«Asar» – berekeli, bolashaǵy zor aýyl

Shymkenttiń shyǵys jaq betkeıin tóske alyp, qalaǵa soqpaı ótetin aınalma jolmen júrgen jolaýshy al­dy­nan kileń kók shatyrly, marjan tis­ter­deı qatar sap túzegen, bir kelki salynǵan eńseli úılerdi kór­­­gende er­ik­sizden temir tulparynyń tizginin tar­ta berer. Kesheginiń qa­lyń jylqy­syn sýǵa japsa ózen tar­tylyp qala­tyn baı-manap­ta­ry­nyń búgingi tuqym­dary elden erekshelenip bólek otaý kóterip alǵan ba degen oı da sanada qylań berer. Qatelesesiz-aý. Kesheginiń de, bú­ginginiń de myńdy aıdaǵan baıla­ry­nyń bul kórikti aýylǵa esh qatysy joq. Bul – atajurtqa oralǵan, ora­lyp jatqan, áli de salqar kóshi toq­ta­maı­tyn óz baýyrlarymyzdyń aýyly. “Asar” aýylyna, búginde qalaǵa qo­sylyp shaǵyn aýdanǵa aınalyp jat­qan eldi mekenge buryn da talaı jolymyz túsken. Jaqynda taǵy bar­dyq. Aýyl adamdarymen tildesip, tirshilikterimen tanystyq. Bul aǵaıyn­­dardyń shekara­nyń arǵy betinen qo­ıyna salyp kelgen taıtuıaq altyn­dary joq. Bireýden ilgeri, bireýden keıin ómir súrip jatyr. Qo­ńyr kúı, qo­­ńyr tirshilik. Biraq, or­al­man edim, sy­ba­ǵam qaıda dep bı­liktiń esigin qa­ǵyp óń­meńdep júrgen eshqaısyn kórmeısiz. Solardyń biri – О́zbekstannan ata jurtyna kóship kelgen Qýatbek Áýes­baev aqsaqal. “Egemen Qazaq­stan” gaze­tiniń ár nómirin jibermeı oqıtyn, eń salıqaly dana gazet dep baǵa bergen aǵamyz 2008 jyly osy jerden zańdy jer telimin alypty. Obaly káne, О́z­bekstanda eshkim bó­tensitken soń deıdi ózi. Biraq, qazaq mektepteri jabylyp, jappaı ózbek tiline kóshirile basta­ǵanda urpaǵy­nyń erteńin oılaǵan azamat “endigim kesh bolady” dep jyly ornynan qoparyla qozǵalypty. Munda qıyn bolatynyn bilgen. Bilse de aıaldary joq edi. – “Asar” baǵymyzdy asyrdy, – deı­­di aqsaqal. – Jaqyn-juraǵat­tar­dan “As­­ar­da” oralmandarǵa jer berilip jat­qa­nyn estigennen keıin biz de keldik. “Korporasııa AQ ordasy” JShS basymyzǵa eki qabatty kottedj kó­terip berdi. Esik aldyna úsh sotyq jylyjaıymyz bar. Tegin emes, árı­ne. Bári zańdyq jolymen nesıe arqyly ótep jatyrmyz. Qýatbek aǵanyń eki qabat úıi men jylyjaıyn qosqanda quny 70 myń dollarǵa jýyqtaıdy eken. Sóz aýa­­nynda aıta keteıik, bul qalalyq jer úshin kisi qyzyǵardaı arzan baǵa. Aq­saqal “Turǵynúıjınaq­ban­kin­de” osy úıdiń jarty qunyn óz esep-shotynda bes jylda jınaqtap tóleıdi de, qal­ǵan somasyn 4,5 paı­yzben óteıdi. Eki jaqqa da jeńil. Áýesbaevtar áýletiniń “Asarda” turyp jatqa­ny­na eki jyl bolǵan eken. – Alǵash qala ortalyǵynan kó­ship kelgende sál-pál turmystyq qı­yn­shy­lyqtar boldy. Sol