Tozǵan «temir tulpardan» qutylýdyń joly qandaı?

Qazaqstanda kóligi júrýge jaramaı shashylyp qalǵansha saldyrlatyp mine beretinder de, jyl aralatpaı jańartyp turǵandy jón kóretinder de jetkilikti. Bul endi árkimniń qaltasyna, nıetine jáne osy baǵytta Úkimet pen tıisti kompanııalar tarapynan atqarylyp jatqan jumysqa baılanysty. 
Jalpy, kólikterdiń minilý merzimi ár eldiń avtokólik ónerkásibiniń damý deńgeıine qaraı ártúrli bolyp keledi. Máselen, Eýropa elderinde «temir tulpardy» tutyný merzimi 8 jyldan aspaý kerek eken. Biraq syrbaz evropalyqtar segiz jyl kútip júrmeı, birneshe jyldan keıin-aq «avtoqorymǵa» jibergendi jón sanaıtyn kórinedi. 
AQSh-ta da sol shamada. Avtoóndirisi damyǵan, munaı ónimderiniń nomenklatýrasy kóp, baǵasy arzan el... Avtoáýesqoılardyń tańdaý jasaýyna múmkindik mol. 
Japonııada kólikti eki jyl saıyn «sıakon», ıaǵnı tehnıkalyq tekseristen ótkizip turý kerek. Bul elde tehnıkalyq tekserýden ótkizý quny qymbat, tehnıkalyq talaptar óte qıyn. Qorshaǵan ortany qorǵaýǵa, janar-jaǵarmaıdy únemdeýge baǵyttalǵan jańalyq shyqqan saıyn, jańa talaptar da týyndaı beredi. Soǵan baılanysty «sıakonnan» jaltarǵan japondar kóligin satyp qutylǵandy, ne bolmasa qaıta óńdeıtin jerge tapsyrǵandy artyq sanaıdy. Onyń ústine, qaıta óńdeýge tapsyrý joldary jolǵa qoıylǵan, tıimdi tustary kóp. 
Árıne, Eýropa men Japonııadan keletin eski kólikterge degen suranys burynǵy postkeńestik elderde óte joǵary. Bul suranys artqan saıyn, avtoderjavalardyń eski kólikterden qutylý joldary da kóbeıe bermek. 

Kólikter qaıda, qalaı qabyldanady?
О́tken jyldyń 21 qarashasy kúni eli­mizde eski kólikterdi qabyldaıtyn qa­nat­qaqty joba bastalǵan-dy. Al­ǵash­qy eki aıdyń ishinde jobanyń aıaq alysy, av­tokólik ıeleriniń yqylas-ynta­sy jaman emestigi baıqaldy. Aqpan aıyna deıin Shym­kenttegi qabyl­daý ortalyǵyna 661 av­to­kólik jınal­sa, Qostanaıda 672 adam avto­kó­ligin «avto­qorymǵa» ótkizipti. Úshtikti Aqtóbe oblysy túıindeıdi, bul oblysta 412 mashına tapsyrylǵan. Aıtyp otyrǵan derekterimiz úsh aıdaǵy kórsetkishti ǵana qamtıtynyn eske salaıyq. 
Al bıylǵy jylǵy 26 maýsymnan bastap jańa kólikti joıýǵa ótki­zetin baǵdarlama iske qosyldy. «О́KM operator» JShS-dan alynǵan (О́ndirý­shilerdiń qysqartylǵan mindetteme­leriniń operatory) derekterge júginsek, jańa baǵdarlamanyń kóshemizdegi kólik­terdi jańartýǵa yqpaly kóp syńaıly. Atalǵan kompanııa eki túrli qyzmet túrin usynady. Birinshiden, kólik ótkizýshige tıisinshe qarajat berý. Ekinshisi, kólik ótki­zýshige salonnan jańa kólikti jeńil­dikpen alýǵa múmkindik beretin sertıfıkat usyný. 

