybdyry estilip turatyn. Dú­nıedegi tebirenister men terbelisterdiń aqyny edi... Endi budan bylaı ǵumyr boıy jan jú­regi kóktem bolyp ótken Tumaǵań týraly ótken shaqpen sóıleıtinimiz ókinishti-aq. Qosh bol, Tumaǵa! Temirhan MEDETBEK, Memlekettik syılyqtyń laýreaty. * * * QOShTASÝ Eh, Tumaǵam, Tumaǵam! О́leń úshin ókpe aıtady kim oǵan. Jalǵyz jyrǵa avtor bolsaq deýshi edik, Tumaǵańa tutasymen unaǵan.   Eh, Tumaǵam, Tumaǵam! Kúlimsirep qaraýshy edi kún oǵan. Júregiń de taza edi ǵoı kúnádan. Seniń syryń ortaq edi qazaqqa, Shólimizdi bastyq káýsar tumadan.   Eh, Tumaǵam, Tumaǵam! О́leń kóshtiń basynda ediń shubaǵan, Bıik ediń dúdamal men shúbádan. Jyryńdy oqyp qýanady qazaǵyń, Ánińdi aıtyp jubanady jylaǵan.   Eh, Tumaǵam, Tumaǵam! Máńgi-baqı júretindeı din aman, Saýlyǵyńa boldy seniń kim alań. Sen esikti qaqpaı kirip kelýshi eń, Saqtaýly edi ár úıdegi sybaǵań.   Shyrqaý kókke shyǵyp alyp, qulady án, Ajal máńgi. Qutylady kim odan. «Keterinde jylaı da almaı qalypty-aý», Jyrlaý úshin jaratylǵan uly adam, Eh, Tumaǵam, Tumaǵam! Júrsin ERMAN, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.