Sharǵy qazaqtarynyń shytyrman tarıhy

Bul ólkede qazaqtar qalaı paıda boldy? Árıne, bul suraq bizdi de qyzyqtyrmaı qoımady. О́tken kúzde sharǵylyq qandas­tarǵa arnaıy at basyn burdyq. Bar­dyq, kórdik, taǵdyr-tarıhy­na nazar aýdardyq...

Sharǵy qazaqtary týraly kólemdi zertteý jasaǵan ǵalym Reseı Ǵylym akademııasy Fı­lo­logııa ınstıtýtynyń etnogra­fııa sektorynyń ǵylymı qyz­metkeri I.Oktıabrskaıa hanym. Osy ki­siniń 2005 jyly Novo­sibirde ja­ryq kórgen «Kre­shenye kazahı Altaıa. Konfes­sıonalnyı faktor v etnıcheskıı ıstorıı HIH-HH vekov» atty eńbeginde Anýı ózeniniń boıyndaǵy Sharǵy jerine qa­zaqtar HVIII ǵasyrdyń ekinshi jar­tysynda, ıaǵnı 1760-70 jyl­­dary qonystanǵany jaıly aı­tylypty. Sol sııaqty, 1990-shy jyldardyń sońynda Reseı Ǵylym akademııasy Sibir bólimshesi Fılologııa ınstı­týtynyń aspırantýrasynda oqy­­ǵan jas ǵalym Tı­mýr Ko­ze­revtiń 1997 jyly «Shal­qar» gazetinde jaryq kórgen «Tu­raty qazaqtary» atty zertteý eńbegi bar. Osyndaǵy derekte – Shar­ǵy óńirine qazaqtar qo­nys­tanǵanyna 250 jyldan asty delingen.

Joǵarydaǵy qujattar Shar­­ǵy qazaq­tarynyń qonys­ta­ný t­arıhy tym tereńde jat­qa­­nyn kórsetse, jergilikti qandas­tarymyzdyń aıtýy boıynsha, sonaý erte kezde bir jigit kóńili jarasqan qyzdy aıttyryp qoıǵan jerinen alyp qashyp, osynda kelip tyǵylǵan-mys. Bulardyń sońynan ulyqtardan jábir kórgen nemese barymta-syrymtaǵa baılanysty elden qashqan, HIH ǵasyrdyń basynda patsha úkimine qarsy kelip jandaraldyń kárine ushyraǵan qazaqtar kelip qosylyp, ýa­qyt óte kele bir qaýym elge aı­nal­ǵan. Ákimshilik jaǵynan Tom gýbernııasy Bıısk ýezine qaraǵan.

Bul qazaqtar óte bir shuraıly qonysqa ıelik etkendikten, ári pat­shalyq Reseı saıasatyna qar­sy­­lyq tanytýshy adamdar tobynan bolǵandyqtan orystyń bar­­laýshy-saıahatshylary­nyń (F.M.Kraev, G.O.Ossovskıı, S.P.Zvıagın, N.V.Tomashkevıch t.b.) na­zarynda bolǵan. О́ıt­keni, bul batyr qazaqtar mańa­ıyn­daǵy qalmaq-hakas tektes­terdi qoıdaı órgizip, qozydaı jýsatatyn bolǵan. Tipti  keıbir jazbalardan Anýı boıynda «úreıli qazaqtar» ómir súretini jaıly derekti kórýge bolady.

Qazirdiń ózinde sharǵy­lyq­tar­dyń boıynan baıyr­ǵy batyr atalarynyń mine­zin ańǵarýǵa bolady. Biz jolyq­tyrǵan bir qarııa bala kúnindegi hıkaıalaryn aıtyp edi, rasynda adam tańdanarlyq erlikke toly eken.

