О́zbekáli Jánibek

Tolǵanysty osylaı kisi atymen ataýdy jón kórdik. Nege? О́zbekáli Jánibekke sońǵy kezde op-ońaı qoldana salyp júrgen «abyz», «qaırat­ker», «tulǵa» sekildi tolyp jatqan aıqush-uıqysh aıqyn­daýysh, ásire boıaýlardy qımaǵanymyz ba? Jo-joq, tipti de olaı emes. Balama boıaý, sınonım sózderdi paıdalanbaýymyzdyń syryn bilý úshin siz de bizben birge О́zbekáli Jánibek izimen saparlańyz. Sonda, bálkim, bári de túsinikti bolar...

Jetimdikten jetilgen

О́zbekáli Jánibek «ákem bar» dep ashyp aıtpaǵan da, jantartyp jazbaǵan da kisi. О́ziniń «Taǵdyr taǵylymy» atty memýarynda áńgime­lengendeı, ámeńgerlikke májbúrlengen aıaýly anadan týǵan, jesir áıeldiń balasy. Ony ashyq qulaq sanaly azamat etip ósirgen, bálkim, anasynyń taǵdyr aýyrtpashylyǵyn muńdy áýenge aınaldyryp sherlene salatyn áni bolǵan shyǵar. Ákesin qaıdan atasyn, jataǵan jappada týyp, kúrkede ósken bala­nyń býyny bekimeı jatyp aǵaıynnan kórgeni kóztúrtki, keshkeni beınet bolsa, qozy qaıyr­ǵan, qoı baqqan balanyń bary-joǵynda ákesi atalatyn adamnyń isi bolmasa, ony О́zekeń qaıdan áke dep atasyn. Onyń bar mahabbatpen jyrlap ótken adamy – aıaýly anasy! Qyzylshyraıly suńǵaq án-keýde kisi qınal­ǵan­da túsine kirip, túsinen keıin isi ońǵary­lyp júre beredi eken О́zekeńniń. Aıaýly anasy jaıynda aıtqanda úni úzilip, daýysy qumyǵyp, qamyǵyp shyǵar edi, jaryqtyqtyń. «Jasym kelgen saıyn tabıǵı kelbetin kózime elestete almaıtyn bolyp baramyn» – deıtin sosyn birtúrli anasyna opasyzdyq jasaǵan baladaı. Kisi esiginde júrip, kisi balasynan qalǵan kıimdi kıip, kisiden qalǵan as-aýqatty iship kún keshken ol mektepte án salyp, bı bılepti. Otyrar tóbeden tarıhı eskertkishter taýyp, mektepte mýzeı múıisin uıymdastyrypty, synypta baıandama jasapty... Alaıda, bir jaıǵa kisi qaıran qalady. Qabyrǵasy qatpaǵan qarshadaı balany taǵdyr qanshama ıledi kelip, ıledi kelip. Al, ol bolsa júnjip ketý ornyna órshelene ósti deseńizshi. Jetim ósken tas júrekti osylaı janamyn degen jas júrek órge súıredi. Ol Almatyǵa attandy. Sóıtip, keshegi QazPI, búgingi Abaı atyndaǵy pedagogıkalyq ýnıversıtetti bitirdi. Osylaı jetimdikten ketile-ketile júrip jetilgen.

