Kúmis qanat ushaq Vnýkovo áýejaıyna kelip qonǵanda ymyrt úıirilip qalǵan edi. Qas-qaǵym sátte-aq qarańǵylyq qoıýlanyp shyǵa keldi. Sýmańdaǵan sýyq jel alyp ushaqtyń jyly salonynan shyqqan jolaýshylardyń qoıyn-qonyshyn keý-
lep, denesin titiretti. Shyńyltyr aıaz bet shymshıdy. «Almatyda aýa raıy ashyq, kún jyly edi, – dep oılady ol. – Máskeý aspanyn qorǵasyndaı aýyr, qaraqoshqyl bult torlap alypty. Osyndaı kóz baılaıtyn bulyńǵyrlyqty janym súımeıdi. Tabıǵattyń da, onyń eń ǵajaıyp týyndysy adamnyń da ashyq, jaıdary bolǵanyna ne jetsin. Júregim asaý attaı týlap, atqaqtaı soqqany nesi? Sezimim aldamaýshy edi, bul neniń belgisi?.. »
– Nursultan Ábishuly, salamatsyz ba? – Ol oı ormanynan shyǵyp, daýys shyqqan jaqqa qarady.
– Salamatsyz ba?
– Men Borıs Nıkolaevıchtiń tapsyrmasymen sizdi tosyp turmyn.
– Jaıshylyq pa?
Aspan tústes kógildir kózdi, suńǵaq boıly, sulýsha jigit jaryqshaq daýyspen jasqana sóıledi:
– Borıs Nıkolaevıch shuǵyl habarlasýyńyzdy ótindi.
Ekeýi júre sóılesip asa mártebeli jolaýshylar aıaq sýytatyn bólmege kelip kirdi. Elsınniń ókili Belovejge qońyraý shaldy da, telefon trýbkasyn Nazarbaevqa usyndy.
– Nursultan Ábishuly, dál qazir shuǵyl túrde Belovejge ushyp kelýińdi ótinemin, – dedi Elsın.
– Ne úshin? – dedi Nazarbaev Elsınniń asyǵys sóılegen daýsynan áldebir abyrjýshylyqty ańǵarsa da, qashanǵy ádetimen sabyr saqtap.
– Reseı, Ýkraına, Belorýssııa úshtigi shuǵyl túrde asa mańyzdy qujat ázirlep, tap osy jerde soǵan qol qoıamyz. Soǵan Qazaqstannyń tórtinshi bolyp qosylýyn qalaımyz. Shýshkevıch pen Kravchýktyń da ótinishi osy.
– Ol qujat ne týraly?
– Keńes Odaǵyn taratý týraly.
Elsınnen soń Belorýssııa basshysy Shýshkevıch te, Ýkraına prezıdenti Kravchýk ta Nazarbaevpen telefon arqyly tildesti.
Reseı, Belorýssııa, Ýkraına prezıdentteri Qazaqstan Prezıdenti Nazarbaevqa úsheýlep salmaq salǵanda báriniń aıtatyny bir sóz: shuǵyl túrde Belovejge ushyp kelip, asa mańyzdy qujatqa Qazaqstan atynan qol qoıý. Jaratylysynan keńpeıildi bolsa da, Nursultan Ábishuly bul usynysty qabyldaı almady. «Úsh birdeı iri memlekettiń atynan sóılep turǵan asa mártebeli, bıik bedeldi eski dostarymnyń kóńilin qansha qımasam da, qınalsam da, el senimin aqtaýym kerek. Maǵan halqymnyń qamynan qymbat eshteńe joq!» Qas-qaǵym sátte osyny oılap úlgergen Qazaqstan basshysy shuǵyl sheshim qabyldady.
– Elmen aqyldasyp, keńesip almaı ondaı asa jaýapty qujatqa qol qoıa almaımyn, – dedi Nursultan Nazarbaev. Qazaqstan Prezıdentiniń kesimdi sózinen keıin úshtik odaq óz isterine kirisip ketti.
Al ol qaıtadan oı ormanyna oraldy.