Shoqyndyrý naýqany

Tarıh úshin aıta ketken jón shyǵar, patshalyq Reseı óz ota­ryndaǵy halyqtardy shoqyn­dyrý isin qolǵa alyp, 1719 jy­ly Senat buratanalardy shoqyn­dyrý arqyly orysqa aınal­dyrý máselesin memlekettik dá­re­­jede kún tártibine qoıdy. Sóı­­tip, 1731 jyly Senattyń qasy­nan «Shoqyndyrý keńsesi» qurylyp, 1846 jyly Qazan qalasynda rýhanııat (dýhovnyı) akademııasy ashyldy. 1861 jyly akademııanyń «Musyl­manshylyqqa qarsy kúres» kafedrasy paıda boldy. 1864 jyly 20 jeltoqsan kúni Sibir qazaqtary áskerı gýbernatory tarapynan Batys Sibir general-gýbernatoryna «qazaqtar arasyna hrıstıan dinin taratý jaıy» deıtin qupııa jospar usynyldy. 1865 jyly naýryz aıynda I Aleksandr patsha qazaq­tardy shoqyndyrý hám orys­tandyrý qujatyna qol qoı­dy. Bul qujat boıynsha sho­qyndyrý jáne orystandyrý isi asyqpaı júıeli júrgizilýge tıis boldy.

Osy shoqyndyrý áreketi eń áýeli Sharǵyda shalqyp jat­qan qa­zaqtardy sharpydy. Osy maq­satta shoqyndyrýdyń «Altaı mıssııasy» qurylyp, ortalyǵy retinde Bıısk qalasy tańdaldy. Sóıtip, 1870 jyldardan bastap Sharǵynyń qazaqtaryn shoqyn­dyrý isi qarqyndy júrgizildi.

HH ǵasyr basynda halyqtyń kóz-qulaǵy sanalǵan «Qazaq» gaze­tiniń 1917 jylǵy №235 sa­nyn­­da Tom gýbernııasy, Bıısk ýezi, Sharǵy aýylynda turatyn Ivan Semenovıch Kýskov degen qazaq­tyń (qazaqsha aty-jóni – Sa­ǵyndyq Tuıaquly) maqalasy jarııalanǵan. Onda: «Biz 100 úıden astam qazaq barmyz. Ata-babamyz orysqa kiriptar bolyp shoqynyp ketti» dep muńyn shaǵyp, barsha qazaqqa hat joldapty (Mámbet Qoıgeldıev. Alash qoz­ǵalysy. Almaty, «Sanat», 1995 j. 76-b).

Joǵarydaǵy Altaı mıssııa­sy negizinde 1882 jyly Se­meı oblysynda qazaqtardy shoqyn­dyratyn «Qazaq mıssııa­sy» qurylyp, Iаmyshevka (Tuz­qala) bekinisinde jumysyn júr­giz­gen. Osy iske sharǵylyq aǵaıyndardy tartqany baı­qalady. Qalaı desek te, qazaq tarı­hynda alǵashqy shoqynǵan baýyr­larymyz osylar bolǵany anyq.

Sharǵy qazaqtarynyń dinı ahýalyn uzaq jyl zerttegen I.V.Oktıabrskaıa hanym myna bir qyzyq derekti keltiredi. Onyń aıtýynsha, qazaqtar hrıs­tıan dininiń negizi ıkondarǵa bir syıynyp alyp, artynan qo­lyn jaıyp ózderi biletin aıat-duǵalardy oqyp, táńirden qazaqsha medet tileıtin bolǵan. Osyǵan qaraǵanda mundaǵy qan­dastarymyz qos dindi qoıyrt­paq qulshylyqta bolǵan tárizdi. Jalpy, reseılik shoqyndyrý saıasa­tynyń ustanymy – jat din­degiler hrıstıandy qabyl­daǵan jaǵdaıda olardyń aty-jó­nin orysshalaý bolatyn. Bul úr­dis Sharǵyda tolyq júze­ge asty deý­ge bolady. Qazirgi tań­nyń ózinde bul qandastardyń qujattyq aty-jóni negizinen oryssha.

Sharǵylyq qazaqtardyń bir­li-jarymy bolmasa, túgel­deı shoqynbaǵan syńaıly. Qar­sylyq tanytqandar kóp bol­ǵan. Iаǵnı, shoqynǵysy kelme­gender Sharǵydan túp qopa­ry­lyp kóshken. Olar tym uzap ket­peı, qozykósh jerge qosta­ryn tigip, jańadan taǵy qazaq aýylynyń irgesin qalaǵan. Ol qazirgi Turaty aýyly. Osynda olar tirligin túzep, úıir-úıir jylqylaryn kúzep, kúlli Tom gýbernııasyn qymyzben qamdap otyrǵan. Tom arhıvterinde bular­dyń qymyzy jaıly jaqsy máli­metter saqtalǵan.

