Ozyq ónertapqyshtyq joba

− Dúnıe júzi elderiniń úzdik je­tis­tikteri qoıylǵan pavılonnan jańa qondyrǵylaryńyz oryn alǵan eken. Sizderdiń jobalaryńyz qalaı atalady?
– «Qaıqy jelqalaq». Oryssha: «Vet­ro­koleso s kolennym ızgıbom lo­­pasteı». Ǵylymı tyń joba dep ta­ny­l-ǵan bul qondyrǵynyń avtory eki adam: men jáne kishi ulym Erjan Shaı­kenov.
−Bilýimizshe, jelqon­dyrǵy­lary­nyń qurylymy óte kúrdeli. Al siz­­der­diń jel­qa­laqty jeke bólip alýla­ry­ńyzdyń syry nede?
− Iá, jelqondyrǵylarynyń qyzmeti men qurylymy ártúrli meha­nızm­derdi biriktiretin jeke bir elektr stan­sa­syn quraıdy. Ol negizinen úsh bó­lik­ten turady: birinshi – tirek tuǵyry, ishin­de gene­ratory men ártúrli meha­nızmder orna­lasqan gondola jáne jelqalaqtar ornatylǵan urshyqbasy bar. Qondyrǵynyń barlyq salmaǵyn kóterip, turaqtylyqty úıirip turǵan tuǵyr­men, ony ornatyp, iske qosý, bar­lyq shyǵyn­nyń úshten birine shama­las. Eger bizge qondyrǵynyń qýatyn arttyrý qajet bolsa, onda barlyq tetik ornalasqan gondola men jelqalaqtardy da joǵary kóterý qajet. Bul rette erekshe atap ótetin másele, jeldiń kınetıkalyq energııasyn paıdaly ónimge aınaldyratyn negizgi tetik – jelqalaq. Onyń konstrýksııalyq qurylymy áldeneshe ret ózgertilip, aerodınamıkalyq sy­naq­tarda baıqaýdan ótkizilgen. Árıne, ár óndirý­shidegi jelqalaqtyń óz ózge­sheligi de bolýy múmkin. Degen­men, jelqalaqtyń qurylymy, qajet mól­sherine ábden negizdelgen, endi oǵan basqadaı ózgeris­ter en­gi­zý múmkin de emes. 
− Olaı bolsa, jelqalaqty ózger­týge nege talpynys jasadyńyzdar? 
− Men jumys istep turǵan jelqon­dyrǵyny alǵash ret 2005 jyly Ame­rı­kanyń Kalıfornııa shtatynda kór­dim. Ol kezde meniń úlken ulym Shev­ron kom­panııasynyń bas shtabynda San-Ramon qalasynda qyzmet etýshi edi. Ol meni Amerıkany kórip qaıt dep shaqyrdy. Biraz ýaqyttan keıin balam bir jetige demalys alyp, Kalıfornııany basynan aıaǵyna deıin aralap qaıtaıyq dep usynys jasady. Sonymen serýendep kettik. Qaıtar jol­da ataqty Iosemıtı memlekettik qory­ǵyn tamashaladyq. Onda myń­jyl­dyq, áıgili Sekvoııa aǵashy ósedi. Taý óńi­rinen ja­zyqqa shyq­qanda, bir ádemi kók­jaısań ja­ıylymǵa kez bol­dyq. Mine, osyn­da júzden artyq jel­qondyrǵylary turdy.
Men jelqondyrǵylaryna qyzyǵa uzaq qaradym. Qurylysyn baǵamdap, qalaqtardyń qozǵalysyn, jel aǵymy­nyń ótimin eseptep, oı júgirttim. Qondyr­ǵylardyń úsh jelqalaqtary baıaý aına­lyp tur­dy, aralary alshaq – 1200. Uly­mnan, myna­lar qalaı aınalyp tur, dep sura­dym. Ol jymıyp kúldi de, jel­men, dedi. Ol ıýrıst, naqtyly oı­dyń adamy. Tipti basqa mıl­lıon­daǵan adam­dar da maǵan solaı ja­ýap berer edi. Árıne, olardiki ábden du­rys. Al men bas­qasha oılap turdym: myna jel aǵymynyń qanshasy qalaq boıy­men ótip, ony aınaldyrýǵa kúsh jumsaıdy? Qalaqtardyń arasy 1200  jáne túbinen ushyna qaraı alshaqtaı beredi. Eger jelqalaqtyń uzyndyǵy 25 metr bolsa, úsh basyndaǵy aralyǵy 50 metrden artyq, sonda jeldiń ba­sym bóligi esh qyzmet jasamaı-aq bos­qa ótip ketip jatqan shyǵar. Áserle­gende jel jelge ushyp jatqan sııaq­­ty. Tú­sim de bermeıtini anyq, biraq oǵan esh­kim­di kinálaı almaısyń. Áıtse de, bul jaǵdaıdy ózgertý úshin nátıjeli izdenis qajet dep oıladym. Osy berik senimmen men Almatyǵa oraldym. Sodan bastap men izdenis jolyna tústim...