Sonymen, «О́KM operator» JShS bir aıǵa jetpeıtin ýaqytta 119 sertıfıkat berip úlgergen. Jeńildik sertıfıkatyn alý bo­ıynsha Pavlodar qalasy aldyńǵy orynda tur. Atalǵan kólikter úshin beriletin ótemaqy kólemi kóliktiń saımandarynyń az-kóptigine qaraı úsh túrli somany quraıdy: 315 myń teńge, 450 myń teńge jáne 650 myń teńge. Sertıfıkat alý úshin tapsyrylǵan kólikterdiń zaýyttan 1980-1993 jyldar aralyǵynda shyǵarylǵanyn eskersek, 20-40 jyl júrgen kólik úshin bul jaman soma emes deýge bolatyn shyǵar. Eski eki kólikti tapsyryp, eki sertı­fı­kat alyp, ekeýinde kórsetilgen soma­ǵa bir kólik alý jaǵy da qaras­ty­rylǵan. 
Budan bólek 104 jeńil kólik, 17 jolaýshylar kóligi, 1 júk kóligi joıý­ǵa tapsyrylǵan.  Qańqasy men qozǵaltqyshy ǵana bar, júrýden qalǵan kólik úshin beriletin soma 48 myńnan bastap kóterile beredi. 
Jalpy, eki kólikterdi joıý, jańa kólik satyp alýǵa jeńildik jasaý jobasyn Energetıka mınıstrligi júzege asyryp jatqanyn aıta ke­teıik. Osy baǵyttaǵy tıisti baǵ­darlama aıasynda tıisinshe kvota qarastyrylǵan. Kvotanyń M 1 sanaty – 20 myń jeńil avtokólik, M1, N1 N2 sanattary – 1836 jolaýshylar men júk kóligin, M3, N3 sanattary – salmaǵy 5 tonnadan asatyn jolaýshylar kóligi men 12 tonnadan asatyn júk kólikterin qamtıdy. 
Kólik tapsyrýdyń qyr-syry týraly auto.recycle.kz saıtynan bir­shama keńirek aqparat alýǵa bolady. Halyqqa yńǵaıly bolýy úshin «О́KM operator» JShS osy saıtta elektrondy kezek júıesin engizip, eski kólikterdi jınaıtyn beketterdiń kestesin de jasap qoıypty. 
Taıaýda ǵana Qaraǵandy qala­syn­daǵy «Saryarqa» arnaıy ekono­mıkalyq aımaǵynda isten shyq­qan eski avtokólikterdi qaıta óńdeı­tin «RecyclingCompany» zaýyty iske qosyldy. Indýstrııalyq-ınno­vasııalyq damý baǵdarlamasy aıasynda salynǵan zaýyt ekonomıkalyq jaǵynan da, ekologııalyq jaǵynan da tıimdi deıdi mamandar. 
Ortalyq Azııada teńdesi joq zaýyt tozyǵy jetken kólikterdi joıyp, metall retinde qaıta óńdeıdi. 
– Avtokólikterden negizinen qara metall shyǵady. Sol qara metal­dy Qaraǵandynyń ózindegi metal­lýrgııa kombınattary shıkizat retin­de qabyldap, aqshasyn tóleýge daıyn. 
Qaraǵandy oblysy ákiminiń oryn­basary Almas Aıdarov kólik qabyl­daýdyń barysy týraly bylaı deıdi:
– Kóligińizdiń biraz saımany bar bolsa – 150 myń teńge, eger jab­dyqtary tym az bolsa – 48 myń teńge tólenedi. Aqshalaı almaı, sertıfıkat alýǵa da bolady. Jeńil kólikter úshin sertıfıkat 350 myńnan bas­talady, aýyr kólikter úshin  – 650 myńǵa deıin barady. 