Qazaq avtonomııasyna artylǵan úmit

 Reseıdegi patshalyq bı­lik­tiń irgesi sógilip, qabyr­ǵa­sy qa­qy­raǵan 1917 jyldary buryn­ǵy bodan halyqtar erkindikke umtyldy. Osylardyń qataryn­da qazaq oqyǵandary da el bolý­dyń qamyn kúıttep, 1917 jyly 5-13 jeltoqsan aralyǵynda Orynborda jalpy qazaq sezin shaqyrady. Jıynǵa Samarqan oblysy men Altaı gýbernııasy (bul gýbernııa 1917 jyly Tom gýb. bólinip, jańadan qurylǵan) atynan – 58 ókil, ártúrli qazaq uıymdarynan – 8 ókil, arnaıy shaqyrýmen – 15 adam, barlyǵy  81 adam qatysqany jaıly tarıhtan jaqsy bilemiz.

Osyndaǵy mártebeli jıynda shar­ǵylyq ókilder atynan sóz alǵan Saǵadat Shaǵımar­da­nov degen azamat Altaı gýber­nııa­sy Bıısk ýezine qaras­ty qazaq­tardy Qazaq avtonomııasynyń quramyna alý jaıly usynys aıtyp, onysy biraýyzdan maquldanǵan kórinedi.

Sóıtip, Qazaq avtonomııasy quramyna – Bókeı ordasy, Oral, Torǵaı, Aqmola, Semeı, Jetisý, Syrdarııa, Ferǵana, Samarqan oblystary, Amýdarııa, Zakas­pıı oblystaryndaǵy qazaq ýezderimen qatar Altaı gýber­nııasyndaǵy sharǵylyq qazaqtar da kirgen.

Bul derekten biz sharǵylyq aǵaıyndardyń ult máselesinde qyraǵylyq tanytyp, sonaý ıtar­qa­sy qııandaǵy Altaıdan alty myń sha­qyrymdyq jol Oryn­borǵa kelip, jıynǵa qaty­syp, bútin qazaqtyń quramynan oryn alýǵa degen talpynysyn ańǵarýǵa bolady. Biraq Keńes ókimeti ornaýyna baılanysty Qazaq avtonomııasy jumysyn toqtatyp, bul úmit aqtalmady.

Turatylyq turǵyndar

Joǵaryda atap ótkenimizdeı, Sharǵy­daǵy shoqyndyrýdan qash­qan qazaqtar Týǵanbaı já­ne Ele­ýis degen adamdardyń bastaýy­men qozykósh jer Tura­ty ózeniń boıyna kelip qonys­tanyp, baıyrǵy ata kásibi jyl­qy saýdasymen aınalysyp, qy­myz óndirisin jolǵa qoıǵan.

Keńes ókimeti ornap, kol­hozdas­tyrý júrgizilgen tus­ta óńirdegi eń baı sharýa­shylyq osy Turaty bolypty. Bulardyń shat-shadyman ómi­rin 1937 jylǵy repressııa talqandap ketken syńaıly. Burynda «barymtashy nemese úreıli qazaqtar» degen aty bar aǵaıyndarymyzdy qynadaı qyrǵan. Osy jyldary tek Turatydan 61 adamdy «halyq jaýy» dep ustaǵan. Osylardan 2 er, 1 áıel adam ǵana tiri kelip, 58-i atylǵan. Qalǵan erkek kindiktilerdi 1941 jyly Uly Otan soǵysyna aıdaǵan. Soǵysqa Turatydan 74 adam attanyp, osylardan 4 adam ǵana eline oralypty.

Bir qyzyǵy, alaqandaı Tu­ra­­tydan soǵys jyldary 3 Keńes Odaǵynyń Batyry shyq­qan. Olar shoqyndyrý sharasy­na qarsy shyǵyp, eldi bastap kósh­ken Týǵanbaı men Eleýistiń neme­re­leri – Qadyran men Jáni­­bek jáne ulty altaı Ivan Shýklın.