kezde bala-shaǵam qaıda keldik dep biraz toń­qyl­dap edi, qazir bul aýyldan attap bas­qysy kelmeıdi, – dep kúledi aqsa­qal. Ystyq, sýyq sýy bar eki qabat úı. Ja­ryq kelip tur, gaz qosylǵaly ja­tyr. Joldardyń bári asfalt­tal­ǵan. Trotýar da bar. Sáýletti mektep, sán­di balabaqsha jumys ja­saıdy. Uly Mansur, kelini Kámıla biri býhgalter, biri muǵalim. Eki nemereniń úlkeni Azızbek mektepte, Aıbek balabaq­sha­da. Zaıyby Tamara ekeýi solardyń tileýin tilep otyr­ǵan jaılary bar. – Atamekenge bizdi saǵynysh jetelep ákeldi, – deıdi aqsaqal. – Áıt­se de aıtar áńgime, kóteretin másele jetpegendeı bir top halyq qalaý­ly­la­ry­nyń syrtymyzdan kóńilsiz áń­gi­me aıt­qanyn estigende tabanynyń astyn­daǵysynan basqany kórmeıtin aǵaıyn úshin uıal­­­­dyq. Apyr-aý, eki-úsh synyp­tyq bilimi bar qoıshylar bolsa bir sári. Munda jalǵandy jal­paǵynan basyp júrgen eshkim joq. Bári jankesh­tilik eńbekpen kelip jatyr. Elge el qosyp, eshkimge telmeńdetpeı jaǵ­daıyn jasap jat­qan anaý Saǵıdýlla, mynaý Qaldan­dar­ǵa, osy kóshti bastap kelgen Qa­lybekovter áýletine myń da bir rahmet. Bir-bi­rimizge jabys­ty­ra­tyndaı esh týysqan­dyq baılanysy­myz joq. El ishin iritetin osyndaı iriń áńgi­melerge jol bermes úshin aqıqa­tyn jabyq esik jaǵ­daı­ynda talqylap al­ǵany jón bolar edi. Aqsaqaldyń kúıinishine eshteńe deı almadyq. Kóleńkeli jaqtardan góri eldiń jaqsylyq jaǵyn kóbirek kór­gisi keletin basymyz osynaý áńgime­niń el aǵalarynyń aýzynan shyqpa­ǵa­nyn qa­laǵanymyz ras. Segizinshi sy­nypta oqı­tyn ańqaýlaý ulymyz bar. Bir sy­nyptasynyń áńgimesin aıtyp otyr. “Anaý rýdyń balalarymen dos bolma. Olar aram. Men eshqaısymen dos bolmaımyn” depti besikten beli shyq­pa­ǵ­an álgi bozbas. Úıdegi áńgi­meniń salqyny. Basqa ne dersiń. Az qazaq birin-biri bólip, osylaı qyrbaı bolyp júrse jetisken-aq ekenbiz. Osylaı kete bersek, bu qazaq úıi­niń tútini túzý shyqpaı, keri shal­qıtyny, úıdiń ishin kók ala tútin qylatyndyǵy anyq. Onsyz da osyndaı bóliný­shilik­ten údireıip turǵan eldiń repetin al­maı, Qýatbek aqsaqal aıtqandaı ja­byq talqylap, kináli jandar bolsa sosyn-aq jonynan taspa tilseıshi. Osy kóshtiń basynda turǵan “Kor­porasııa AQ ordasy” JShS-niń prezıdenti Ibadýlla Qalybekovti bir kisideı biletin edik. О́zbekstanda iri qyzmetterdiń qu­laǵyn ustady. “Agroónerkásip” keshenin basqarǵan azamatty kórshi el Pre­zıdentiniń eń jaqyn adamyna balaı­tyn jaıttar aıtylatyn. Shettegi qa­zaq balasy mansaptyń eń maı­ly qula­ǵyn ustap turyp, astynan sý shyq­qan­daı osynyń bárinen bezip, elge nege keldi?! Qazaqtyń ózge