Sanaǵa sáýle túsirý

Memleket basshysy N.Á.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasy – kópten beri kókeıimizde júrgen máselelerdi kótergen, halqymyz úlken rýhanı serpilispen qarsy alǵan baǵdarlamalyq qujat. Elbasy osy irgeli eńbeginde elimizde ulttyq biregeılikti saqtaı otyryp, úshinshi jańǵyrýdy júzege asyrýdyń sharty retinde: «Qazaqstannyń memlekettiligin kúsheıtýde, básekege qabilettiligin arttyrýda qazaq halqynyń ulttyq kodynyń saqtalýy erekshe mańyzdy» – dedi. 

Qaı ultty bolsyn qorǵap, saqtap qa­la­tyn halyqtyń sany emes,  onyń məde­nıeti. Ana tilinen, tól máde­nıe­tinen, tarıhı jadynan, salt-dástúrinen ajy­rap qalǵan júzdegen ulttar men ulys­tar tarıh sahnasynan iz-túzsiz joǵa­lyp ketti. Jahandaný dáýirinde bul qaýipti de qorqynyshty úderis kúsheıe túsýde. Sondyqtan ulttyq qun­dy­lyq­tarymyzdy, halqymyzdyń boıyn­daǵy asqaq rýhty, joǵary  adamı qadir-qa­sıetti nyǵaıtyp, keler  urpaqqa jetkizý – barshamyzdyń asyl paryzymyz. Bizge ulttyq rýhtyń bıiktigi, tól mádenıetimizdiń tereńdigi qajet.

Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasy «Máńgilik el» jalpyulttyq ıdeıasy aıasynda bilim berý prosesiniń tárbıelik áleýetin arttyrýǵa, oqytý men tárbıeniń kiriktirilýine, tárbıe ádisnamasyn, mazmuny men qurylymyn jańartýǵa baǵdarlanǵan tárbıeniń tujyrymdamalyq negizderin ázirledi. Bilim jáne ǵylym mınıstriniń buıryǵymen bekitilgen bul qujat bilim berý júıesinde tárbıeniń damý perspektıvasyn, basym baǵyttaryn, tárbıe maqsattaryn, mindetterin, baǵalaý ólshemderin jáne mehanızmderin anyqtaıdy.

Akademııa ár oqý jylynda Qazaq­s­tan­nyń jalpy orta bilim beretin uıym­darynda oqý prosesin jáne tárbıe jumysyn uıymdastyrýdyń erek­she­likteri týraly ádistemelik nusqaý hat, 1 qyrkúıek – Bilim kúnine arnalǵan bi­ryńǵaı bilim sabaǵyn ótkizý boıynsha ádistemelik qural ázirleıdi. Bilim berý uıymdarynda «Máńgilik el» jalpyulttyq patrıottyq ıdeıasynyń negizgi prınsıpterin iske asyrý boıyn­sha respýblıkalyq onlaın-konfe­ren­sııa­sy ótkiziledi.

Rýhanı jańǵyrýdy júzege asyrýdyń sheshýshi baǵyttarynyń biri – bilim berý júıesi. Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda: «Tabysty bolýdyń eń irgeli, basty faktory bilim ekenin árkim tereń túsinýi kerek. Jastarymyz basymdyq beretin mejelerdiń qatarynda bilim árdaıym birinshi orynda turýy shart. Sebebi, qundylyqtar júıesinde bilimdi bárinen bıik qoıatyn ult qana tabysqa jetedi», – dedi. Tereńnen tamyr tartqan qazaq tilin birtindep latyn álipbıine kóshirý, aǵylshyn tilin jappaı jáne jedel úırený jahandyq álemge erkin kirigip, jumys isteýdiń basty sharty ekendigin jetkizdi.

Osy oraıda, akademııa  Nazarbaev Zııatkerlik mektepterimen birlese oty­ryp memlekettik jalpyǵa mindet­ti bilim berý standarttaryn jasap, ja­ńar­tylǵan bilim mazmuny bo­ıynsha úlgilik oqý josparlary men oqý baǵ­dar­lamalaryn jetildirý jumys­ta­ryn júrgizýde. Oqytý maqsaty bilim alý­shyǵa da, muǵalimge de ortaq bolýy tıis.