Jastarǵa kósem bolǵan

 О́zbekáli Jánibektiń eńbek joly buryn bolǵan, búginde joq, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Keles aýdanynan bastalǵan. Pıoner jetekshisi, tarıh pániniń muǵalimi, synyp jetekshisi, mekteptiń bastaýysh jastar uıy­mynyń jetekshisi, aýdandyq jastar uıymy­nyń hatshysy, ekinshi, birinshi hatshysy... Bala­larǵa jaqyn bolypty, kúı talǵamapty, ýaqytyn aıamaı, bala baqytyn aıalaýǵa baryn salǵan, sabaqtan tys ýaqytta tal tiktirgen, mektep aınalasy, aýyl-aımaqty jasyl jelekke kómkergen. (Ol aǵashtar kúni búgin «Jáni­bekov terekteri» dep atalady). Soǵys­tan keıingi jyldardyń aýdan aǵalary Á.Jylqy­shıev, K.Ysqaqov qınap kóndirip, ony aýdan jastaryna jetekshi etipti. Aýdan aty oblysqa jetti. Jastar jetekshisi oblystyq jastar uıymyna hatshylyqqa shaqyryldy. Oblystyq komsomol komıtetin basqaratyn, jetim balalar úıinde tárbıelen­gen hatshy Vladımır Baıjanov О́zbekáli boıynan jalyndaǵan jalyn kóredi. Jantar­typ jaqsy kóredi, bilgenin aıtyp tárbıe­leıdi. Partııa jumysyna aýysqanda ornyna О́zbek­álini usynady. Aty bar da, zaty bolym­syz jastar uıymy О́zbekálideı jalyn júrek jetekshi arqasynda oblysta jeteli kúshke aınalady. Jalyndap shyǵyp KIM jetekshiligine deıin jetken Ǵanıǵa oblysta eskertkish qoıǵysy keledi. Oblys basshysy qarsy. Qazaq jastaryn mal baǵýǵa shaqyrady partııa. Jastar jetekshisi «Babasynyń soryna bitken qoı baǵý – qazaqtyń balasynyń mań­daıyna jazylyp pa? Jaqsy bolsa orys násil­di jastar nege qoı baǵýǵa barmaıdy? Qazaq jastaryn oqý-bilimge baǵyt­taýymyz kerek. Eń bolmasa óndiriske jiberý shart. Kózi ashylady. О́mir kórsin. Qala­lyq mádenıetti úırensin!» dep qarsylasyp baǵa­dy. Oblystyń partııa komıtetiniń birinshi hatshy­sy Makarov (M.Áýezovtiń «О́sken órken» roma­nyndaǵy Karpovtyń túp tulǵasy), keıinnen Lıvensov jastar jetekshisine úrke qaraı­dy. Jolyna kedergi bola bastaıdy. Sonda da ol alǵan betinen qaıtpaıdy. Almatyǵa shaqyryldy. Aldymen Jastar uıymynyń qatardaǵy hatshysy, sosyn birinshi hatshy. Taǵy da sol ustanym. Qaıtsek qazaq jastary rýhyn oıatamyz? Olar nege qoı baǵýǵa tıisti? Olardyń sybaǵasyna óner-bilimniń buıyrmaǵany ma? Eń bolmasa dúnıege kózin ashar, ózge ult jastarymen aralastyrar, shyń­dar óndiriske jibersek she? Jastardy otan­súıgishtik sezimine qalaı baýlımyz? Bilimsiz jastyń otansúıgishtik sezimi ornyqty bola ala ma? Qazaq jastarynyń esesi nege kete beredi? Odaqqa keń tanylǵan Ǵanıdaıyn tulǵasy bar respýblıka Jastar uıymy jetekshisi nege Ortalyqta bıýro múshesi emes? Nege Máskeýde Ǵanıǵa eskertkish joq? Ǵanıdyń qaıda jerlengenin biletin kisi bar ma, sirá? Ol dereý komsomoldyń «Ardagerler keńesin» qurdy. Ony Shárip О́tepovke bas­qart­ty. Máskeýge – Mılchakovqa