Qadyran Týǵanbaev 1942 jyly maıdanǵa alynǵan. Keńes armııa­synyń 333-shi dıvızııa­sy, 1116-shy atqyshtar polkin­de jaýyn­gerlik mindetin atqara­dy. 1943 jyly Keńes ar­mııasy Dneprge kelip tireledi. Nemis­ter ózenniń arǵy jaǵa­laýyna óte kúshti qorǵanys shebin orna­­typ, Keńes áskerine qar­sy soq­qy berýge kóp ýaqyt daıyn­da­lady. Uly Otan soǵy­sy tarı­hyndaǵy eń sheshýshi shaıqas­tardyń biri osy. Ásker­ler­diń arǵy jaǵalaýǵa aman-esen ótýin qamtamasyz etý 333-shi dıvızııaǵa júktelipti.

Arǵy jaǵalaýda bıikte orna­lasqan jaý pýlemeti Keńes ás­ker­­­lerine oq búrkip, attap bas­tyrmaı qınaıdy. Jaýdyń pýlemetine qarsy shapqan qazaq Qadyran granata laqtyryp, tajaldyń únin óshiredi. О́zi de aýyr jaralanady. 1944 jyly 19 naýryzda Qadyran Týǵanbaevqa Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy beriledi.

Jánibek Ahatuly Eleýisov 1925 jyly týǵan. 1942 jyly 17 jasynda maıdanǵa suranady. Onyń ótinishin 1943 jyly qa­byl­dap, 6 aılyq mergender kýrsy­na jiberedi. Keshikpeı Voronej maıdanynyń 6-shy gvar­dııalyq dıvızııasynyń 25-shi pýlemet polkine komandır bo­lyp barady. 1943 jyly Dnepr ózeninen ótý kezinde kórsetken erligi úshin Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna ıe bo­la­dy.

Jánibek Ahatuly 1946 jy­ly maıdannan aman-esen oralyp, týǵan aýyly Turatyda orta mek­tep dırektory bolady. 1954 jyly Qazaqstanǵa qonys aýdarǵan. Batyrdyń balalary qazir ártúrli áskerı salada oıdaǵydaı qyzmet etip júr.

Qandastardyń qazirgi ahýaly

Qazirgi tańda Sharǵy eldi me­ke­ni (Chernyı Anýı) aýyl­dyq okrýgtiń ortalyǵy. Oǵan baǵy­nyshty Turaty jáne Qaraqol bólimsheleri bar. Okrýgke qa­ras­ty 8000-ǵa tarta turǵyn bar. Osylar­dyń 30 paıyzy qazaq, 30 paıy­zy orys, 30 pa-ıyzy altaılyqtar. Sharǵyda Q.Týǵanbaev atyndaǵy 10 jyl­dyq orta mektep jumys istep tur. Onda 109 oqýshy bilim alyp jatyr. Osylardyń 30-y qazaq. Oqý baǵdary túgeldeı orys­sha. Mektep dırektory Tatıana Kýsakova degen qazaq qyzy. Aýyl ákimi de (glava) Kúnı­pa Aleksandrovna deıtin qazaq áıeli.

Turatyda Jánibek Eleýi­sov­tiń atynda mektep bar. Bul bilim oshaǵy buryn 8 jyldyq ári qazaqsha bilim beretin mektep bolǵan. Soǵystan keıin sonaý 1950-shi jyldary Semeı óńirinen arnaıy muǵalimder kelip, qazaqsha sabaq bergen. Bul ustazdar otaý kóterip, osynda qalyp qoıǵan. Qazir «azǵana úı arǵyn» degen ataýmen urpaǵy ósip-ónip jatyr.

Sońǵy jyldary bundaǵy qandastar arasynda musyl­man­shylyqqa bet burý sııaqty jaqsy úrdister jandanyp kele­di. Buryn máıitterdi tabytqa salyp jerleıtin bolsa, qazir bul is tıylǵan. Kádimgi musyl­mansha janaza oqylady, ólikti kebindep jerge tapsyrady.

Turaty aýylynda birneshe jyl buryn meshit salynypty. Maqalanyń basynda aıtyp ótkenimizdeı sonaý 1917 jyly «Qazaq» gazetine maqala jiberip, shoqyndyrý jaıyn aı­typ jar salǵan Saǵyndyq Tuıa­quly deıtin adamnyń shóberesi Joldybaı Tuıaqov aqsaqal meshitte ımamdyq etip júr.