О́tken oqý jylynda bilim mazmunyn jańartý aıasynda qorytyndy attestattaý formatynyń ózgergeni belgili.  Memlekettik bitirý emtıhany  retinde qazaq tili men ádebıeti páninen esse jazý muǵalimder men oqýshylar úshin jańa format bolyp tabylady. Muǵalimderge ádistemelik qoldaý kórsetý maqsatynda kómekshi qural retinde ádistemelik nus­­qaýlyq ázirlendi. Ádistemelik nus­qaýlyqta esse termıni, túrleri, qury­ly­my, ereksheligi, talaptary jáne onyń shyǵarmadan aıyrmashylyǵy jó­­nin­de túsinik berilgen. Sonymen qatar, esse taqyryptary, ony baǵalaý krı­te­­rıı­leri jáne esse jazý úlgisi usy­nyldy.

Ana tiliniń  qadirin túsiný, ár adamǵa týǵan tilinde jazylǵan kitapty oqýdan bastalady. Bul oraıda, bilim mazmuny arqyly bala rýhyn terbetetin, ar-namys sezimin oıatatyn, bilýge, kúsh-qaıratyn shyńdaýǵa umtyldyratyn, óz boıynan ata-babasynyń qany men rýhyn sezinetin, óz halqynyń bı, batyr, sheshen, danalarynyń ónege-úlgisin ustanatyn, eliniń taǵdyryna, tarıhyna janyn tebirentetin, ol – ádebı kórkem shyǵarmalar, sheshendik sózder ekendigi belgili. Sol sebepti, basta­ýysh synyptan-aq negizi qalanýy tıis mańyzdy mindettiń biri – oqýshylardyń oqý daǵdysyn, oqý jyldamdyǵyn durys qalyptastyrý.

Akademııa usynǵan jalpy orta, negizgi orta jáne bastaýysh mektep­ter­diń  oqytý tili deńgeıleri  boıynsha  oqý normatıvteri týraly ádistemelik qural­da qamtylǵan taqyryptar barshy­lyq. Naqtylaı tússek, oqý mátin­deriniń túrleri men tehnıkasy, ádis­teri qarastyrylyp, joǵary, negizgi jáne bastaýysh mektepterdegi oqý norma­tıvteri; bastaýysh synyp oqýshy­lary­nyń oqý jyldamdyqtaryn tekserýi bo­ıynsha usynymdamalar berilgen.

Sonymen qatar, akademııa bilim mazmunyn jańartý boıynsha «Qazaq tilin ekinshi til retinde oqytýdyń tıim­di ádis-tásilderi» taqyrybyndaǵy ádistemelik oqytý semınaryn respýb­lıka óńirlerinde ótkizýge  uıytqy boldy.  Damyǵan elderdiń bilim berý júıesindegi erekshe mańyzdy máse­lelerdiń biri – oqytýdyń jańa tehnologııalaryn meńgerý. Jańa tehnologııalardy meńgerý barysynda pedagogtardyń bilim, bilik, daǵdylaryn kúnnen kúnge arttyrý jumystary júrgizilýde. Qazirgi kezde qazaq tilin memlekettik til retinde oqytý ádistemesi jańartylýda. Basty salmaq oqytýdaǵy kommýnıkatıvtik qarym-qatynasqa túsedi. Jańartylǵan bilim mazmunynyń oqý baǵdarlamalary osy qaǵıdaǵa baǵyttalǵan. Ár pedagog sabaq ótkizgen kezde oqýshylarǵa sapaly bilim berý úshin jańa tehnologııalardy paıdalana otyryp, sonymen qatar, kompıýterdi, ınteraktıvti taqtany qoldaný ar­qyly bilim berse, oqýshylardyń qyzy­ǵý­shylyǵy arta túseri anyq. Oqytýdyń jańa pedagogıkalyq tehnologııasy –  mem­lekettik tildi deńgeılep oqytý – qazaq tilin shyn máninde tereń bilýge ákelýi tıis.

Memleket basshysy usynǵan «Týǵan jer» baǵdarlamasy – óskeleń urpaqty patrıotızmge tárbıeleýge baǵyttalǵan asa mańyzdy eńbek. Maqalada aıtylǵan syndarly oılar men usynystardy eskere otyryp, 5-7 synyptarda «Qazaqstan tarıhy», «Qazaq ádebıeti», «Geografııa» jáne «Mýzyka» oqý pánderiniń sheginde 20 saǵat kóleminde «О́lketaný» pánin oqytý kózdelip otyr. «О́lketanýdyń» oqý baǵdarlamasyna sáıkes oqýshylar týǵan jer álemin oıyn, qarym-qatynas, oqý, jobalaý is-áreketi jáne saıahattar arqyly tanyp, biledi.