hat jazdy. «Siz Ǵanıdyń shákirtisiz. Qalaı oılaısyz, KIM jetekshisi bolǵan Ǵanı Muratbaev búkilodaq deńgeıinde nege atalmaıdy? Nege nasıhattal­maıdy? Ǵanıdyń búkilodaq deń­geıinde nası­hat­­talmaýy, onyń tarıhı eńbegi aıtylmaýy – KIM (Kommýnıstik Jastar ınternasıonaly) tarıhyna nuqsan emes pe? Respýblıka Jastar uıymynyń jańa jetekshisiniń búkilodaqtyq komsomol ardagerlerine qoıar saýaly osylaı-osylaı shyqty. «Ardagerler keńesi» arqyly Ǵanı shákirti, professor Beısembaı Kenje­baev­tyń arhıvinde saq­tal­ǵan eki sýretti qolqalap surap aldy. Birinde KIM jetekshisi Ǵanı Mu­rat­baevty aqyrǵy sa­par­ǵa shyǵaryp salý qaraly rásimi. Qaraly jıyndy qazaqtan shyqqan marqasqa, kóp til bilgen bilimpaz Názir Tórequlov bas­qaryp tur. Ǵanımen qoshtasýǵa kelgen moskvalyqtar qalyń nópir. Ekinshi sýrette Ǵanıdyń topyraǵy keppegen zıraty. Kózderine jas alyp Júsipbek Arys­tanov, Beısembaı Ken­jebaev, Baqytjan Murat­baeva tur. Bári de órimdeı jastar. Qos sýretti qolyna alǵan ol búkilodaqtyq lenınshil jastar uıy­mynyń jetekshisi E.Tıajelnıkovqa telefon soqty. Máskeýge kelgende kirip shyqty. Kóldeneń tartary bir suraq: «Kezinde KIM jetekshisi bol­ǵan qazaq Ǵanı Muratbaev nege odaq­tyq deńgeıde aıtylmaıdy? Qaı­da jerlengenin, zıratyn nege bilmeımiz? Komsomol arhıvinen Ǵanı zıra­tyn tabýǵa kómektesińiz!» Bul jolda sar­syla izdendi. Ǵanı ómirinen maqalalar jazyp júrgen jýrnalıst Seıilhan Asqarovty Máskeýge attan­dyrdy. Uzaq jyldyq saıası qýǵyn-súrginnen jany tonalyp, súdini súıretilip jetken Júsipbek Arys­tanovty, Shárip О́tepovty, Baqytjan Muratbaevany ertip, olarmen ózi de birge ushty Más­keýge. Aqyry Ǵanı­daıyn bozymnyń zıratyn tapty. Výchetıchke músinin quıǵyzdy. E.Tıajelnıkov bastaǵan odaqtas respýblıka jastar uıymy­nyń basshylaryn qa­tystyryp, qara­ly rásimdi ótkizdi. Olardy sóıletti. Odaqtyq baspasóz shýlap jazyp jatty. Shýmılovıchqa quıǵyzǵan Ǵanı músinin oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysymen qıda­lasyp jú­rip aqyry Shymkentke – Pıonerler saraıynyń aldyna qoıdyrdy. Kindik qany tamǵan Qazalyda, qyzmet etken Tashkentte Ǵanı Muratbaev mýzeıin jasatty. Ǵanı arqyly – qazaq jastarynyń óshken rýhyn qaıta oıatty. Respýblıka Jastar uıymyna arnaıy ǵıma­rat saldyrǵan, jastardy Ǵanı rýhy­men oıatqan, Qazaqstan Lenın komsomoly syı­lyǵyn belgilegen (onyń tuńǵysh ıegeri – máńgi jastyq jyr­shysy – Sattar Erýbaev), «Sazgen», «Sherter», «Adyrna» ansamblderin uıym­das­tyr­ǵan, kekse aqyn-jazýshylardy (S.Muqa­nov, Ǵ.Músirepov, Á.Táji­baev, M.Qara­taev) shaqyryp, ta­lant­ty jastardyń (T.Moldaǵalıev, O.Súleı­menov, Q.Myrzalıev, S.Júnisov, S.Murat­bekov) shyǵarma­laryn tal­datyp jolyn ashqan, Kompozıtorlar odaǵyna mú­shelikke