«Sonda bul qalaı bolǵany? Tuıyqtan shyǵýǵa jantalasqan Gorbachev elde qalyptasqan jaǵdaıdy talqylaý úshin Ýkraına, Belorýssııa, Reseı jáne Qazaqstan prezıdentterin Kremlge shaqyrǵan joq pa edi? Sol sátte emes pe, Elsınniń maǵan telefon shalyp: «Men Belorýssııaǵa ushpaqpyn. Kravchýk ta sonda kelmekshi. Sol jerde aqyl qosyp, Gorbachevqa naqty usynyspen kelemiz» degeni.
«Sonda bul qalaı bolǵany? Tuıyqtan shyǵýǵa jantalasqan Gorbachev elde qalyptasqan jaǵdaıdy talqylaý úshin Ýkraına, Belorýssııa, Reseı jáne Qazaqstan prezıdentterin Kremlge shaqyrǵan joq pa edi? Sol sátte emes pe, Elsınniń maǵan telefon shalyp: «Men Belorýssııaǵa ushpaqpyn. Kravchýk ta sonda kelmekshi. Sol jerde aqyl qosyp, Gorbachevqa naqty usynyspen kelemiz» degeni. Gorbachev Odaqtyq sharttyń barlyq nusqasynda óziniń jeke bıligin saqtap qalýǵa jantalasyp baǵýda. Al Elsın bastaǵan top oǵan jol bergisi joq. Osynyń sońy saıası taıtalasqa aparyp soqpasa jarar edi. Gorbachevtiń bulańquıryq saıasaty kúmándi kóbeıtip, tumandy qoıýlatyp barady. Sonyń saldarynan eldegi ekonomıkalyq qana emes, saıası reformalar da tuıyqqa tirelip tur. Tuıyqtan shyǵar jol qaıda? Elsın, Kravchýk, Shýshkevıchtiń oıynda ne bar? Qazaqstan úshin qaı jol tıimdi? Meniń qandaı baılam jasaǵanym jón. Saıasat ta egin sııaqty, ne ekseń, sony orasyń. Áliptiń artyn da baqqan jón shyǵar, áıtse de, qapy qalýǵa haqym joq. О́mirdegi ózgeristerge oraı ýaqytpen birge adymdaıtyn batyl da shuǵyl sheshimder kerek. О́reń jetse oqıǵa men ýaqyttyń aldyn orap ket. Saıasatta asyǵýǵa da, keshigýge de bolmaıdy...»
Aınymas serigine aınalǵan aýyr oılar Nursultan Ábishulyna tún ortasyna deıin uıqy bermedi. Qansha kesh jatsa da qanǵa sińgen qashanǵy daǵdysymen erte oıanyp, tósekten sergek turǵan ol ertesine kúnilgergi kelisim boıynsha Kremlge, Gorbachevqa keldi. Nursultan Nazarbaev Gorbachevtiń jeke ózimen kózbe-kóz sóılesermin dep oılaǵan, áıtse de, Elsın de sonda eken.
Úsheýiniń arasyndaǵy qııýy qashqan qıyn áńgime eki saǵattaı sozyldy. Gorbachev pen Nazarbaevtyń suraqtaryna Elsın tolyqqandy jaýap berdi. Belovej qoryǵynda bas qosqan úshtiktiń atynan Sovettik Sosıalıstik Respýblıkalar Odaǵynyń taratylǵany jáne Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy jarııalanǵany aıdan anyq boldy. Sol sát Gorbachevtiń jaltyr basy sol jaq shekesindegi qalyna deıin tership, surǵylt júzi onan ári surlanyp shyǵa keldi...
Kremlden shyǵa salysymen Qazaqstannyń Máskeýdegi elshiligine kelgen Nursultan shetel jornalshylarynyń úlken tobymen baspasóz máslıhatyn ótkizdi. Ol óziniń Máskeýge ýaǵdalastyq boıynsha Odaqtyq sharttyń jobasyn talqylaý maqsatynda Reseı, Ýkraına, Belorýssııa basshylarymen kezdesý úshin kelgenin, alaıda, kútpegen jaǵdaıǵa tap bolǵanyn, Belovej úshtigine eshqandaı qarsylyǵy joqtyǵyn aıta kelip, ulttyq, etnıkalyq belgilermen saıası toptasýdyń asa qaterli ekenin qadap aıtty.
