Bas bapker

Álem moıyndaǵan Aıtjanov
Qazaqtyń sport mamandarynyń ishinde eki jyl qatarynan jer sharynyń eń úzdik jattyqtyrýshysy atanǵan jalǵyz maman – Myrzaǵalı Aıtjanov. Bul ataqqa Myrzaǵalı tabanaqy, mańdaı terimen qol jetkizdi. Bile bilgen adamǵa bul – bútin bir ulttyń mereıi! Eger ustazym, qazaq sport ádebıetiniń negizin qalaýshy Seıdahmet Berdiquldyń tusynda qazaq jat­tyqtyrýshysy osyndaı mártebege jet­se, ol kisi tún uıqysyn qıyp, res­pýb­­­lıkalyq bedeldi basylymnyń biri­ne kóldeı, biraq sondaı tartymdy maqa­la­syn dýyldatyp jarııalaǵan bolar edi. Seıdahmet aǵam aıtýshy edi: qýanatyn nársege qýana da bilý kerek, dep. Biz Aıtjanovtyń álemdik deńgeıdegi tabysyna kúnde qolǵa túsetin olja tárizdi qaraǵan sekildimiz.
Myrzaǵalı kezinde judyryǵy tas jaratyn boksshy boldy. Jekpe-jekteriniń basym bóliginde qarsylastaryn eseń­gi­re­tip utty. Jastar arasynda Keńes Odaǵy kýbogynyń kúmis júldegeri, KSRO jáne Eýropa chempıony. Jastyqtyń býymen shalt basqan tustary, bapkeri aýysyp, ba­by taıǵan kezderi taǵdyryna týra kelgen sy­naq ekeni anyq. Áıtpese, Aıtjanovtan oń­baı taıaq jegen jigitter odan ataq ja­ǵynan asyp ta jatty. Myrzaǵalı bolsa, 26 jasynda jattyqtyrýshylyq joldy tańdady.
Ýytty, qarymdy jigit rıngtegi esesin osylaı qaıtarýǵa bekindi. Eńbegi esh ketken joq. Qulaǵynan kún kórinetin, ju­dy­ryqtaı ǵana Birjan Jaqypov 2005 jyly álem chempıonatynyń qola júldesin jeńip aldy. Araǵa jyl salyp Erkebulan Shynálıev jastar arasynda álem chempıonatynyń kúmis tuǵyryna kóterilse, 2007 jyly 20 jasynda eresekter arasyndaǵy álem chempıonatynda úshinshi tuǵyrdan kórindi. 2008 jylǵy Olımpıada oıyndarynda Erkebulan qola medaldy enshilese, osy jyly Birjan Jaqypov Álem kýbogynyń qola júldegeri atandy. Aıtjanovtyń shákirtteriniń ishindegi eń daryndysy Erkebulan Shynálıev Beıjiń olımpıadasynan keıin, nebári 21 jasynda boksty birjola doǵardy. Sóıtip, eki birdeı tól shákirti álemdik deńgeıde olja salǵan Myrzaǵalı Qulanuly 2009 jyldyń kúzinde Qazaqstan boks federasııasynyń sol kezdegi prezıdenti Tımýr Quly­ba­ev­tyń qoldaýymen jáne sport mını­stri Temirhan Dosmuhambetovtiń ma­qul­daý­y­men ulttyq quramanyń bas bapkeri qyz­me­tine taǵaıyndaldy.
Aıtjanov ulttyq quramaǵa elimizdegi eń tańdaýly jattyqtyrýshylardy tartty. О́ziniń ustazy Nurǵalı Safıýllın – Olımpıada jáne álem chempıonatynyń júl­degerleri Muhtarhan Dildábekov pen Qanat Islam, KSRO halyqtary spar­­­takıadasynyń jeńimpazy Qanatbek Sha­ǵataev, Azııa oıyndarynyń chempıo­ny Nurjan Smanov sekildi aıtýly sport­shylardy baptaǵan maman. Alek­sandr Strelnıkov – Olımpıada je­ńim­­pazy, álemniń eki márte chempıony Serik Sápıevtiń ustazy. Marat Eleýsinov – Olımpıada jáne álem chempıony Da­nııar Eleýsinov pen Azııanyń qola júl­degeri Dáýren Eleýsinovtiń ákesi ári bap­keri. Marat Jaqıev – álem chempıony Erdos Jańabergen men Olımpıada oıyn­da­rynyń, álem chempıonatynyń kú­mis júld­e­-
­geri Ádilbek Nııazymbetovtiń já­ne álem che­mpıonatynyń qola júl­de­geri Berik Ábdirahmanovtyń jattyq­ty­rýshysy.