qabyldamaǵan Shámshi Qal­daıa­qovqa Juban aǵasyn (Molda­ǵalıev) alǵa salyp sóıletip, Jastar uıymynyń syılyǵyn alyp bergen, jastardyń ekpindi qurylysyn ashqan, Kóktóbede ashyq aspan astyndaǵy mýzeı baǵdarlaǵan, sóıtip jastardy rýhanı túletken О́zbekáli Jánibek! Jastar gazeti – «Lenınshil jastyń» sol jyldardaǵy tigindisin paraqta­sańyz, respýblıka Jastar uıy­mynyń jetekshisi О́zbekáli Jánibek bastap atqarǵan óskeleń isterdiń kún sanap atqarylyp otyrǵa­nyna kýá bolasyz, qaıran qalasyz. Sondaı materıaldy qaıta oqyǵan jastar gazetiniń sol jyldardaǵy bas redaktory Sherhan Mur­taza: «...Kádimgideı janym jadyrap, saǵynyp qalǵan ustazymdy qaıta kórgendeı, álgi betti qaıta-qaıta oqydym. Ol bizden sonda bir-aq jas úlken eken ǵoı» ( «Egemen Qazaqstan» 21.HII. 2006) dep ustaz tuta, tańyrqaı saǵyna jazdy О́zekeń týraly. «О́zekeńniń shá­kirtimiz» degen sózdi bir ǵana jas kishi qaıratker Qarataı Turysov ta qaıtalaı-qaıtalaı aıtýmen ótti. О́zbekáli respýblıka jastaryn bastap shetelge shyǵarda «Halyq ánin tyńdamaıdy. Dom­byrany almańdar. Estradalyq án jetedi» depti Ortalyqtaǵy komıtet hatshysy. Dombyra Moskva túgili Qazaqstanda da qadiri qashyp, «halyq jaýyna» aınalyp turǵan bul bir kúısiz kezeń edi. «Eger bizdiń qazaq jastary shetelge dombyrany alyp shyǵyp, halyq ánin aıtpas bolsa, men baspasóz konferensııasyn beremin de, lenındik ult saıasatynyń burmalanǵanyn aıtamyn, sóıte­min de jastarymdy alyp qaıta­myn, ózderiń baryńdar shet elge!» – deıdi О́ze­keń tikilenip. Amalsyz kónedi sharasyz Más­keý... Dúnıejúzi stýdent jastary festıvaline qazaqstandyq delegasııany bastap barǵan О́zbekáli Jánibek: «Árbir el, árbir respýblıka jastary sol respýb­lıka ulttyq dástúr ereksheliginde tárbıe­len­se, jan baılyǵy mol, jan-jaqty damyǵan kemel patrıot bolyp ósedi» dep bıik minberden Sofııada ulttyq rýhta sóz sóılepti.

Torǵaıdy túletý – Alash rýhymen tabysý

1970 jyly ol jańa qurylǵan Tor­ǵaı oblysy partııa ko­mı­tetiniń úshin­shi hatshysy qyzmetine jiberildi. Buryn bol­ǵan, búginde joq ob­lystyń kezinde tý kóterý­shileri sana­tynda S.Qu­saıynov, Q.Tu­rysov, M.Saǵa­dıev, E.Bashmakov, О́.Já­nibek esimi atalady. Olar «Torǵaıdyń yrysy, baǵy bolǵan azamattar» sanalady. Ásirese, О́zbekáli Jánibekti torǵaı­lyqtar elden erek súıipti. Tipti oblystyń birinshi basshysy S.Qusaıynovtyń ózi: «Men О́zbek­qalıdaı saýatty emespin, jumysshymyn. Bar­lyq saıası, mádenı máselelerdi О́zbekqalı­men sheshińder» (S.Shúkirov) dep otyrady eken. Partııagerler minezinde óte sırek kezdeser kisilik keńdik. Ádette partııa basshylyǵy eriksiz qurmettelip, oryntaǵynan ketken soń jurt­shylyq «aldy-artyńa bir ýys topyraq...» dep betin teris buryp otyratyn edi. Al oblystyń birinshi hatshysy