– Atom qarýlary shoǵyrlanǵan Reseı, Ýkraına, Belorýssııa, Qazaqstan bir saıası odaqta bolǵany jón. Munyń ózi burynǵy keńestik keńistikten ıadrolyq qaýip-qater bolmas pa eken degen dúnıejúzilik qaýymdastyqtyń kúdigin seıilter edi, – dep atap kórsetti.
KSRO quramynda bolǵan respýblıkalardyń táýelsizdigin tanyp, saıası jańarýdy órkenıetti jolmen júzege asyra otyryp, olardyń Birikken Ulttar Uıymyna múshelikke ótýine de jol ashýy-
myz kerek degen oı baspasóz máslıhatynyń ózegine aınaldy.
Jeltoqsan aıynyń onynshy juldyzynda Almatyda Nursultan Qazaq Sovettik Sosıalıstik Respýblıkasy degen ataýdy Qazaqstan Respýblıkasy dep ózgertý týraly Jarlyqqa qol qoıdy.
Biraýyzdan maquldanǵan Málimdemede Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyn qurý barysynda keńestik keńistiktegi respýblıkalardyń quqyqtyq teńdigi saqtalýy qajettigi qadap aıtyldy. Sonymen birge, Táýelsiz Memleketter Dostastyǵynyń teń dárejeli quryltaıshysy bolaıyq degen usynys ta kún tártibine qoıyldy.
Sol tarıhı kúni búkil halyq saılaǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń óz qyzmetine kirisýine arnalǵan Joǵarǵy Keńestiń saltanatty májilisi boldy...
Nursultan saltanatty májilisten kesh qaıtsa da, jatar aldyndaǵy jelpiniske shyqty. Túngi Almatyny samaladaı jarqyratyp jibergen elektr jaryǵy ashyq aspanda jymyńdaǵan sansyz juldyzben jarasa jarqyraıdy. Alataýdyń myna bir tusy alǵa qarap atylǵaly turǵan taý taǵysy – barysqa uqsaıdy. Áne bir alqarakók shyńnyń ushar basyna qona qalǵan aqsharby bult qyz moınyna oralǵan aq oramal sııaqty. Aınala tóńirek keshkisin jaýyp ótken jyly jańbyrmen shaıynyp, shań, tozańnan tazaryp qalypty. Taý jaqtan soqqan taza aýamen keýde kere demalyp, aınalaǵa súısine kóz tastaǵan Ony saýaly kóp, jaýaby joq samsaǵan san oılar bılep aldy.
«Qazaqstan muhıtta júzgen alyp keme. Al ony mekendegen san ult pen ulystan turatyn respýblıka turǵyndary sol kemedegi shyǵarda jany bir, taǵdyry ortaq jolaýshylar. Halyq maǵan sol kemeniń shtýrvalyn ustatty. Bul keme sosıalızm jaǵalaýynan uzap ketti. Ázirge aty belgisiz arǵy jaǵalaýǵa jetkenshe alda uzaq jol jatyr. Onyń qaýip-qateri kóp, qıyndyǵy da az emes. Kúni keshe jaı ǵana tolqyǵan muhıt búgin arystan jaldy aqshýlan tolqyndaryn aspanǵa atyp, júgen-quryq tımegen shý asaýdaı týlaıdy. Kóbimiz asaý tolqynnyń alǵashqy dúmpýine shydamaı, syr bere bastadyq. Keýdesin kúnge súıgizgen kókala muhıt tósinde ekpini qatty daýyl turyp, alyp kemeniń ózin asyqtaı atyp, qaqpaqyl ǵyp qaqpasyna kim kepil? Sondaı shtorm kezinde shtýrvalda kirpik qaqpaı turýǵa shydaımyn ba?! Shydaýyn shydarmyn-aý, Temirtaýdyń temir peshinde eki myń gradýstyq otty kósetip, ómirdiń talaı tezinen ótkizgen qaısar taǵdyrym tózimdilikke de tárbıelegen joq pa? Másele tek qajyr-qaıratta ǵana ma eken, kúrmeýi qatty kúrdeli sıtýasııalardan adastyrmaı alyp shyǵatyn aqyl-aıla da kerek emes pe? El taǵdyry sheshiler tusta jaǵdaıly jerde janaı, jaǵdaısyz jerde jaryp ótý paryz. Qandaı qıyn kezde de jol tabýym kerek. Qatelesýge qaqym joq…»
Ashy ishekteı shubatylǵan oı jelisin úzbeı úıge kirgen Nursultan Ábishulyna Sara Alpysqyzy telefon tutqasyn ustata qoıdy.