ult­qa aınalma­ǵa­nyn janymen qala­ma­ǵan asyl azamat týraly áńgime qoz­ǵalǵan bolsa, naq osy qasıetinen bas­talý-aq kerek edi. О́zbekstanda áke-sheshesi qazaq, bala-shaǵasy ó­z­bek ulty bolyp jazyl­ǵan otbasylar kóp. Dáýlet degen jigit ózderiniń son­daǵy jaqyn aǵaıynynyń bala­syna: «sen ózbek emes qazaqsyń ǵoı” dese, álgi baıqus “Dáýlet aka, ózińiz bilip tursyz ǵoı” dep ultyn aıt­qysy kelmeı qashqalaqtaıdy deıdi. Ulttyq qasiret degen osy! Ibadýlla Qalybekov sol qazaq aı­­nymasyn dep aýyl-aýyl bolyp kó­shirip alýdyń basynda júrgen azamat. О́zi úlken mansapta júrgen­dik­ten óz baý­yrlaryn, dostaryn Qazaq­stanǵa jiberip, ornalasatyn jer shalýǵa jiberetin. Búgingi “Asar” otyrǵan jerdi alý­ǵa kómek bergen sol kezdegi Aýyl sha­­rýashylyǵy mınıstri Serik Úm­be­tov ekendigin rızalyqpen aıtady. Osy­laısha 2800 otbasyǵa jer telimderi memlekettik akt alýdan bastalǵan. Ol adamdardyń barlyǵy birden qoparyla kóship kele almaıtyn­dyq­tan, qujat rásimdeýge aılap júre almaıtyndyqtan bárinen notarıýs arqyly senimhat alyp, dostary men baýyrlary Shymkentte páter jaldap júrip qujattardy daıyndaǵan. Ibadýlla túnde kelip, jumys­tar­ǵa baqylaý jasap júredi eken. Túbinde úlken qurylys bastalaryna sengen azamat qurylys brıgada­la­ryn quryp, jumysqa tartady. Nesıe alady. Eki jylda Qazaqstanda ju­mys jasaǵan sol qurylys kompa­nııa­sy minsiz qyz­metimen segiz mıllıon dollarǵa deıin tabys tabady. Qa­raqan basynyń qa­myn oılaǵan jan bolsa, kóshi-qon má­se­lesimen mem­lekettiń ózi aınalyssyn dep osy jerden qoıa salǵan bolar edi. Bul óıtpepti. Bastapqy maqsatynan aı­ny­ǵan joq. Ultjandy azamat Serik Úmbetov bergen jerge qurylys ba­za­syn or­nyqtyrǵannan keıin avtobýstar uı­ymdastyryp, О́zbekstan­nan 2500-deı azamatty alyp kelip, as bergen. “Elimiz bizge 324 gektar jer berdi. Osy jerge úı salyp, ózimizge de ju­mys oryndaryn ashýymyz kerek” degen. О́zbekstandaǵy aǵaıynnyń sáý­let­ti úıdi óz qarjysymen salýǵa jaǵ­daıy joqtyǵy aıdan anyq. Olar­dyń kórshi eldegi úı ormany, qora-qop­sysy tolaıymmen satqanda eshteńege arzymaıdy. Osynyń bárin eskergen Ibadýlla kópshilik al­dyn­da sóz alyp, “Ákemizdiń amanaty eldi atajurtqa kóshirý edi. Beseýi­miz­diń de jaǵdaıy­myz jaqsy, turaqty kásibimiz bar. Eger sizder maqul kór­seńizder úıler­di salýdy óz moı­ny­myzǵa alamyz” deıdi. Kókten sura­ǵa­nyn jerden berip tursa, el nege qarsy bolýy kerek. “Asar” aýyly osylaı bastalyp ketken. Úı salýda memleketke salmaq salynbady. Jerdi kepilge qoıyp, 75 mln. dollar nesıe alǵan. Alaıda, daǵ­darys kezeńi kóńildegi