da emes, qatardaǵy hatshysy О́zbekáli Jánibekke degende torǵaılyqtardyń mahabbaty áli kúnge kúıip tur. Kúni keshe Torǵaı oblysynyń kezindegi oblatkom tóraǵa­sy, aıaýly ardager M.Saǵdıevke telefon shalyp ha­barlasyp edim: «E, О́zekeń elden erek, jóni bólek, el erekshe súıgen eren qaırat­ker edi ǵoı», dedi. Táýelsizdikke deıin belsheden keshken beınetpen qurylyp, keıinnen qurdymǵa ketken oblystyń keshegi-búgingi kózkórgen­deriniń yqylasy nege osy bir azamatqa erekshe? Ol nelikten? Ol – О́zbekáli Jánibektiń ózge basshylar sekildi joǵarydan basqarý úshin emes, jergilikti jurtshylyq keýdesine perzent bolyp kire bilgeninen. El tarıhyn, Jer tarı­hyn jaqsy bilgeninen. Tarıhı bilim-bilikti talapqa ulasqanda ultym dep umtyla soqqan júrek ne jasatpaıdy, qudaı-aý?! Tóbet aldyn­da ıtaıaq bop jatqan astaýdan bastap, bolashaq mýzeıge eksponat jınady. Jambasynan syz ótip jerde jatar (búkir sodan bolady eken) adamdaryn sypa-kereýetke kóterdi. Záýide kózi túsken kebeje-kepshik, aǵash tósek bastatqan buıymdaryn qolqalap mýzeıge aldyryp, ornyna zamanaýı jıhaz satyp áperdi (Q.Turysov). Eks­ponat­ty tirnektep jınap (jına­typ) oblystyq ólketaný mýzeıin jasaqtady. Onyń edenin bylǵaýyshpen ózi syrlapty (E.Áýelbekov). Teatrsyz qandaı oblys? Teatrǵa ǵımarat kerek, kadr kerek. Qambany qaıta jóndetip, boıyn tiktedi. Ǵımarat teatr bolyp boı túzedi. Más­keýdiń Shepkın atyndaǵy teatr jáne kórkem­sýret ýchılıshesiniń Taldyqorǵan obly­syna bólingen bir jylǵy túlekterin Torǵaıǵa alýǵa aldyn ala arnaıy baryp kelisip qaıtty. Borandatyp Máskeýden jetken ónerpaz órim­der­di ton, malaqaımen ushaq alańyna ózi shyǵyp qarsy aldy. Jastarǵa bı úıreter bıshi tapty (Oral teatrynan). Kıim tigýshini jáne bir oblystan qolqalap shaqyryp aldy. Kúndiz repetı­sııasyna, spektakl qabyldaýǵa qaty­syp, namazdygerde teatr óneri baqylaýshy­syna aınal­dy. Joq, teatrdyń kindik ákesine aınaldy. «Sovhozǵa partorg bolar kisi tabylar. Siz qudaı bergen aqyndyq talanty­ńyzdy qorla­mańyz. Qolyńyzǵa dom­byra alyńyz. Aıtysty tirilteıik» (Bektemisov) dep Arqalyqta alǵash halyq aqyndary aıtysyn uıym­das­­ty­rypty. Almatydan Ǵafý Qa­ıyrbekovti shaqy­ryp, aı­tysqa tór­aǵalyq jasatypty. Qazaqstan Ja­zýshylar odaǵynyń Torǵaı bólimshesin ashty­ryp, talapty jastardy sonda toptapty. Qazaq tilindegi kitaptardyń qoımalarda jatyp qal­ǵanyn kórip, kitap taratý isin jolǵa qoıǵan. Radıo jelisin tartqyzyp, teledıdar ushqy­nyn ákelipti Saryarqanyń sary dalasyna. Jańa oblysty astana arqyly alty alashqa tanytý úshin Almatyǵa kelip telehabar jasapty. «Torǵaıdan sóılep tur­myz...» dep bastapty ol alǵashqy efır­lik só­zin. Aýyl­dasy Shám­shi men Muhtardy (Shahanov) sha­qyryp, Torǵaı gımnin jaz­dy­rypty. Sapardan