Osyndaı maıtalman bapkerlerdi ulttyq quramaǵa shoǵyrlandyrǵan Myrzaǵalı Qulanuly jartyǵasyrlyq tamasha dástúri bar qazaq boksyn jańa beleske kóterýge bilek sybana kiristi. 2013 jyly qazaq jigitteri álem chempıonatynda buryn-sońdy bolmaǵan asýǵa taban tiredi. Almatydaǵy álem birinshiliginde bizdiń boksshylar 4 altyn, 2 kúmis, 2 qola medaldy enshilep, dúnıe júzi boıynsha komandalyq esepte 1-oryndy jeńip aldy. Osy synda Birjan Jaqypov chempıon atansa, Myrzaǵalıdyń taǵy bir shákirti Qaırat Eralıev qola júldege ıe boldy. Munyń aldynda Aıtjanovtyń komandasy Iordanııada ótken Azııa chempıonatynda 7 «altyndy» oljalaǵan edi. Bul – qazaq quramasynyń Azııa chempıonattaryndaǵy rekordtyq nátıjesi.
2013 jyldyń qorytyndysy boıynsha Myrzaǵalı Aıtjanov 196 memlekettiń boks federasııasyn biriktiretin AIBA-nyń uıǵarýymen jumyr jerdiń eń tańdaýly jattyqtyrýshysy mártebesine ıe bolsa, Danııar Eleýsinov álemniń eń úzdik boksshysy atandy.
Myrzaǵalı baptaǵan qurama 2014 jyly Inchhondaǵy Azııa oıyndarynda da rekordtyq belesten kórindi. Buǵan deıingi bes Azııa oıyndarynda úsh altyn medaldan artyq oljalap kórmegen qazaq boksshylary osy joly 6 altyn júldeni qanjyǵaǵa baılady. On salmaqtyń altaýynda qazaqtar top jardy! Azııa qurlyǵynda 40-tan astam el baryn eskersek, bul degenińiz talaı alpaýyt memlekettiń túsine de kirmeıtin jetistik. Osyndaı tym sırek bolatyn jeńistiń nátıjesinde jáne álemdik reıtıngte B.Jaqypov, D.Eleýsinov, J.Álimhanuly, I.Dychko sekildi shákirtteri jeke-dara kósh bastap, buǵan qosa taǵy úsh-tórt sportshysy úzdik úshtikke engen Myrzaǵalı Aıtjanov 2014 jyldyń sońynda álemniń eń úzdik jattyqtyrýshysy ataǵyna ekinshi márte ıe boldy.
 
Ulttyq rýhy bıik qurama
Myrzaǵalı temirdeı tártiptiń adamy. Ulttyq quramaǵa qansha ret jolymyz tústi, rıngte daýyl turǵyzatyn otty jigitterdiń oǵash qylyǵyn kórgen emespiz. Qarsy kelip qalsań, yǵysyp jol beredi. Quramaǵa keıin qosylǵan jastardyń ózi qazaqı tárbıege, qalyptasqan qaǵıdaǵa tez kóndigedi. О́ıtkeni, Myrzaǵalı qajet ke­zinde tym qatal, kerek tusynda meıir­ban. Ol tabıǵatynan sezimtal jan. Ja­ra­tylysynan boıǵa daryǵan osy qa­sı­etiniń arqasynda Aıtjanov qura­ma­daǵy aý­maly-tókpeli jaǵdaılardy tap basyp otyrady. Al eldiń ár qıyrynan jıylǵan kileń serkeni shashaý shyǵarmaı ustaı bilýi – onyń boıyndaǵy kesek minezdiń, aqyl-parasattyń belgisi. 