kórikti oıdy iske asyrýǵa qatty-aq tosqaýyl bol­ǵan. Qıyn­dyq­tan Elbasy qutqa­ryp ketti. Ibadýlla Memleket basshysy­na hat ja­zyp, jobanyń aıaqtalmaı qalatyn qaý­pi bar ekenin, bularǵa senip О́z­bek­stannyń azamattyǵynan shyqqan 19 myń adamnyń taǵdyry qıynǵa aınal­ǵanyn aıtyp, kómek suraǵan. Nursultan Ábishuly Ońtústikke kelgen saparynda “Asarǵa” barǵanda aıtylǵan áńgimelerge ózimiz de kýá bolǵanbyz. Ol kezde salynǵan úı­ler­diń qarasy onnan aspaıtyn. Biraq, keremetteı sándi edi. Elbasyǵa nesıege salynyp jat­qan, qaıtarylýy jylyjaılar arqy­ly sheshilip jatqan joba unady. Osylaısha “Nurly kósh” baǵdar­la­masy dúnıege keldi. Memleket úı men jylyjaı salýǵa nesıe bóldi. Búginde eki myńǵa jýyq úı sa­lyndy. Onyń alpys paıyzǵa jýyǵy eki qabatty. “Korporasııa AQ ordasy” JShS salyp jatqan úılerdiń 1 sharshy metri 369 dollar. Bul óte tómen baǵa. Memleket tarapynan jasalǵan sarap­tamada osyndaǵy úılerdiń bir shar­shy metri 837,4 dollarǵa teń ekendigi anyqtalǵan. Bul baǵa qalaısha tómen­detildi? Bul suraqqa jaýapty seriktestik basshysy Saǵıdýlla Qa­ly­bekov bylaısha túsindirgen. Qu­ry­lys montajdaý jumystary 653,2 dollardan óńdiristiń óz ishinde bo­lýy ná­tıjesinde 54 paıyzǵa tómen­de­gen. Iаǵnı, 300,2 dollar shamasyna tústi. Baǵdarlamaǵa qatysýshylar­dyń ju­mys kúshin paıdalaný nátı­jesinde jalaqy únemdelgen. Seriktestik metall men sement bolmasa, qalǵan qurylys materıal­da­ryn óz bazasynda daıyndaıdy. О́z­derine salynyp jatqannan keıin bas­shydan bastap qosshyǵa deıin tıyn únemdep úırengen. Azyq-tú­lik­tiń kópshiligi ózderinde daıyndalady. “Asarda” jaqyn jyldarda bes iri óndiris orny ashylǵaly jatyr. Qazir Qazaqstanda altyn astyq qam­baǵa syımaı, ashyq aspan astynda qala­­­tyndaı qaýpi bar. Bul rette Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń qazirgi kúıi Krylovtyń mysalyn­da­ǵy qys kelerin bilmegen shegirtkeniń jańbyr jaýmaı sý bolǵan túrine kóbirek keledi. Kókónis syımaı jatsa ol da qaýip. “Asarda” oblystyń kó­k­ónisin saqtaı­tyn, suryptaıtyn, qap­­taıtyn alyp qoıma salynap jatyr. Amerıkalyqtarmen birlesip, toq­san bes paıyzy zaýyttyń ózinde qu­ras­­­tyrylatyn qurama úıler salýdy qolǵa alynýda. 1 sharshy metri 300 dollar. Qysta jyly, jazda salqyn. Álemdik tájirıbeden ótken osyndaı arzan úıdi Qazaqstandy on aınalsań tappaısyń. Sonymen qatar, Qytaıdyń jańa tehnologııasymen bir jylda 7,5 myń úı salýǵa jetetin, sementti kóp kerek etpeıtin ekologııalyq gazoblok shy­ǵa­r­atyn zaýyt iske qosylady. Al, jylyjaı máselesi – óz aldyna bólek taqyryp Usynyp otyrǵan joba 5 jylǵa josparlanǵan. Ár jyly aýdany 1 000 ga egindik jerge, árbiri 0,1 ga bo­latyn 10 000 jylyjaı ornalas­tyrý kózdel­gen. Árbir jylyjaıdyń ja­nynda 35 sharshy metrge ornalasqan turǵyn úı salynady. Kólemi 0,1 ga jylyjaı men 35 sharshy metr tur­ǵyn úıdiń ózin­dik quny 35 000 AQSh dollar quraıdy. 