– Kesh mazalaǵanyma keshirim, – dedi alystan sóılese de daýysy ap-anyq estilgen Túrikmenstan prezıdenti Saparmurad Nııazov.
– Oqasy joq, – dedi Nursultan, – qazir ýaqyt sanaıtyn kez be?
– Onyń ras. Myna slavıandar Odaq quryp, osqyryp tur. Biz, musylmandar bir áreket jasamasaq bolmas. Aqyl qosaıyq. Ortalyq Azııa memleketteriniń basshylaryn Almatyǵa shaqyr.
– Aqyldasaıyq degenińiz jón. Áıtse de Almatyda emes, Ashhabadta jınalǵanymyz durys bolar edi.
– Nege?
– Parsy tilinen engen Ashhabad degen sóz «ǵashyqtar qalasy» degen uǵymdy bildiredi. Birin-biri saǵynǵan ortaazııalyq baýyrlar ystyq sezimderin ystyq jerde, ǵashyqtar qalasynda aıtsa órtke tıgen daýyldaı ótimdi bolady.
– Nursultan Ábishuly, qysyltaıań shaqta da ázil-qaljyńyń qalmaıdy-aý.
– Ázil – kóńildiń ajary, Saparmurad Nııazovıch. Al sózdiń shynyn aıtyp, máseleniń mánisine úńilsek te, tap osy kezdesýdiń Almatyda emes, Ashhabadta ótkeni óte oryndy.
– Nege?
– Sebebi, jornalshy aǵaıyndar qazirdiń ózinde «Nazarbaev musylman blogyn qurýǵa kiristi» dep jazyp jatyr. Almatyda kezdessek sondaı jel sózge jem bolamyz. Durysy, biz sizge baraıyq.
– Onda kelistik. Kelińder, kútemin.
Osy áńgimeden keıin arada eki kún ótkende О́zbekstan Prezıdenti Islam Karımov, Qyrǵyzstan Prezıdenti Asqar Aqaev, Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev, Tájikstan Prezıdenti Rohman Nábıev Ashhabadqa ushyp keldi.
– Ashhabadta kún ystyq, – dedi Asqar Aqaev.
– Adamdardyń júregi kúnnen de ystyq, – dedi Islam Karımov.
– Ǵashyqtar qalasynda kezdesken baýyrlardyń júregi bárinen de ystyq, – dedi Nursultan Nazarbaev.
Ázil-qaljyńmen bastalǵan basqosý búkpesiz pikir alysqan ashyq áńgimege ulasty. Biraýyzdan maquldanǵan Málimdemede Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyn qurý barysynda keńestik keńistiktegi respýblıkalardyń quqyqtyq teńdigi saqtalýy qajettigi qadap aıtyldy. Sonymen birge, Táýelsiz Memleketter Dostastyǵynyń teń dárejeli quryltaıshysy bolaıyq degen usynys ta kún tártibine qoıyldy.
Nazarbaev bul joly da qatelesken joq.
– Slavıan odaǵyna qarsy musylman memleketter blogyn qursaq, onyń sońy Balqan taýy men Qarabahtaǵy qaqtyǵystan da asyp túsetin qasiretke aparady, biz óz respýblıkalarymyzdyń turǵyndaryn ǵana emes, Reseı men ózge memleketterdegi qandastarymyzdyń da taǵdyryn, olardyń aǵat sheshimniń qurbany bolmaýyn oılaýymyz kerek, – dedi Nursultan Nazarbaev otty janary jan-jaǵyna sáýle shashyp.