Keıbir jattyqtyrýshylar tól shákirtteriniń qısyq-qyńyr minezin, tur­mystyq, otbasylyq ómirdegi qııýy qa­sha bastaǵan jaǵdaılardy Myr­za­ǵa­lımen keńese otyryp, túzeýge ty­ry­sady eken. Aıtjanov mundaıda oqy­ǵan-toqyǵanyna, ıntýısııasyna súıe­nedi. Qashanda ádildikke basady. Tas­taı qatyp qalatyn jerde Myr­za­ǵalıdy betinen qaıtara almaısyń. Al máseleni tarazyǵa salyp, aqylmen sheshetin tusta kópti tyńdaı biledi. Biraq kesimdi sózge kelgende tótesinen tilip túsedi.
Bokstyń mańaıynda yǵaı men syǵaı kóp. Keıde bir salmaqtaǵy eki boksshynyń tóńiregindegi tartys qurama sheńberinen asyp, bıik mansap ıeleriniń quzyryna bir-aq jetedi. Boksshynyń biri basym tursa da, ekinshi jaǵy moıyndaǵysy kelmeıdi. Jeńgen jigittiń kemshiligin te­redi, súringen tusyn badyraıtyp kór­s­e­­tedi. Sondaıda Myrzaǵalı qasqıyp, ádil­dik jolynda kóldeneń jatyp alady. Kim­niń aldynda bolsyn, týrasyn aıtady. Sol iriligimen quramadaǵy jigitterge jaq­qa­nymen, órkeýde shonjarlarǵa unamaı qalatyny bar. Buryn ulttyq quramaǵa yq­paly júrgen nebir keýdeli, pysyq jigitter Myrzaǵalı kelgeli komandanyń ishki sharýasyna jónsiz kirise almaıtyn bolǵan. 
Bizdiń baıqaǵanymyz, Myrzaǵalı kele jatqanda quramadaǵy álem moıyn­da­ǵan, ataq­ty sportshylardyń ózi artyq só­z-­
­den tyıylyp, qalypty tártipten aspaýǵa tyrysady. Keńes Odaǵy kezinen boks quramasynyń jaǵdaıyna qanyq beldi mamandar dál qazirgideı tártip ulttyq quramada eshqashan bolǵan emes, degendi ashyq aıtady. Solardyń biri – ataqty bylǵary qolǵap sheberi Serik Qonaqbaevtyń bapkeri Iýrıı Shaı. 
Taǵy bir súısinetin jaǵdaı, ulttyq quramada ulttyq rýh bar. Quramanyń jınalystary qazaq tilinde ótedi. Vasılıı Levıt, Anton Pınchýk, Ivan Dychko sekildi boksshylar Qazaq eliniń ánuranyn jatqa aıtady. Jigitterdiń bári Myrzaǵalıdyń aldynda symdaı tartylyp turady. 
Ánuran demekshi, qurama kúndelikti tir­ligin ánuranmen bastaıdy. Oqý-jat­tyǵý jıynynyń alǵashqy kúni án­urandy komanda kapıtany Danııar Eleý­sinov bas­tasa, ári qaraı salmaq dáre­jesine qaraı jyljyp otyryp, kezek Vasılıı Levıt pen Ivan Dychkoǵa jetedi. Jigitterdiń biri bastaı jónelgende qalǵan boksshylar sańqyldap, ilip áketedi. Bapkerler alqasy da qolyn júrek tusyna qoıyp, ánurandy jigittermen jarysa berile shyrqaıdy.
