1868 jyly Patsha ókimetiniń qazaq dalasyn basqarý jónindegi jańa erejesine qarsy Batys Qazaqstan men Torǵaı óńirinde úlken tolqý bolǵan. Tarıhshylar bul oqıǵany «El aýa» kóterilisi dep ataıdy. О́ıtkeni tolqý kezinde myńdaǵan shańyraqtan turatyn qalyń el Reseı bıligin moıyndamaý úshin óz jerinen aýa kóship, Hıýaǵa qonys aýdarǵan eken.
Bizdiń keıipkerimiz Temirqul qajy Tálipulynyń arǵy atasy Berkin Ospanuly – dál osy kóterilis kósemderiniń biri bolǵan. Bodandyq buǵaýyna qarsy kóterilgen halyq ony ózderine «han» kótergen. «Qaradan shyǵyp, han bolǵan» alasha Seıil Túrkebaıuly orys qolyna túsip, túrmede ólse, baıbaqty Berkin ózine qaraǵan kóp eldi bastap tájik-aýǵan jerine ótip ketken.
– Orys derekterinde Berkin Ospanovty «Syrym Datovtyń nemere inisi, asa qaýipti» dep sıpattaıdy. Tipti sol jyldary shyqqan «Reseı ımperııasynyń jaýlary» degen tizimde Berkin Ospanuly №1 bolyp jazylǵan, – deıdi tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Jánibek Ismýrzın.
– Berkin babamyz burynǵy shaldardyń aıtýy boıynsha, orystan qıyndyq kórgesin, Batys Qazaqstannyń Taıpaq óńirinen 500 shańyraqqa bas bolyp kóshken eken. Kóshý sebebi – qazaqtyń qunarly jerlerin Reseı úkimeti kúshtep tartyp alypty. Ol jerlerdi qazaqtar áldeqalaı paıdalana qoısa, olarǵa aıyp salypty. Qarapaıym halyqtan retsiz alym-salyq alýdy da kóbeıtipti. Jyǵylǵanǵa judyryq degendeı, asharshylyq ta bolypty. Elden kóship, tájik jerine kelipti. Sóıtip, Qarataý, Túıebaqyrdy degen taýlardy jaılap, Qolap óńirin qonys etken, – deıdi búginde jasy 81-ge kelgen Temirqul ata.
Qazaqtar birneshe jyldan soń tájik jeriniń de túpkilikti qonys bolmaıtynyn sezip, aqyldasypty. «Bul jerde de Reseı úkimetiniń qolastynan qutyla almaımyz-aý» degen oı-pikirge kelipti. Ishanqajy degen kisini «Siz qonys qarap kelińiz» dep bata berip, jelmaıaǵa mingizip jóneltken eken. Ol kisi Aýǵanstan, Iran, Pákistan, Túrkııa sııaqty birneshe memleketke baryp, aralap kórip, qaıta oralyp kelgen soń halqyn jınap, bylaı degen eken:
– Al, aǵaıyn, biz Reseıdiń qolastynan qutylý úshin kóshýimiz kerek. Bul orystyń musylmanǵa qysym kórsetýi anyq. Birneshe memleketke bardym. Aýǵanstanǵa qonys aýdarsaq bolady-aý dep keldim, qalaı qaraısyńdar? – deıdi.
Árıne, buǵan narazylyq bildirgender de bolypty. «Eldi taǵy da bosqynshylyqqa ushyrataıyn dep otyr ma» dep kúńkil shyǵarǵandar kóp bolǵan eken. Sonda Berkin batyr: «Jaýdy kórmeı turyp qoryq» degen naqyl sóz bar. Qıyndyq basymyzǵa kelmeı turyp kósheıik, aǵaıyn!» depti. Osylaısha, qazaqtar Baǵlan qalasynyń Aqmol degen aýylyna, Qundyz qalasynyń Shardara, Aılabat, Sedirek aýyldaryna, Imamsaıyp qalasynyń Beskepe, Aqmeshit, Kálbat degen aýyldaryna qonystanyp ómir súrgen.
