Jer asty baılyqtarymen qýantyp, jer ústi sulýlyǵymen súısintetin Mańǵystaýdyń ekologııalyq ahýaly qandaı? Árıne, jer júzinde bar máseleden syrtoraı, jumaqta ómir súrip otyrmaǵanymyz belgili, demek ekologııalyq problema túbekti aınalyp ótip kete almaıdy.
Mańǵystaýdaǵy ekologııany aýyzǵa alǵanda, aldymen tilge oralatyn tus – «Qoshqar ata» ýly kóli – radıasııalyq qaldyqtar qoımasy. «Aıta-aıta Altaıdy, Jamal apam qartaıdy» demekshi, bul taqyryp Mańǵystaýda mańyzdylyǵy jaǵynan da, ańyzdylyǵy jaǵynan da barynsha tanymal taqyryp. Keńes odaǵy kezinde «Uıqylydaǵy» ýran kenishin ıgerý saldarynan paıda bolǵan ýly kól kóleminiń ósýi Odaq taraǵan soń toqtaǵan óndirispen birge toqtady. Jyl saıyn kólge óndiristen quıylatyn 25 mıllıon tekshe metr sý toqtaǵan soń, kól kólemi tartylyp, jan-jaǵy jalańashtana bastady. Bul óz kezeginde topyraqqa sińgen, qurǵaǵan ýly, zııandy tunbalardyń jelmen birge ushyp, aýaǵa, aýa arqyly qorshaǵan ortaǵa taraýyna ulasty. Tek 90-shy jyldardyń orta tusyndaǵy Azot-túk zaýytynan ákelingen fosfat qaldyǵy zııandy topyraqtyń biraz jerin jaýyp, jaǵdaıdy biraz ońalta túsken. Alaıda, zııandy qaldyqtardyń aldyn almasa arty aýyr zardaptarǵa soqtyrýy múmkin ekenin ańǵarǵan elimiz kóldi zalalsyzdandyrý, tumshalaý jumystaryn qolǵa alǵanyna da onshaqty jyldyń júzi boldy. Tórt birdeı baǵdarlamany júzege asyrýdy maqsat etkender aldymen zaýyttyń qaldyqtary jatqan, radıasııalyq fon asa joǵary bolyp turǵan 24 gektar jerdegi qaldyqtardy kómip, syrtynan qalyńdyǵy 25 santımetr armatýralanǵan betonmen, onyń ústinen taza topyraqpen 1 metr qalyńdyqta japty. Kelesi jyly mundaı jumystar taǵy da 31 gektar jerge júrgizildi. Ekinshi baǵdarlamada kóldiń sýy tartylyp, jalańashtanǵan 2700 gektardaı jerin rekýltıvasııalaý bolsa, qalanyń turǵyn aımaǵynan shyqqan qaldyq sýlardy tazalap, «Qoshqar ata» kóline aıdaý sharalaryn júrgizý úshinshi baǵdarlamaǵa júk. Mamandar, jylyna 8,5 mıllıon tekshe metr sý aıdalyp tursa, kól sýynyń tabıǵı býlanýynyń ornyn toltyrady dep esepteıdi. Ýly kól aınalasyndaǵy topyraq quramyna aýqymdy monıtorıng júrgizý tórtinshi baǵdarlamaǵa mindet bolǵan. 2015 jyldan bastap ýly qaldyqtar men aýyr metaldardyń jan-jaqqa taramaýy úshin 8 gektar aýmaqqa jyńǵyl men sekseýil egilgen.
Osynsha jumystar jobalanyp, jasalǵanmen ýly kól óziniń zııandylyǵyn, qaýiptiligin joıdy ma? Másele osynda. Joıǵan joq, sebebi kólden shyqqan jaǵymsyz ıis júrekti aınytyp, basty aınaldyrady. Sońǵy kezderi ekologtar ol óńirge mal jaıylatynyn, ol jerdiń shóbine sińgen radıasııalyq elementterdiń maldyń eti men sútine daryp, ol arqyly adamǵa berilýi múmkin ekendigin aıtyp, dabyl qaǵýda. Mamandar endi kóldiń 50 sharshy shaqyrym aýmaǵyn qıyrshyq tas aralasqan topyraqpen kómý qajettigin aıtady. Ol úshin ýaqyt ta, qarajat ta kerek eken.
Mańǵystaý óńirinde qazir obyr aýrýlary, qalqansha bez – ıod jetispeýshiligi derti, ózge de syrqat túrleri kóbeıip ketti. Aýrýdyń kóbeıýine «Qoshqar ata» ýly kóliniń áseri bar shyǵar, kim bilgen?..
Ekolog mamandar óńirde «ekologııalyq ahýaldy oıdaǵydaı dep aıtýǵa aýyz barmaıtyndyǵyn» aıtady. Aıtýlarynsha, atmosferalyq aýadan alynǵan birqatar synamalarda aýada azot qyshqylynyń konsentrasııasy anyqtalsa, 3 ret fenol men metan kólemi shamadan joǵary bolǵan. Topyraq synamasynda onyń munaı ónimderimen, aýyr metaldarmen búlingen faktisi kezikse, sýǵa júrgizilgen synamalardyń bireýlerinen munaı ónimderiniń joǵary kórsetkishi, marganes, temir, nıkel, myrysh baıqalǵan. Sý degende, Kaspıı teńizi kóz aldyńa kele qalady. «Arqada qys jyly bolsa, arqar aýyp nesi bar?» demekshi, teńiz qaýipsiz bolsa, ıtbalyqtar qyrylyp, «sýısıd» jasap nesi bar?! Osy oraıda, elimizde jalǵyz teńiz – Kaspııdi túbegeıli zertteıtin birde-bir ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń joqtyǵy jan aýyrtady. Al kórshi Reseıde basqa sýlaryn qospaǵanda, bir ǵana Kaspııdiń florasy men faýnasyn, kemelerdiń qozǵalysyn, taǵy basqa da teńizge qatysty barlyq jaǵdaıdy zerttep-qadaǵalaýmen 6 birdeı ǵylymı-zertteý ınstıtýty aınalysyp keledi...
17 qap, 11 eki júz lıtrlik bóshke munaı sińgen maılaqy topyraq, 130 tonna jáne 500 tonna ballastyq munaı sińgen sý astynyń qıyrshyq tasty topyraǵy sekildi munaı qaldyqtaryn tıegen reseılik «Araks» kemesiniń Mańǵystaýǵa kelip uzaq ýaqyt aıaldaýy kópshilikti alańdatty. Keme turǵan jerden sýdan alynǵan synama qalypty bolyp tanylǵanmen, kemeden alynǵan synama metannyń qalypty deńgeıden kóptigin baıqatqan. О́ńir basshysy E.Toǵjanovtyń kún ysyǵan saıyn jarylý qaýpi joǵarylaǵan kemedegi munaı qaldyqtaryn zalalsyzdandyrý jumystaryn júrgizýge dereý sheshim qabyldaýy turǵyndardy qýantyp tastady.
Ekologııa – ómir, ekologııa – bolashaq. Ony qorǵaý, keleńsiz jaǵdaılardyń aldyn alý – ómir men bolashaqqa jasalǵan qamqorlyq. Sondyqtan, ekologııa, qorshaǵan orta máselesine nemquraıly qaramaý qashanda negizgi mindet, basym baǵyt bolýy tıis.
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
Mańǵystaý oblysy