Myrzaǵalıdyń qazaqı tanymynyń, ult­tyq namysynyń arqasynda Levıt, Pınchýk, Dychko sekildi jigitter ana tili­mizdi túsinetin jaǵdaıǵa jetipti. Se­bebi, birneshe jyl boıy jattyǵý jı­yn­dary men basqosýlar úzdiksiz qa­zaq­sha júrgendikten, bul sportshylar qa­zaqı ortaǵa kádimgideı beıimdelip, tó­selip qa­lypty. Eldegi sporttyq nátıje ja­ǵynan eń myqty quramanyń qazaqı sıpatta bolǵany biz úshin zor maqtanysh. 

Kitap pen kúndelik
Aıtjanov tarıhı tanymy qalyptasqan azamat. Dúnıejúzilik dodalarǵa bútin bir memlekettiń bas quramasyn bastap baratyn mamannyń rýhanı jaǵynan baı, kóziqaraqty, halqymnyń tabanyna kirgen shógir meniń mańdaıyma qadalsyn, deıtin ulttyq múddesi kúshti maman bol­ǵany qandaı ǵanıbet. Myrzaǵalı Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly», Ilııas Esenberlınniń «Kóshpendiler», Ázilhan Nurshaıyqovtyń «Aqıqat pen ańyz», Muhtar Maǵaýınniń «Alasapyran» kitap­taryn jastaıynan oqydy. 
Jaqynda sóıleskenimizde «Sábıt Muqanovtyń «Móldir mahabbatyn» 1988 jy­ly oqyp edim, qaıtalap shyqtym», dedi. «Temirhan Dosmuhambetovtiń «Kogorta slav­nyh», Nesip Júnisbaıulynyń «Olımpıada marshrýty» kitaptaryn súı­sinip oqydym», deıdi. Basqany qaı­dam, óz basym qazaq bapkeriniń kitap oqy­ǵanyn qalaımyn. Ustaz, ásirese, tarı­hı dúnıelerge jaqyn bolsa, urpaq tár­bıesine paıdasy kóp bolmaq. Myr­zaǵalı Qulanuly halqymyzdyń ardaqty batyry Baýyrjan Momyshulyn erekshe qadir tutady. Baýkeńniń «Tártipke bas ıgen qul bolmaıdy», degen qanatty sózin qajet jerinde aıtyp otyrady. О́zi de osy prınsıpti berik ustanady.
Aıtjanovtyń taǵy bir qasıeti, kúnde­lik­ti qym-qýyt sharýadan qoly qalt etkende kúndelik jazady. О́z basym onyń búıiri tompaıǵan eki kúndeligin kórdim. О́zi sóz arasynda: munda talaı qyzyqtar bar, dedi. Segiz jarym jyldan beri eli­mizdiń eń tańdaýly 40 boksshysyn tal­maı baptap júrgen Myrzaǵalıdyń kún­deliginde bizdiń chempıondar jaıly talaı syr tunyp jatqany anyq. 

Judyryqqa saıasat aralassa...
Rıo-de-Janeıro olımpıadasy kezinde AQSh, Kýba, Anglııa, Germanııa, Irlandııa jattyqtyrýshylary men tóreshileri: «Rıo olımpıadasyndaǵy birinshi, ekinshi orynǵa eń laıyq komandanyń biri qazaqtar!» depti biraýyzdan. Muny biz Qazaqstan quramasy bapkerleriniń aýzynan estidik. Olar Myrzaǵalıdan «Beıjiń olım­pıadasynda ózbekter neshe medal al­dy?» dep suraıdy. Jaýap: «Nól». «Londonda qansha?» «Bir qola». «Mundaı komanda aıaq astynan qalaı komandalyq birinshi orynǵa shyǵady?! Sizderde úzilmeı kele jatqan dástúrli jeńis joly bar. Bokstyń sapasy men tehnıkasy jaǵynan da álemdegi eń myqty quramanyń birisizder. Bul jaǵynan qazaqtardy kú­mán­siz moıyndaımyz», deıdi batys ma­man­­dary Myrzaǵalıdyń qolyn qysyp.