Kóligin 
qımaıtyndar bar
Eski kólikterdi qabyldap, qaıta jaratýdyń tıimdi tustaryn eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Degenmen, taqymyna basqan «temir tulparyn» qımaıtyndarǵa da túsinistikpen qaraǵan jón dep oılaımyz. Olar­dyń da aıtary, dáıekteri bar. 
Mysaly, Asylbek esimdi jigit aǵasynyń 1994 jylǵy Audi 80 B 4 markaly kóligin minip júrgenine birneshe jyl bolypty. Áý basta 350 myń teńgege satyp alǵan eken. Es­ki bolsa da, tózimdi, adam tasýǵa da, júk artýǵa da jarap turǵan germa­nııalyq kólik sońǵy ýaqytta syr bere bastaǵan. Asylbek bizge: 
– О́tkizer edim, biraq tóleıtin aqshasy azdaý sııaqty kórindi. Maǵan 150 myńdaı aqsha usyndy, qazir oǵan mashına satyp ala almaısyń, eki ese kóp aqshaǵa da jóni túzý kólik kelmeıdi. Kóligimdi ótkizip jiber­sem, sharýalarym toqtap qalaıyn dep tur, – dedi. – Audi eski bolsa da júrip tur. Shamaly aqsha jum­sap bir jóndetip alsam, taǵy bir-eki jyl aıdaýǵa jaraıdy. Kim biledi, aq­shasyn azdap kóbeıtip jatsa, ótkizip qalýym da múmkin.  
Ásel esimdi boıjetken de eski kóligin ótkizýge qımaı júrgenderdiń biri. Volkswagen Golf IV markaly kóligi zaýyttan 1992 jyly shyqqan. Eski de bolsa qalanyń ishinde minýge jarap tur, benzındi de az «jeıdi». 
– Eski kólikterdi qabyldaıtyn jer týraly ǵalamtordan bildim. Habarlasyp, 20 myńdaı tóleıtinin bildim. Bul azdaý. Qazir avtobazar­lar­da Golf IV budan qymbat turady. Júr­meıtin kólikter úshin tıimdi shy­ǵar, men úshin tıimsiz, – deıdi Ásel. 
Degenmen, eski kólikterdi qa­byl­daý oryndaryna ótkizý ýaqyt tala­bynan týyndap otyrǵan, min­det­ti túrde júzege asyrylýy kerek shara dep oılaımyz. Sebebi, eli­mizde tozyǵy jetken kólikter jyl sanap kóbeıip barady. Onyń eko­logııaǵa zııanyn aıtpaǵanda, otan­dyq avtoónerkásip salasyn aıaq­tan shalatyn faktorlardyń biri ekendigi belgili. Oǵan qosa, qozǵa­lys qaýipsizdigine, joldardy tez toz­dyrýǵa da áser etedi. 
Resmı málimetterge súıensek, Qa­zaqstandaǵy barlyǵy 4,5 mıllıon jeńil avtokóliktiń jartysyna jýyǵy 20 jyldan astam ýaqyt minilgen eken.  Endigi maqsat – osy eski kólikterdi azaıtý, olardy jańa kóliktermen almastyrý. Parlament Májilisiniń depýtaty, Qazaqstan Mashına jasaýshylar odaǵynyń prezıdenti Meıram Pishembaevtyń sózine qaraǵanda, kólik júrgizýshilerdi jańa kólikke mingizýge múmkindik bar. Máselen, О́skemendegi avtokólik zaýytynda jylyna 120 myń avtomobıl shyǵarylady dep josparlanǵan. Zaýytta 6 myńǵa jýyq adam jumyspen qamtylatynyn, kásiporyn aýmaǵynda 400 gektarǵa jýyq aýdandy alyp jatatyn tehnopark bolatynyn eskersek, birneshe qoıandy bir oqpen atyp alýǵa múmkindik týady degen sóz. Birinshiden, halyqtyń eski kólikten túsip, jańa kólik alýǵa yqylasy artady. Ekinshiden, zaýyt janyndaǵy tehnoparkterde qajetti bólshekter shyǵarylady. Shetelden kólik qana emes, onyń bólshekterin, motor maıy, tejegish suıyqtyǵy, antıfrız syndy qajettilikterin ákelý úshin onyń bastapqy baǵasynan bólek, kedendik shyǵyndary da qym­battaǵanyn eskersek, avtoáýesqoılarǵa óz qumarlyqtaryn óz elimizde ótegen tıimdirek. Sonyń arqasynda elimizdiń avtoónerkásip salasy da alǵa jyljýy tıis. 

Eskirgen mashınanyń endigi kúıi 
Qaıta kádege jaratý zaýytyna tapsyrylǵan kólikterge ne bolady? Aldymen ony ólsheıdi, radıasııalyq áseri tekseriledi. Sodan soń qaýipti degen maı, basqa da suıyqtyqtary aǵyzylyp, akkýmýlıatory alynyp, rezeńke zattary aǵytylyp tastalady. Kádege jaraýy múmkin, bútin degen bólshekteri de bólek alynady. Sosyn, shrederde usaqtalyp, metall kúıinde balqytý zaýytyna jiberiledi. Qabyldaýshylar kóliktiń jóndelip, qaıta satylyp ketpeýin qatań qadaǵalaıdy. Sebebi, ondaı kólikter qorshaǵan ortaǵa da, adamdarǵa da qaýipti. 
Jalpy, 1 lıtr mashına maıynyń 200 tonnaǵa tarta topyraqty las­tap, ol jerdi ondaǵan jyl boıy paıdalanýǵa jaramsyz etip tastaıtyny ǵylymda dáleldengen. Oǵan elimizdegi jyl saıyn jaramsyz bolyp qalatyn 90 myń tonnaǵa jýyq avtodońǵalaqty qosyńyz. Osy sııaqty qorshaǵan ortaǵa zııan keltiretin zattar kóne kólikterdi kádege jaratatyn jerlerde jınalsa, qurylys maqsattaryna qoldanylsa, zııannyń ornyna paıda kórýge bolar edi.  
Eski kóligin jańaǵa aıyrbastaýǵa árkim-aq beıil. Muny bizdiń tabıǵı suranysymyz da, basqa elderdiń tájirıbesi de kórsetip otyr. Tek sony tıimdi ári tezirek júrgizýdiń tetikteri durys jasalsa bolǵany.  

Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»