oralǵan Shákeń ja­ryqtyq áriptesi Áset Beıseýovke «Tor­ǵaıǵa barsań, ánińdi saılap bar. Áıtpese Jánibekov bólmege qamap qoıyp, án daıyn bolǵansha syrtqa shyǵar­maıdy» deıtin kórinedi... Fılarmonııa qurdy. «Sherter» sekildi ulttyq án-bı ansamblderin jasaqtady. «Tor­ǵaı áýenderi» festıvali shalqyp júre berdi. Jańa oblystyń mádenı oshaqta­ryn ol osylaı ulttyq sıpatta jasaq­tady. Ulttyq rýhty oıata qalyptady. Tarıhty tirilte oty­ryp, Torǵaıdy túletti. Onyń Alash rýhymen tildese júrip Torǵaıdy túletýi – Alashorda tikken týdy qaıta tiktegendeı bolǵan eken-aý...

Eldiktiń eren úlgisi

О́zbekáli Jánibek Ortalyq komı­tettiń Halyqaralyq baılanys bóli­miniń meńgerýshiligi qyzmetine shaqy­ryldy. Qazaq SSR kezinde Or­talyq komıtettiń «Halyqaralyq baılanys bólimi», «Syrtqy ister mınıstri» degen qyzmetterdiń aty dardaı bol­ǵanymen, shyn máninde shalajansar jumys istep, shartty ómir súretin sala bolatyn. Osyndaı jaǵdaıda sala­nyń jańa basshysy О́zbekáli Jánibek qalaı qımyldaýy kerek edi? Ol qalaı qımyldady? О́.Jánibek – istiń adamy. О́zi jastaı tarıhı sıpatymen túsingen lenındik ult saıasatyn aldyna ustaı oty­ryp, on bes odaqtas respýblı­kanyń biri – Qazaq SSR-iniń syrtqy saıasa­tyn tıisti bıigine kótere jó­neldi. Bári jıylyp bir ǵana «Dostyq qoǵamy» atalatyn qurylymdy «Qa­zaqstan – Úndistan» (tóraǵasy Ǵ.Mú­sire­pov), «Qazaq­stan – Arab» (tór­aǵasy M.Qarataev), «Qazaq­stan – Vetnam» (tóraǵasy Á.Tájibaev) etip sala-sala etip qaıta qurypty. Qa­zaqtyń aıtý­ly ádebıet, ǵylym, óner tulǵalaryn qoǵam­nyń tór­­aǵalary etip saılap, olardy syrt elderge shy­ǵarypty. «Qazaqty jahan jurty bilsin!»  deıdi eken О́zekeń. Sóıtip, shyn má­ninde baılanysty jańartqan. Syrt elde shashy­lyp júrgen qazaq dıasporasymen ju­mys isteıtin «Otan» qoǵamy arqyly qazaq bala­laryn oqýǵa tartypty. Qazaq SSR Syrt­qy ister mınıstrliginiń jumy­syna jan bitiripti. Mınıstrliktiń Máskeýde daýysy shyǵa bastapty. Shetelmen baılanys bólim basshy­sy Máskeýge – sala basshysyna jıi hat jazyp, másele qoıa bastapty. Shetelderden kelgen qonaqtarǵa kórseteıik» dep Q.A.Iаsaýı jáne Aısha bıbi kesenesin jóndetýge qumbyl kirisedi. «IýNESKO tizimine ener sanaýly da qalaýly tarıhı eskertkish qataryna qosamyz»   deıdi eken bólim basty­ǵy. Bul eki eskertkish te «eskilikke» balanyp, ári salsa qoımaǵa, beri salsa mal qoraǵa aınal­ǵan qasiretti kezeń edi. Kóktóbege qazaqtyń kıiz úıin kóterip «Aýyl» restoranyn ashyp, Almatynyń ásem ortaly­ǵynan týrısterge arnap «Otyrar» qonaq úıin saldyrypty. Qyryqtan endi asqan alymdy-shalymdy basshynyń, keń qaryshty qaıratker bolyp qalyptasyp kele jatqan azamattyń ózi basta­mashy bolyp júrgen kúlli isteriniń ulttyq sıpat alýy unamapty bireýlerge...