Endi sheteldik mamandardyń sózine dálel izdep kóreıik. Atlanta olımpıadasynan bergi esepshotty qaǵyp jibersek, mynadaı nátıjeler aıqyndalyp shyǵa keledi: qazaq quramasy 6 jazǵy Olımpıada oıyndarynda 7 altyn, 7 kúmis, 8 qola medal oljalasa, ózbekterge buıyrǵany - 4 altyn, 2 kúmis, 8 qola. Bul jerde «Kim ba­sym?» degen suraqty qoıýdyń ózi artyq. 
О́zbek aǵaıyndar Rıoǵa deıingi 5 jazǵy Olımpıadada bir ǵana altyn júlde alypty. Biz «altynnyń» altaýyn birdeı keýdemizge jarqyrata taqtyq. 
Qazaq boksshylary Olımpıada oıyndarynda úsh ret komandalyq úshinshi orynǵa, bir retten tórtinshi, besinshi, jetinshi oryndarǵa taban tiredi. Mundaı tabysqa boks mektebi kúshti memleket qana jete alady. Al ózbekter Rıoda ǵana komandalyq bas júldege qol jet­kizdi. Oǵan deıin Sıdneı olımpıadasyn­da altynshy orynda bolsa, qalǵan Olım­pıadalarda moıny ozyq ondyqqa da kirgen joq. Joǵaryda batys mamandary Myrzaǵalıǵa «senderdi moıyndaımyz!» degende, osyndaı bultartpas derekterdi eskergenderi anyq. 
– Reseı mamandarynyń bizge kúni túsip turǵan joq, – deıdi Myrzaǵalı Qulanuly, – olardyń Rıo olımpıadasynan júrgizgen reportajdaryn tyńdap, eriksiz rıza boldym. Orys kommentatorlary qazaqtardyń boks mektebi qandaı kúshti, boksshylardyń tehnıkasy qandaı tamasha, bapkerleri qandaı mádenıetti, sportshylary jattyqtyrýshyny qa­laı tyńdaıdy, ustazdarynyń saýatty aqy­lymen qazaq jigitteri saýatty aıqa­syp jatyr, dep aıdaladaǵy bizdi ádil baǵalap jatty. 

Myrzaǵalı Qulanuly jarty ǵasyrlyq tamasha dás­tú­ri bar qazaq boksyn jańa beleske kóterýge bilek sy­bana kiristi. 2013 jyly qazaq jigitteri álem chempıo­natynda buryn-sońdy bolmaǵan asýǵa taban tiredi. Almatydaǵy álem birinshiliginde bizdiń boksshylar 4 altyn, 2 kúmis, 2 qola medaldy enshilep, dúnıe júzi boıynsha komandalyq esepte 1-oryndy jeńip aldy.

Iá, shynynda da 2016 jylǵy jazǵy Olımpıadada qazaq boksshylary qaı jaǵynan bolsyn senim údesinen shyǵa bildi. On salmaq dárejesiniń tórteýinen medal oljalaý tuǵyry berik, azýly quramanyń ǵana qolynan keletin tirlik. Ekonomıkasy men saıası qýaty jaǵynan álemge áıgili Qytaı (1,3 mlrd halqy bar), Germanııa (81 mln), Ulybrıtanııa (60 mln) elderi boks maıdanynda bizdiń sońymyzda qaldy. Jalpy, AIBA-ǵa múshe 196 memleket tartysqan uly súreń aıqasta qazaq jigitteri únemi aldyńǵy lekte keledi. Al, biz bul tabystardyń qadirine jete bilgenimiz abzal.
Rıo olımpıadasynda qazaq boksshylaryn jónsiz súırep, kelesi satyǵa alyp shyqqan jaǵdaı bolǵan joq. Qaıta Oljas Sáttibaı men Vasılıı Levıt mu­qym dúnıeniń kóz aldynda tó­re­shilerdiń ádiletsizdiginen qolda tur­ǵan jeńisten qaǵyldy. Bul jaǵynan óz­bek boksshylarynyń «joly boldy». Olar­dyń úsh-tórt boksshysy jeńilip turǵan je­rinen kelesi satyǵa shyqty. Osy jer­de ózbek boks federasııasynyń Rıo olı­m­-
­pıadasynda óz jigitteri úshin qatty jantalasqanyn aıtýǵa tıispiz. 