– Júdá, durys, – dep qostady Nazarbaevty qýansa da, renjise de túsin bılep, syr bermeıtin Karımov qashanǵy ádetimen sabyrly qalpyn saqtap.
– Shoń qazaqtyń myna sózi shovınısterdi shońqıtyp ketedi, – dedi manadan beri qaıta-qaıta basyn shulǵyp únsiz otyrǵan Aqaev qop-qoıý qap-qara qasyn kerip.
«Keńesip pishken ton kelte bolmaıdy» degen osy. Ashhabad málimdemesine qol qoıyp, túrikmenderdiń shól basatyn kók shaıyn iship, kóńilderin bir demdegen Ortalyq Azııa men Qazaqstan memleketteriniń basshylary Pamır taýlaryn ǵana emes, sol taýlardan da bıik saıası qıyn asýlardan asyp, óz elderine oraldy.
Ashhabad saparynda kóńilin bir demdegen Nursultan Ábishulynyń oıyna jańa bir ıdeıa kele qaldy.
«Ashhabad Málimdemesi keńestik keńistikte ǵana emes, búkil dúnıe júzinde jyly pikirler týǵyzdy. Osy oraıy kelip turǵan oń ózgeristi utymdy paıdalanyp qalý kerek. Sáti túsip, musylmandar odaǵyna slavıandar odaǵyn tarta alsaq ol qazaq úshin ǵana emes, keńestik keńistiktegi barlyq halyqtardyń baqytyna qyzmet eteri anyq. Taıtalas otyn tutatpaıtyn eń tıimdi tásil osy. Halyqtardy qarýly qaqtyǵysqa soqtyrmaýdan, el tynyshtyǵyn saqtaýdan qymbat eshteńe joq. Qalǵan sharýalarǵa ret-retimen kirisemiz. Maqsat aıqyn, mindet kóp. Jedel iske kirisý kerek!.. ».
Osy oıǵa myqtap taban tiregen Nursultan Ábishuly Ashhabad Málimdemesinde kóterilgen máselelerdi slavıandarmen birlesip talqylaý úshin Almatyda kezdesýdi usyndy. Basym kópshilikten qyzý qoldaý tapqan bul usynysqa basynda kúdikpen qaraǵandar da boldy. Sonyń biri Reseı Prezıdenti B.Elsın.
Bir qaraǵanda, yzaǵa toly kózimen sup-sýyq yzǵar shashyp turatyn, qandaı qıyn sátterde de syrtqy júnin dúrdıtip syr bermeıtin dalanyń azýly da aıbyndy, qaıratty da qaısar qasqyryn kózge elestetetin, óziniń shalt qımyl, shalymdy is-áreketimen de naǵyz kókjal kókbórini eske túsiretin Elsınniń boıynda uly derjavalyq astamshylyq darytqan menmendik te, óziniń aqyl-qaıratyna arqa súıegen senim de, eliniń qýatyna taban tiregen serpin de bar edi. Sonshalyqty som qasıettermen somdalǵan Elsındi ushaq baspaldaǵynan Nursultan Nazarbaevtyń ózi qarsy aldy. Nursultan Ábishulynyń jymıǵan jyly júzi men oraıyn taýyp aıtqan oryndy ázil-qaljyńynan soń Elsınniń qasań tartqan qasqyr júregi jibı bastady…
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Almatydaǵy rezıdensııasy syrtynan qaraǵanda, onsha ajarly da, asa aıbyndy da emes. Alǵashynda kún kósem Lenınniń murajaıy bolady degen jobamen salynǵan osynaý tórt qabatty ǵımarattyń qurylysy aıaqtalyp qalǵan tusta Nursultan onsyz da jetpeı jatqan qarjyǵa az da bolsa únem bolsyn degen oımen «Prezıdent úshin jańa rezıdensııa salǵyzbaı-aq, osyny paıdalanaıyq» degen edi. Sol rezıdensııanyń ishine sheteldik áriptesterimen birge kirgen tisqaqqan saqa jornalshy sán-saltanaty shetel memleket basshylarynyń saraı-
larynan qalyspaıtyn keń de bıik májilis zalyndaǵy úlken hrýstal lıýstraǵa qyzyǵa qarady.