Jelqalaqtyń syrt nusqasyn ózger­týge bolady degen oı meni tynymsyz izde­nis­ke jeteledi. Jeldońǵalaqtyń ár­túr­li nusqalaryn jasaı bastadym. Birde jelqalaqty urshyqbasqa árqıly ornalastyryp kórmekshi boldym. Alǵash­qyda jelqalaqty urshyqbastyń ishki sheńberine jaqyndastyryp úshburysh­pen ornalastyrdym. Karton­nan onyń nusqasyn oıyp, ortasyna she­ge qaǵyp, aınaldyryp kórdim. Bul kezde jelqalaq urshyqbasqa eki núktemen tirke­sedi jáne kúsh alýy tikeleı be­ki­tilgen qalaqtan birshama joǵary shy­ǵar degen tujyrymǵa keldim. Kelesi kezeń­de jelqalaqty urshyqbastyń syrtyna janama ornalastyryp, qalaqtyń túpsabyn trospen tartyp qoıdym. Qa­tyr­ma qa­ǵazdan onyń da nusqasyn oıyp alyp, aınal­dyryp kórdim. Bul sheshim tipt­i tamasha kórindi. Mundaı jeldoń­ǵalaqtyń tez aınalatyny birshama anyq sııaqty. Degenmen, osylaı ornatylǵan jelqalaq meniń úmitime tolyq sáıkes emes edi.
Kenet­ten meniń basyma basqa oı kele qal­dy: ádettegi jelqalaq orna­ty­latyn orynǵa qosymsha qysqa bólik­ti bekitip, oǵan qıǵash buryshpen uzyn jel­qa­laqty ornalastyrý durys kó­rindi. Biraq bul kezde ártúrli tehnı­ka­lyq qıyn­dyqtar týyndaıdy. Son­dyq­tan kindik bóligine qıǵash buryshpen bas­qa qysqa bólikti jalǵap, onyń bos ba­syna uzyn jelqalaqty ornatý qajet dep shesh­tim. Mine, osylaı jelqalaqtyń eki úzikten turatyn tize býynmen qo­sylǵan qysqa bóligi paıda boldy. Sóıtip jelqalaqtyń jańa konstrýksııasy jasaldy. 
− Sizder oılap tapqan tize bý­naq­ty jelqalaqtyń, burynnan qol­danystaǵy túzý jelqalaqty jel­dońǵalaqtan artyqshylyǵy nede?
−Jelqalaq – shyǵyr. Bul su­raq­qa jaýap berý úshin shyǵyrdyń negizgi zańdaryn eske alaıyq. Qandaı da bir zat, basqa bóliktiń áserimen qozǵalysqa enip jumys istese, onda ol shyǵyr zańyna sáıkes qozǵalady. Shyǵyrdyń negizgi zańy boıynsha: kúsh arnasy, shyǵyrdyń aınalý kindigi men bekitý aralyǵyndaǵy ıin uzyndyǵyna tikeleı táýeldi. Bizdiń tájirıbede ol ortalyq bilikpen jelqalaqtyń urshyqbasqa bekitý aralyǵy. Jelqalaqtan beriletin barlyq kúsh, sol beký tuǵyry men jalǵas ıin arqyly beriledi. Bul shamaly ǵana aralyq. Sondyqtan jel qondyrǵysynan alynatyn qýatty arttyrý úshin únemi jelqalaqtyń uzyndyǵyn ulǵaıtady. Jelqalaqtyń uzyndyǵynyń ósýimen qatar tirek tuǵyry, gondola jáne mehanızmderdiń kólemi de, salmaǵy da, quny da artady. Qazirgi kezde olar óziniń teh­nı­kalyq shegine jetti. Máselen, qa­zir­gi qondyrǵylarda jelqalaqtyń uzyn­dyǵy 60 metr, salmaǵy 7 tonna, al gon­dolanyń massasy 400 tonnadan asady. 