1 gektar jylyjaıdyń jyldyq tabysy 40 myń dollarǵa teń ekendigin eskersek, bul joba ózindik qunyn bir jyl ishinde ótep shyǵatynyn baıqaýǵa bolady. Joǵaryda kórsetilgen jobany iske asyrý úshin qandaı jumystar atqarylýy kerek. Birinshiden Memleket tarapynan: – tıisti kólemde jer bóliný; – sýmen, elektr energııasymen, jol­­men qamtamasyz etýdi qarjy­lan­dyrý; – 0,1 ga jylyjaı men 35 sharshy metr turǵyn úıdi satyp alýshylarǵa 5 jyl merzimge nesıe ajyratý; Ekinshi, kompanııa tarapynan: – jalpy quny 35 myń dollardan aspaıtyn 1 gektar jylyjaı men 35 sharshy metr turǵyn úıden jylyna 10 myń dana quryp berý; – osy jylyjaılardy tutyný­shy­l­arǵa qajetti servıstik qyzmet kórsetý mindetin atqarady. Bir jylda 1 000 gektar jerge 10 000 jıyntyq úı men jylyjaı salý úshin ketetin qarajat 350 000 000 dol­lar. Al, osy jerden bir jylda alynatyn tabys 400 000 000 dolla­ryn quraıdy eken. Ocy tásilmen kókónis sharýa­shy­lyǵyn damytýymen qatar, jylyna 40 myń adamdy jumyspen qamtama­syz etýge bolady. Atajurtqa oralǵan aǵaıyndar­dyń aýylynan jan jadyrap qaıtty. Al­tyn qursaq Ońtústiktiń eń úlken baı­lyǵy – halqy. Sol ósimtal h­a­lyqqa eń birinshi keregi – úı. Al, onyńyzdyń eń arzan, sapalysy “As­arda” bar. Jarǵaq qulaǵy jas­tyq­qa tımeı, álemdegi jaqsylyq ataý­lydan eline jyrymdap tartqan osyndaı azamattardy ardaǵym deseń jarasar. Kisi elinde sultan bolǵansha óz elinde ultan bolýdy qalaǵan os­yn­daı azamattardyń baǵasyn bilip, keshendi ju­­mystaryn bólek-bólek ta­qy­ryp etip, kóterip jatsaq bir qolyn eki ete almaı jatqan talaı basshylarǵa oı­tamyzyq bolar edi. Seriktestik oryn­basary Qal­dan Narqulov “kúndizgi túste uıyqtap alatyn edim, siz kelem degen soń ju­mysqa shyqtym” degende sál tiksinińki­rep qalyp edik. Munysy nesi dep. Aǵat oılappyz. Bul aýylda táýlik boıy úsh kezekpen jumys jasalynady eken. Úsh myńǵa tarta jumysshysy bar, aýyl­daǵy aǵaıynǵa jumys taýyp berip otyrǵan korporasııa eki jylda eki myńǵa tarta sáýletti úıler saldy. Búginde “Nurly kósh” baǵdarla­ma­syna ulasyp, respýblıka úlgi etetindeı jaǵdaıǵa jetip otyrǵan aýyldyń arǵy syryna osylaısha úńilseńiz, elim dep emirengen azamattardyń atqaryp kele jatqan isine júregińiz jylyp qoıa beredi. Baqtııar TAIJAN. Ońtústik Qazaqstan oblysy.