Besqaraǵaı aýdanynyń Dalon aýyldyq okrýgine qarasty osy eldi mekende ústimizdegi jyldyń shildesinde ónegeli bir istiń kýási boldyq. «Umytpańdar bizderdi» ataýymen mármár tastan jasalǵan qabyrǵa taqtaǵa 580 adamnyń aty men tegi jazylypty. Olar – osy óńirden Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa attanǵan bozdaqtar, tylda eńbek etken ardagerler, soǵys qasiretin tartqan ata-analar. Iаǵnı, «Bizderdi umytpańdar» degen sóz osy 580 adamnyń atynan aıtylyp tur ári osy sóz sol jandardyń kókeıinde birge ketken arman da bolýy múmkin…
Eń ǵajaby, osy 580 adamnyń esimin mármár taqtaǵa jazdyryp, ornatýdy qarapaıym zeınetker, 82 jastaǵy adamnyń bir ózi ǵana qolǵa alýy. Zeınetaqysyn jerlester rýhyn kóterýge arnaǵan aqsaqaldyń esimi – Tólegen Tursynhanuly. Uzyn-yrǵasy 1,5 mıllıon teńgeniń sharýasyn bir ózi moınyna alýynyń «syry nede?» degen saýalǵa jaýap izdegenimizde Tólegen aqsaqal eshteńe jasyrmady.
– Adamnyń jasy ulǵaıǵan saıyn sońymyz qalaı bolady eken dep kóbirek alańdaıdy ekensiń. Onyń ústine aldyńǵy jyly edeýir syrqattanyp jatyp qaldym. Aýrýhana tósegine tańylǵan jannyń basyna ne kelip, ne ketpeıdi deısiń. Kókeıdi kernegen kóp suraqtyń negizgisi «Áı, Tólegen! Mine, sen de seksennen asyp barasyń. Osy ýaqytqa deıin ne bitirdiń, ne tyndyrdyń? Ony qazirgi urpaq bile me? Keshegi zamandastaryń qaıda? Sálemińdi berip, batasyn alatyn aqsaqaldar ortamyzda nege joq? Qonaq shaqyrsań úıge syımaı ketetin dostar men úlkender qaıda? Osy sekildi saýaldardy óz-ózime jıi qoıa bastadym. Jasyratyn nesi bar, bári de birtindep ǵaıyp bolyp, ózimiz de jar jaǵasyna jaqyndap qalyppyz. Osy aýyldy órkendetken, sharýasyn shalqytqan aǵalarymnyń, ot keshken maıdangerlerdiń, zamandastarymnyń eren eńbekteri men esil esimderin el esinde qaldyrý bálkim meniń boryshym bolar. Sol úshin solardyń sońynda qalǵan shyǵarmyn degen oı ıekteı tústi. Sóıtip, qolymnan kelgenshe bir áreket qylaıyn dep osy sharýany qolǵa aldym. О́zimniń taza nıetim bolǵandyqtan eshkimnen kómek surap, eshkimniń mazasyn alǵan joqpyn. Zeınetaqymdy, azdap jınaǵanymdy, balalarymnyń qosqanyn barlyǵyn osyǵan salyp 1 jyl ýaqyt kóleminde jasap shyqtym. Nıetimniń túzýligin túsinip, kóp jaǵdaıda Asan Omarov, Jumaǵazy Orazov, Qalııas Jumabaı syndy aýyldas baýyrlarym aqyl-keńesterin aıamady, – deıdi Tólegen aqsaqal.
Tókeńniń aıtýyna qaraǵanda, tizimge engenderdiń kóbiniń aty-jóni týraly qazir esh jerde saqtalǵan qujat ta joq. Sol sebepti de ol bilgeni men túıgenin tasqa basyp, qaǵazǵa túsirip ketýge sheshim qabyldaǵan. Mármárdan qabyrǵa taqta ornatýmen birge «Bódenelim – elim meniń» atty kitap ta jazyp tastapty. Bala kúninen eńbekke aralasyp, aýyldyń tuńǵysh mehanızatorlary qatarynda ter tógip, keıin Degeleńde kólik júrgizýshisi, 1968 jyldan 12 jyl «Atomkól» dırektory bolǵan Tólegen aǵa 7 synyptan artyq bilimi joq ekenin de jasyrmaıdy. Biraq, bir óńirdiń jer-sý ataýlary men adamdar esimin, tarıhı, estelik áńgimelerdi jatqa soǵý tabıǵat bergen zerektik, quıma qulaqtyq qasıet bolsa kerek.
Qaı turǵydan alsaq ta Tólegendeı aýyl aǵasynyń izgi nıetpen atqarǵan bul sharýasy el birligin arttyra túsip, rýhanı jańǵyrý, urpaq sabaqtastyǵy sekildi qundylyqtardyń qanat jaıýyna óz septigin tıgizetini anyq.
Qaırat ZEKENULY
SEMEI
Sýrette: Asan Omarov pen Tólegen Tursynhanuly