– О́zbek baýyrlardyń tabysyna kóleńke túsirýden aýlaqpyz, – deıdi Myr­za­ǵalı Aıtjanov. – Biraq ádil qazylyq aıa­synda, beıtarap jerde betpe-bet ushy­rassaq, olardy utyp alatynymyzǵa esh kúmánimiz joq.
«Olımpıada syndy alaman jarys­ta jigitter rıngten tys jerde ózderin qalaı ustady?» dep Myrzaǵalıǵa kezekti suraǵymyzdy qoıdyq. Mine, jaýaby: «Danııar Eleýsinov naǵyz batyrǵa tán minez kórsetti. Qandaı synaqqa bolsyn, sabyrmen, aqylmen qaraı bildi. Ádilbek Nııazymbetov qara nardaı qasqıyp júrdi. Sabyrly, baıypty minezinen esh aınyǵan joq. 19 jastaǵy Abylaıhan Júsipov kúsh-qýat jáne tájirıbe jaǵynan kem soqty. Júıkesi syr bergen joq. Ivan Dychko ǵana saryýaıymǵa salyndy. Bizge bildirmeýge tyrysqanymen, sezip júrdik. Jarys bolǵan soń jeńis pen jeńilis qatar júredi. Utylyp qalǵan sportshylarǵa «qasyńdaǵy joldasyńnyń jaǵdaıyn oıla, túnimen júrme, serigińe uıqy ber», deımiz. Bizdiń jigitter bir-birine tilek­tes, teris pıǵyldan aýlaq, erteń rıng­ke shyǵatyn dosynyń qamyn oılap, aıaq­tarynyń ushymen júredi. Keıbireýi uı­qy­sy kelmese de, dymyn shyǵarmaı, erte jatyp qalady. Jalpy, shákirtterime rızamyn». 
«Bapker bolǵanyńa jıyrma jyldan asty. Ulttyq quramaǵa engen jigitterdiń bári birdeı uly maıdandarǵa shydaı bermeıdi. Qatarynan ozyp shyǵatyn saıyp­qyrandy qalaı tanısyń?» Aıt­janov tosylǵan joq: «О́jettik, áb­ji­ldik, sezimtaldyq qasıetter adamnyń qa­­nynda bo­lýy kerek. Jattyqtyrýshy sport­shy­nyń sheberligin shyńdaıdy. Al jan-jaq­ty qalyptasqan kúshti boksshy bolý otbasynan, úıdegi tárbıeden bastalady. Balanyń negizinde joq nárseni bapker qansha tyryssa da, onyń boıyna tolyq sińire almaıdy. Jattyǵýda jan shydatpaıtyn keı jigitti jarysta tanymaı qalasyń. Munyń bári ata-tekke, tárbıege tikeleı qatysty. Biz jigitterdiń kem-ketigin, artyq-kem jaǵyn jaqsy bilemiz. Olardyń tireletin jerin de jobalaımyz. Keıde jankúıerler jattyqtyrýshylardy túsinbeı jatady. Al biz jyldyń toǵyz aıynda sol jigittermen birgemiz...».
Azattyq tańy atqannan beri alash jurt­ynyń rýhyn túsirmeı, alty birdeı jazǵy Olımpıada oıyndarynda altyn júldeni úzbeı oljalaǵan jalǵyz ujym – boks quramasy ekenin este ustaǵanymyz abzal. Qazir ulttyq quramanyń negizi – jastar. Eleýsinov, Nııazymbetov, Álimhanuly sekildi saıypqyrandar ártúrli jaǵdaılarǵa oraı jattyǵýǵa tolyq kirise qoıǵan joq. Dychko kásipqoı boksqa bet burdy. Bas bapker Myrzaǵalı Aıtjanovtyń ko­mandasy dál qazir tolqyn aýysqan ót­kel ústinde tur. Jastar saqaıyp, uly dúrmekte erkin atoı salýy úshin de ýaqyt kerek.

 Qydyrbek RYSBEK