Biz jelqalaqtyń konstrýksııasyn túp­kilikti ózgerttik. Ádepki túzý jel­qalaqtyń saby men urshyqbasqa beki­tiletin oryn aralyǵyna, eldiń týy túsine boıalǵan tize búktesindi, eki ıindi qys­qy bólikti ornalastyrdyq. Kózge qalypty túzý jelqalaqtyń ornyna hokkeı taıaǵyna uqsas qaıqy jelqalaq paıda boldy, esesine burynǵy qurylymnan jeldiń aǵymyn utymdy paıdalanyp, jeldońǵalaqtyń kúshin eseleı arttyrady.
Jańa jelqalaqtyń konstrýksııasy nege negizdelgen? Aıtqanymyzdaı, túzý jelqalaqtyń kúsh arnasy, onyń aınalym biligi men jelqalaqtyń bekitý aralyǵyna, týrasynda, urshyqbastyń radıýs uzyndyǵyna táýeldi. Biz kúsh arnasyna kindik ıinin qosyp uzarttyq. Endi kúsh, jalǵasqan eki ıinmen beriledi: biri urshyqbas radıýsy, ekinshisi – kindik úzigi. Al osy artyqshylyqty tıimdi paıdalaný úshin, biz jeń úzigi arqyly negizgi shyǵyrdy – uzyn jelqalaqty 30-600 buryshpen (kindik úziginiń túzýi boıymen eseptegende) oǵan ornattyq. Endi bir jaqqa ornalasqan eki ıindi jáne eki bekitý tuǵyry bar jańa shyǵyr quryldy. Osy júıe qosymsha kúsh berip, jelqalaqtyń (jeldońǵalaqtyń) 2-3 ese tez aınalýyn qamtamasyz etti.
Biz jasaǵan tize býnaqty jel­qalaqty paıdalanǵanda, jel aǵysynyń aerodınamıkasy birshama ózgeredi. Jelqalaqtyń uzyn qanaty bizdiń konstrýksııada os ıininiń túzýligine 30-600 buryshpen ornalasqandyqtan, jel aǵymyn jartylaı qıǵash jaǵdaıda qarsy alady jáne soǵan baılanysty aǵyn qosymsha kedergige soqtyǵady. Jańa jelqalaqtyń bul «kemshiligi» únemi jel aǵysynyń tyǵyzdyǵyn arttyryp, jeldiń qalaqty ıteretin kúshi ul­ǵaıady. Al jelqalaqtyń birjaqta orna­lasqan eki ıindi, eki tuǵyrly ja­ńa júıesi paıda bolǵan qosymsha shıe­le­nisti ońaı-aq oraılastyrady. Ese­sine jeldiń jańa kınematıkasy, jel­qalaqtyń jyldam aınalýyna jaǵdaı jasaıdy. 
Konstrýksııanyń taǵy da bir erek­she­ligin es­kermeýge bolmaıdy. Tú­zý, uzyn jelqalaq aınalym kezinde ón­boıy aýany týra kesip otyrady da, aýa­nyń birshama kedergisinen ótýine týra keledi. Bizdiń jeldońǵalaqtyń qalaǵy kindik bekýine 30-600 burysh­pen ornalasqandyqtan, aýany jaılap «tiledi», sebebi oǵan aldyńǵy jaqtyń aýa kedergisin edáýir sıretýi kómek etedi. Bul kezde aýanyń tyǵyz qabaty jelqalaqtyń qyryn pármendi ıterýine sáıkes, qalaq aınalymy taǵy da jyldamdaıdy. Bul jumystardy atqarý barysynda kishi ulym Erjan únemi kómek kórsetip, aqyl-keńes berdi. 
− Siz jańa ónerta­by­sy­ńyz­dyń bolashaǵyn qalaı boljaı­syz, ol jel energetıkasyn óris­te­týde óziniń dáıekti ornyn taba ma?
− Jelqalaqtyń jańa kons­trýk­­sııasynyń modelin daıyndap, Germa­nııa­da shyqqan shaǵyn eki jelqon­dyrǵysynyń kómegimen synaqtan ótkizdik. Birine biz oılastyrǵan qaıqy jelqalaqtyń tize býnaqty qysqa bóligin ornatyp, ekinshisine teńgerý úshin qosymsha túzý qubyr jalǵadyq. Generatorlardyń jumysyn baqylaý úshin bes túrli kórsetkish beretin arnaıy prıbor tirkedik te, málimetterdi jazyp otyrý úshin qol kompıýterin qostyq. Dalalyq synaq Qapshaǵaı kóline jaqyn jerde 11 kún boıy ót­kizildi. Bizdiń jańa konstrýksııaly jel­qalaq, túzý jelqalaq ornatylǵan qon­dyrǵydan 0.5-3.5 ese jyldam aınalyp jáne osy shamada qosymsha elektr togyn óndiretini belgili boldy. Bul óte joǵarǵy kórsetkish! Ony Qazaq eliniń álemdik jel energetıkasyna qosqan jańalyǵy deý artyq emes.