Qazaq jáne orys tilderinde «Orta mektepte «О́lketaný» kýrsyn oqytýdyń ádistemelik negizderi» atty qural ázirlendi. Onda ádistemelik quraldyń mazmuny «О́lketaný» kýrsy jáne onyń jasóspirimderdi tárbıeleýdegi mańyzdylyǵy; orta mektepte ólketaný jumysyn josparlaý, mazmunyn irikteý jáne uıymdastyrýdyń ádistemelik negizderi, taǵy basqa taqyryptardy qam­tydy. Sonymen birge, «Shaǵyn jınaqty mektep mazmunynyń aımaq­tyq komponentin jetildirý» atty ádiste­melik qural da daıyndalǵanyn eske sala keteıin.

Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasy 2017 jylǵy Bilim kúni Memleket basshysy N.Á. Nazarbaev­tyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jań­ǵyrý» atty maqalasy boıynsha 10-11 synyp oqýshylary jáne kolledjder men joǵary oqý oryndarynyń 1-2 kýrs stýdentteri úshin «Týǵan jer – Týǵan el» taqyrybynda  biryń­ǵaı ınte­rak­tıvti sabaq ótkizýdiń  tujyrym­damasyn usynyp otyr. Sabaqtyń negizgi ıdeıasy – rýhanı jańǵyrý qundy­lyq­taryn keńinen taratý. Maqsaty – elimizdegi úshinshi jańǵyrýdyń árbir qazaq­standyqtyń tulǵalyq ósýine beretin múmkindikterin talqylaý. Nátıjesinde úshinshi jańǵyrýdyń mátinindegi tulǵalyq ósý ıdeıalary negizge alyndy. Biryńǵaı sabaqtyń negizgi qaǵıdasy – joǵary synyp oqýshylary men stýdentter úshin bul sabaq búkil oqý jyly boıy óziniń tulǵalyq ósýiniń bastaý sáti bolyp tabylady.

Sabaq arnaıy daıyndalǵan beınefılm kórý, fılm ıdeıasy men jelisin shaǵyn toptarda talqylaý, nátıjesin synyp bolyp taldaý bólikterinen turady. Beınefılmge Elbasy belgilep bergen jańǵyrýdyń alty baǵyty – básekege qabilettilik, pragmatızm, ulttyq biregeılikti saqtaý, bilimniń saltanat qurýy, Qazaqstannyń revolıýsııalyq emes, evolıýsııalyq damýy, sananyń ashyqtyǵy arqaý bolady. Sabaqtyń sońǵy bóliminde oqýshylar men stýdentterdiń taqyrypqa baılanysty  ıdeıalary men jobalary ortaǵa salynady. Biryńǵaı sabaqty júrgizetin synyp jetekshileri men top kýratorlary úshin kómekshi qural ázirlenetinin de aıta keteıik.

Alǵashqy sabaqtyń taqyryby tań­dal­ǵanda Prezıdent N.Nazarbaevtyń baǵ­dar­lamalyq mándegi maqalasyndaǵy: «Pat­­rıotızm kindik qanyń tamǵan jerińe, ósken aýylyńa, qalań men óńi­rińe, ıaǵnı týǵan jerińe degen súıis­pen­­shi­likten bastalady. Sol sebepti, men «Týǵan jer» baǵdarlamasyn qolǵa alýdy usy­namyn. Onyń aýqymy izinshe op-ońaı keńeıip, «Týǵan elge» ulasady», – degen salıqaly oıy basshylyqqa alyndy.

Elbasy usynǵan ulttyq rýhanı jańǵyrý baǵdarlamasyn tolyǵymen qoldaımyz. Endigi basty mindet – qoǵam­dy rýhanı jańǵyrtýdyń  aýqymdy ıdeıa­lary men taǵylymy mol tujy­rym­damalyq tásildemelerin tereń zerdeleý jáne ómirge tezirek engizýdi uıym­das­tyrý bolyp tabylady.

Janbol JYLBAEV,

Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasynyń prezıdenti