Tyń ádisteme tıimdilikti arttyrady

Qoljetimdi georesýrs­tar­dyń na­sharlaýy jáne qysqarýy geor­esýrstardy tıimdi paı­da­­la­­nýǵa jáne saqtaýǵa múm­kin­dik beretin tehnologııalar­dy damy­týdyń qazirgi zamanǵy ındýs­trııalyq saıasatyna alyp keldi. Osyǵan baılanysty, Qazaq­stan Respýblıkasynda ǵy­ly­mı-tehnıkalyq progrestiń soń­ǵy jetistikterin eskere otyryp, es­kirgen tehnologııalardy, tehnı­kany jáne jabdyqty jańar­týǵa baǵyttalǵan sharalar kózdelgen. 
Kenshi-ǵalymdardyń aldynda jer qoınaýynan paıdaly qazbalardy ekonomıkalyq tıimdi tolyq alýdy, alynatyn qun­dy quramdaýyshtar sheń­be­rin keńeı­týdi jáne naryqta talap etiletin báse­ke­ge qabi­­­letti ónim alýdy qam­­ta­­ma­­syz ete­­tin jańa tehno­lo­gııalyq she­shimderdi iske asyrý jáne paıdaly qaz­ba­lardyń ázirlenetin jáne ıgerilýi josparlanatyn ken oryndaryn barabar baǵalaý mindetteri turady. Bul baǵyt­tar 2017 jyly ál-Farabı atyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik syılyǵyn alýǵa usynylǵan «Qatty paı­da­ly qazbalardy óndirý sa­la­syn­daǵy tıimdiligi joǵary ınnovasııalyq ázirle­me­lerdi jasaqtaý jáne óner­ká­siptik iske asyrý» jobasy bo­ıynsha (avtorlary: D.G.Bókeı­­hanov – jetekshi, A.A.Boıandınova, N.S.Býktýkov, K.K.Tólebaev, L.S.Shamganova, M.J.Bitimbaev, S.J.Ǵalıev, A.I.Ana­nın) iske asyryldy. 
Ǵylymı jumys avtorlary geo­teh­nologııa, geomehanıka, qor­lardy esepteý, bas­qa­rý­dyń jáne jobalaýdyń avto­mat­tandyrylǵan júıeleri sa­la­syndaǵy teorııalyq jáne tájirıbelik zertteýlerdiń nátıjelerin ázirledi jáne en­gizdi. Alyn­ǵan teo­rııalyq jáne táji­rıbelik nátı­jeler paı­da­ly qazbalar ken oryndaryn qa­ýipsiz jáne tıimdi ıgerý boıynsha keshendi sheshimdi ázirleýge já­ne negizdeýge múmkindik ber­di.
Paıdaly qazbalar ken oryndaryn ıgerýdi geomehanıkalyq negizdeý bólimi ózekti jáne iri ǵy­ly­mı prob­lemalardyń birin she­shýge arnalǵan. Tabıǵı jáne tehno­gendik kúshter alańynda ken jy­nystary massıvteriniń, ken-teh­nıkalyq obektiler men qury­lystarynyń beriktigi, defo­rmasııalanýy jáne turaq­tylyǵy máselelerin zerdeleý ken kásiporyndarynyń qaýip­siz jáne tıimdi jumysyn qam­tamasyz ete otyryp, jynys massıvterinde bolatyn geomehanıkalyq prosesterdi basqarýǵa múmkindik beredi.
Ken oryndaryn ázirleý kezinde jynys massıvterinde ótetin geomehanıkalyq pro­ses­terdiń máni dúnıe júzinde, onyń ishinde bizdiń ınstıtýtymyzda aıtarlyqtaı erte kezden zerdelenip keledi. Biraq árbir ken orny óziniń qurylymy bo­ıynsha biregeı jáne ıge­rý­diń ár kezeńinde onyń geome­hanıkalyq negizdemesi bolýǵa tıis. Sondyqtan, D.A.Qonaev atyndaǵy Taý-ken isteri ınstı­týtynyń qyzmetkerleri jáne «Tús­ti metallShǴZI» ınstıtýty usy­natyn geomehanıkalyq mindet­terdiń barlyq sheshim­deri taý-ken óndirisin damy­týdyń qazirgi zamanǵy kezeńinde óte óze­kti bolyp tabylady.
Ken jynystary massıvi­niń geomehanıkalyq jaı-kú­ıin baǵalaýdyń ázirlengen ádistemeleri jáne zert­teý­ler­­diń ná­tıjeleri boıynsha nor­ma­tıvtik qujattar ken ny­s­an­darynda qaýipsizdikti qam­tamasyz ete otyryp, jynystar massıviniń jaı-kúıin retteý máselelerin naqty sheshýge, son­daı-aq, ekonomıkalyq jáne áleý­­mettik áser alýǵa múm­kin­dik beredi.
Qazaqstan men Reseıdiń ken óndi­retin kásiporyndarynda ǵy­lymı zertteýlerdiń nátı­jelerin tájirıbede qol­da­ný bul jobanyń basym ba­ǵyt­tarynyń biri bolyp ta­by­­lady. Máselen, Qazaq­stan­nyń naqty ken óndirýshi kásiporyndary úshin oryn­dalǵan jumystardyń tájirı­belik qundylyǵy usy­nylǵan tehnologııalar­dy, son­daı-aq, óndirý jumys­ta­ry­nyń tıimdiligin arttyrý boıynsha usynymdar men usynys­tardy qosa alǵanda, 52 engizý aktilerimen rastaldy.
Jumys istep turǵan kásip­oryndardyń mıneraldy-shıki­zat bazasynyń jaı-kúıin edá­ýir jaqsartý, ken óndirý ju­mys­tarynyń qaýipsizdigin jáne tıim­­diligin qamtamasyz etý usy­­nylatyn jumystyń ekono­mıkalyq nátıjesi bolyp ta­bylady. Usynylatyn tehnologııalardyń arqasynda ken isi salasyndaǵy qazaq-­ s­tandyq ǵylym kóshbas­shylyq ustanymdarǵa qol jetkizedi, onyń jeke baǵyttary álemdik ken ǵylymynda jetekshi oryndy ıelenýdiń naqty áleýetine ıe bolady.

Ilgız AITMATOV, 
Qyrǵyz Respýblıkasy UǴA akademıgi