Árıne, jat jerde kirme eldiń hali qaıdan keremet bolsyn?! Nebir qaqtyǵys, qandy shaıqastar da bolǵanǵa uqsaıdy. Tipti orys ókimetiniń ózi arnaıy qazaqqa soqqy berý úshin shekara asyryp ásker kirgizgen oqıǵa da bolǵan. Berkin batyr aýǵan jerinde jasy jetip, Qundyz qalasynyń Sádirek aýylynyń ońtústik jaǵyndaǵy adyrdyń ústindegi qorymǵa jerlenipti. Berkin qaıtys bolǵan soń da Ernazarbek, Búrkitbaı aqsaqal, О́tesh aqsaqal, Táji batyr, Maılash batyr, Dastanbek, О́tegen aqsaqal, Ábdirazaq ýákil, Ábdiqalı palýan sııaqty azamattar eldi bılep, aýǵannyń, basqa ulttyń ıeginiń astynda júrmeı, óz basyna aýyl bolyp, meshit salyp, ımam ustap, ózge ulttarmen terezesi teń ómir súrgen eken.
Temirqul aqsaqaldyń áńgimesin tyńdap otyryp, jer jahanǵa tarydaı shashylǵan qazaqtyń basynan talaı tar zaman, taıǵaq keshý ótkenin túsindik.
Sonymen, Aýǵanǵa barǵan qazaqtardyń bári de 1977 jylǵa deıin tynysh ómir súripti. Keńes soldattary Aýǵanstanǵa basyp kirgende qarapaıym halyqtyń kún kórýi qıyn bolǵan. Mal-múlkin tastap, qashý bastalǵan. Aldy Túrkııaǵa, Iranǵa qonys aýdara bastapty. Taǵy da bosqan bir myńdaı otbasymen birge Iranǵa barǵan Temirqul qarııanyń aǵaıyndary Gýrgan, Bendertúrkpen, Aqqala, Kýmbetkáýs degen qalalarda turmys keshken. Osy ýaqytta on-on bes jyldaı bosqyn mártebesinde bolǵan. 1991 jyly «Qazaqstan egemendik aldy, memleket boldy» – degen jaqsylyq habardy esitkende alaqaılap qýanyp, «Biz otanymyzǵa baramyz» – dep Prezıdentke ótinish jazǵan.
– 1992 jyly Nursultan Nazarbaev Iranǵa keledi degende, ondaǵy qazaqtar qatty qýanyp, óz patshamyzben kezdesýge qamdandyq. Sol joly Nurekeńmen jolyǵa almasaq ta, Myrzataı Joldasbekov bizge arnaıy keldi. «Prezıdenttiń Iranǵa kelgende josparlaǵan jıyrmadan asa sharýasy bar. Sonyń eń birinshisi – sizderdiń, qazaqtardyń qamy, – degende jat jerde jabyǵyp júrgen qarakózder eńirep jylap jiberdi, – dep eske alady Temirqul aqsaqal. Sóıtip, 1993 jyly Prezıdent qoldaýymen Iran qazaqtary Qazaqstanǵa kóship kelgen.
Temirqul qajy Tálipulynyń otbasy búginde Ońtústik Qazaqstan oblysy, Túrkistan qalasynyń Yntymaq aýylynda turyp jatyr.
Al endi seksennen asqan jasynda aqsaqaldy tóseginen turǵyzyp, alys jolǵa attandyrǵan ne sezim?!
– Arǵy babamyz Berkin osy Batys Qazaqstan óńirinen ketti ǵoı. Onyń balasy molla Estaı da, meniń ákem Tálip te atajurtyn bir kórýdi armandap dúnııadan ótti. Qazaq jeriniń qaı topyraǵy da – Otanymyz, degenmen atakúldiktiń orny bólek eken. Kári qoıdyń jasyndaı jasym qalsa da osy óńirdi bir kórip, atalas aǵaıyndarymmen tanysyp, tabysyp ketý – armanym edi, – deıdi qarııa.
* * *
150 jyldan keıin jarty álemdi sharlap oralǵan urpaǵyn Batys Qazaqstan óńiri jyly qarsy aldy. Temirqul qajyny Syrym aýdanynyń ákimi Tólegen Tóreǵalıev qabyldap, óńir tarıhymen tanystyrdy. Meımandar Baıbaqty rýynyń Sholan atasynan taraıtyn, Syrym batyrdyń urpaǵy turatyn Jetikól óńirine sapar shegip, Qazy Syrymuly men Omar Qazyulynyń qabirin zııarat etti. Aýyl aqsaqaldarymen kezdesip, shejire surasyp, sher tarqatty. «Boshalap ketip, botalap oralǵan» baýyrlaryn syrymdyqtar bıyl kúzde atap ótkeli otyrǵan Syrym Datulynyń 275 jyldyq mereıtoıynyń da tórinen kórgisi kelip otyr.
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretti túsirgen
Shynar MOLDANIIаZOVA