Jeldońǵalaqtyń tize býnaqty ja­ńa jel­qalaǵy jelqondyrǵylar ón­diri­sin de, jel energetıkasynyń bolasha­ǵyn da kúrt ózgerte alady. Bizdiń jańa kons­trýksııalyq jelqalaqty paıda­lanǵanda, rotordyń jel kınetıkasyn paıdalaný koeffısıenti keminde eki ret ósedi. Bul qýatty elektr generatoryn qoldanýǵa, tirek tuǵyrynyń, gondo­lanyń jáne basqa kóptegen mehanızm­derdiń salmaǵyn azaıtýǵa jaǵdaı jasaıdy. Sonymen qatar energetıkanyń basty kórsetkishi – óndirilgen kılovatt-saǵat energııanyń ózindik quny eselep kemıdi.
Biz jańa ónertabysymyzdy Qazaq­stannyń 5 patentimen bekittik. Áıtse de, olardyń túpkilikti quqyqqa ıe bolýy halyqaralyq uıymnyń quptaýyn qajet etedi. Degenmen, ázirshe jarııa bolǵan qujattar nemese dolbarmen jasap, bizdiń ıdeıaǵa sáıkes rotorly jelqondyrǵylardyń shyǵarylýy da ǵajap emes. Árıne, ol kezde qu­qyqtyq kıkiljiń týýy da múmkin, bi­raq ol zań arqyly sheshilýge tıis. Ja­ńalyqty daýǵa salmaı, el ıgiligine paı­dalanýdyń eń tıimdi joly – ol ózimizde nemese basqa eldiń zaýyttarymen, jelqalaqtyń qysqa bóligin shyǵaratyn birikken óndiris jasaý. Keıingisi bizge óte tıimdi, sebebi bolattyń sapasy, quıý, óńdeý tehnologııasy alǵa ozǵan eldiń tájirıbesin tez iske asyrar edik. Bul kezde burynyraq shyǵarylyp, jumys jasap turǵan jelqondyrǵylaryna qýatty generatorlar ornatyp, qaıta iske qosýǵa bolady. Ol burynǵy tirek tuǵyry, gondolasy, jelqalaqtyń uzyndyǵyn ózgertpeı-aq, elektr energııasyn eki ese ósirýge múmkindik beredi. Tize býnaqty jelqalaqtyń ádettegi paıdalanylyp kelgen týra jelqalaqtan tehnıkalyq artyqshylyǵy synaq kezinde ábden dáleldendi. Sondyqtan keleshekte ja­salǵan, elektr energııasyn óndi­re­tin barlyq jelqondyrǵylary, biz jasaǵan jelqalaqtyń túrimen jabdyqtalatynyna esh kúmán joq.
Qazaqstan jel energetıkasymen tek keıingi 3-4 jylda batyl aınalysa bastady. Bizdiń elde jel jylyna 220-230 kúndeı soǵyp turatyn birneshe aımaqtar (Jońǵar qaqpasy, Kaspııdiń soltústik jaǵalaýy, Qordaı asýy, Sógeti ańǵary, t.b.) bar. Qazirgi kezde Qordaı asýynda, Ereımentaýda, Shelekte, Qapshaǵaı jaǵalaýynda jel stansalary iske qosyla bastady. Eger bizdiń tize býnaqty jelqalaǵymyzdy bıznesmender jańa jelqondyrǵylarynda qoldanyp, synaqtan ótkizemiz dese, biz qýana qarsy alamyz. 
Biz úshin EKSPO-2017 kórmesinde jańa jobadaǵy qondyrǵymyzdy kórsetý – Qazaqstannyń ınnovasııalyq jetistigin áıgileý. Olardy basqa elderden kelgen myńdaǵan adamdar kórip, tanysady. Áserlerin óz elderine áketedi, unaǵanyn jarııa etedi. Biz úshin mamandar men jelqondyrǵylaryn shyǵarýshylardyń pikirleri de asa qundy. Sonymen qatar kórmedegi bizdiń jańa qondyrǵy bıznesmender men ekonomıkany basqarýshylarǵa oı salyp, jel energetıkasynyń jedel órkendeýine jaǵdaı jasaıdy. Bizdiń modeldiń ınnovasııalyq jańalyǵyn birden tanyp, kórmeniń «Úzdik tájirıbe» pavılonynan oryn usynǵan EKSPO-2017-niń uıymdastyrýshylaryna aıtar alǵysymyz sheksiz. 
− Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken 
Jylqybaı JAǴYPARULY
 «Egemen Qazaqstan»