Asa joǵary mártebeli memleket basshylary tórge ozyp jaıǵasyp jatty. Dál ortada Nazarbaev pen Elsın. Nursultan Ábishulynyń júzi jarqyn. Jaýar bulttaı túnergen Elsınniń betine qan júgirip, óńi kirip qalypty. Asqar Aqaev sadaqtaı ıilgen qop-qoıý qara qasyn kerip, basyn qaıta-qaıta ızep, kúlimsirep otyr. Qarshyǵadaı Kravchýk saptaǵy sarbazdaı syptaı bop, Shýshkevıch qoıan alǵan búrkitteı qazandaı basyn qaqıtyp, Ter-Petrosıan búkshıgen eki ıyǵyn jazyp, Nııazov keýdesin kerip erkin otyr. О́zge prezıdentterdiń de qabaǵynda kirbiń joq. Qýanyshta tasymaıtyn, qıyndyqta jasymaıtyn Karımov qanyna sińgen qashanǵy ádetimen túsin bılep syr berer emes. Júzinen jumsaq nur tógilgen Nursultan Ábishuly jornalshylarǵa bylaı dep habarlady: «Aldyn ala muqııat daıyndalǵan qujattar jobalary jan-jaqty talqylanǵannan keıin Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyn qurý jónindegi Kelisimniń hattamasyna burynǵy KSRO-nyń quramyna kirgen on bir táýelsiz memleket basshylary qol qoıdy».
On bir memlekettiń basshylary qatynasqan baspasóz máslıhaty aıaqtalysymen keńestik keńistik pen alys shetelderden kelgen uzyn sany bes júzden asyp jyǵylatyn jornalshylar óz elderine shuǵyl habarlar jóneltip jatty. Sol shuǵyl berilgen shuǵylaly habarlardyń mazmuny bir bolǵanmen, taqyryby san alýan. Assoshıeıted-press tilshisi jóneltken habardyń taqyryby: «Ǵasyrdyń ǵajaıyp oqıǵasy» .
Fransýzdyń «Fıgaro» gazetiniń tilshisi bylaı dep faks jóneltti: «Tuıyqtan shyǵar jol tabyldy».
«Nazarbaevtyń kóregendigi». Bul Frans-prestiń bergen baǵasy.
«Sandı Telegrafqa» «Musylmandar men slavıandar dostyǵy» atty maqala jóneltildi.
Al qazaq jornalshysy óz materıalyna «Almaty deklarasııasy» degen sypaıy ǵana at qoıyp, Ashhabad málimdemesimen qandas qujatqa qol qoıǵan Ázerbaıjan Prezıdenti Á.Mútálıbovtan, Tájikstan Prezıdenti R.Nábıevten sýyrtpaqtap syr tartty.
Búkil dúnıejúzilik qaýymdastyqty eleńdetken ǵasyrdyń ǵajaıyp oqıǵasy jaıly nebir ajarly at qoıylyp, aıdar taǵylǵan shuǵyl habarlar tórtkúl dúnıege túgel tarady.
Bul HH ǵasyrdyń sońǵy on jyldyǵy bastalǵan kúrdeli kezeń – bir myń toǵyz júz toqsan birinshi jylǵy jeltoqsan aıynyń jıyrma birinshi juldyzy edi.
Sol kúni kóńilin bir demdegen ol úıge kóńildi oraldy. «Áıtse de alǵashqy sátti qadamǵa toqmeıilsýge bolmaıdy. Alda áli alynbaǵan qanshama asýlar bar. Qıyn isterdiń qııýyn tabýym kerek. Qatelesýge quqym joq…». Jatar aldyndaǵy jelpiniske shyqqan Nursultan Ábishuly qashanǵy ádetimen sol kúni de el taǵdyryn oılaýmen boldy.
Sábıt DOSANOV,
jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Halyqaralyq Mahmud Qashqarı atyndaǵy «Túrik álemine sińirgen asa zor eńbegi úshin» syılyǵynyń ıegeri
Almaty