Bir qýanarlyq jaǵdaı, mun­­­daǵy qandastarymyz bir-biri­men óte tatý-tátti turady. Mun­da rý-júz degen uǵym joq. Tip­ti on­daı sózderdi estimegen. «Rýyń kim?» deseńiz túsinbeýi múm­­kin «súıegińdi aıtshy?» deseńiz bilip tur. «Kereı», «Bý­ra» nemese «Saryjomart» dep taq etkizedi. Aman-saýlyq surasqanda «jaqsysyz ba?», «jaqsymysyz?» degendi kóp aıtady. Bul áreketteri dál Qobda (Moń­ǵolııa) jáne Qosaǵash qa­zaq­­taryna qatty uqsaıdy.

Sharǵy orta mektebinde ta­rıh páninen sabaq beretin Tatıa­na Eleýisova (Jánibek ba­tyr­dyń nemere qaryndasy) deıtin qandasymyz mundaǵy qazaqtardyń folkloryn jáne rý­­lyq tegin qaǵazǵa túsi­rip, jı­nap júr eken. Osy Tatıana­nyń qolyndaǵy derekterde aıtyl­ǵandaı, Sharǵy men Turatyda turatyn qazaqtar arasynda eń kóp súıek (bizshe rý) – býra eken. Býra súıekti adam sany – 420, kereı – 310, jarynbet – 300, sary­jomart – 270, tyrys-tamba – 240, tórtqara-kereı – 200, ma­taı – 130, arǵyn – 60, áje – 60, dáýlet – 40, kereı-sebanda – 30, jánibek – 25, ýaq – 30, tertol – 25, kereı-áje – 20, ke­reı-quttybaı – 20, kereı-taq – 15, kónek – 15, sarǵaldaq –10.

Túıin

Sharǵy men Turaty qazaq­ta­ry­nyń ázirge qarny ashatyn túri joq. Árbir úıde júzdegen jylqy bar. О́lkeniń shóbi shúıgin, topyraǵy qunarly. Biraq, bunymen másele sheshil­meıdi. Endigi kúrdeli dúnıe – til jáne oqý máselesi. Sońǵy jyldary Turaty turǵyndary ákimshilik ortalyq Sharǵyǵa kóp­tep qonystanýyna baılanys­ty Turaty orta mektebi jabylýǵa shaq tur. Qazir munda onshaqty ǵa­na bala oqıdy.

Ekinshi bir ańǵarǵanymyz, qandastarymyzdyń biz sııaqty jolshybaı jýrnalısterge ók­pesi bar. Kelip-ketkender mun­­daǵy jaqsylyqty aıtpaı­dy, «oıbaı, shoqynǵan qazaq­tardy kór­dik» dep jarty álem­ge jar salady. О́tken jyl­da­ry Tura­ty aýylynda meshit­tiń ashylý rásimine barǵan kereký­lik tilshiler «Shoqynǵan qazaq­tar meshit saldy» degen taqy­ryppen aqparat taratty. Osyǵan ren­jý­li. О́z basym eki aýyl­dan sho­qy­nyp jatqan qa­zaq­ty kórme­dim. Buryn­ǵy shir­keý ertede qula­ty­lyp, onyń ornynda qazaq­tyń qos batyryna arnap alleıa ashylǵan.

Sharǵy boıyn jaǵalap júr­­gen bizge jolaı kezdes­ken Taý­ly Altaı qalasynda turatyn Aman­­keldi Qob­dabaev degen aza­­­mat by­­laı dep amanat aıtty: «Bul qan­­­dastar baıaǵydan beri óz beti­­men ómir súrip úı­ren­gen jan­dar. Syrttan kó­mek-qol­­daý kú­tip, qol jaıa­tyn­dar qata­rynan emes. Son­dyq­tan da bolar Qazaq­standa bo­lyp jat­­­qan jaq­sy­lyq-ja­ńa­­­lyq­­tardan beıhabar. Eger sizde­r jaqtan (Qazaqstandy aıtady) demeý­shiler tabylyp, Otaý TV nemese Alma TV-niń onshaqty tabaqshasyn ákelip, 10 úıge ornatyp ketse bolǵany. Sol arqyly «Ulttyq arna», «Balapan» t.b. rýhanı-aǵartýshylyq habar taratatyn arnalardy bir kórsetse jetip jatyr. On jyldan keıin sharǵylyqtar taza qazaq bop shyǵa keler edi».

Endeshe, halqym degende, tún uıqysyn bólip, qazaq degende, qabyrǵasy qaıysatyn azamattar bolsa bul sonshalyq qıyn sharýa emes sekildi.

Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»