Ult mádenıetin jańǵyrtýshy

Qazaq mádenıetin qazaq basqarmaýǵa aınalǵan kezeń. Halyq sanaǵy kezinde basqa násilden áıel alǵan mınıstrdiń «Meni qazaq dep kórsetip jazbaı-aq qoıyńdarshy...» degen qasıetsiz qolqasy da bolypty buryn. Osyndaı ult máde­nıe­tine degen kózqaras ońalyp kete qoımaǵan kezde О́zekeń mınıs­trdiń orynbasary bolyp keldi. Qaramaǵynda qyzmet atqaryp, ashy-tushy sózderin estıtin, О́zekeńdeı tulǵaǵa qarap boı túzeıtin, boı ǵana emes, oı túzeıtin sátimiz, mine, osy kezeń. Ol qazaq jastaryna kóbirek qaraı­lady. Jastar boıynan jylt etken jaqsylyq kórse, kózi kúlimdep qýanyp qalýshy edi, qazaq jastary dittegen jerden tabylmasa qany tartylyp, qýaryp qalýshy edi, jaryq­tyq. «Oı, osy sender qashan óser ekensińder?» deıtin ondaıda birtúrli mu­ńaıyp. Sonda rýhanı ósýimizdi kókseıtini ańǵarylatyn. «Odaqtan bastap barlyq respýblıka jetistikterin kórip, bilip, úırenip, óz mádenıetimizdi kóterýge jumsaıyq» deıtin jasyrmaı. «Bizde mýzeı belgili bir tarıhı tulǵaǵa arnalady. Biraq, konsepsııasy ashylmaı jatady. Ne kóp, jergilikti revolıýsıonerlerge arnalǵan mýzeı kóp. Onyń bári jıylyp bir ǵana ıdeıany aıtady. Sonyń eń bolmasa biren-sarany qazaqqa arnalmaǵan. Ne sonda, qazaqta revolıýsıoner bolmaǵan ba?»  dep sóılegeni este úlken bir jıynda. Birde Túrkistanǵa erte ketti. Qol­oramalyn tórt buryshynan túıip tol­qyndaǵan buıra shashyn bastyra kıip júkkótergishtiń bir shetin kóte­rip, kúni boıy topyraq ta­syǵanyn kózimiz­ben kórdik. «Ata kesenesin mýzeıge aınal­dyrmaq du­rys, biraq múrde basyna orna­tylǵan qul­py­­­tas­tar­dy sha­tas­tyryp alsaq, arýaq keshpeıdi bizdi. Mynaý Abylaı han qulpytasy. Anaý bálensheniń qulpy­tasy...» dep hatqa túsirtetin. «Aǵaı, bastyqtar Aby­laıhannyń qulpyta­syn da­byraıtyp aıtpa, saıası qate bolady» dep jatyr». Suraýly keıippen qaraǵan eks­kýrsovod­qa: «Qaraǵym, hannyń qul­pytasyn qara­niki dep aıtyp, tarıh aldynda qarabet bolar jaıymyz joq. Atymen ataı ber!» degeni este. Tarıhty tanýda, tarıhtyń ulttyq sıpatyn ashyp tanytýda qoǵam betine qaramaı uly arýaqtardy demegen, al arýaqtar bolsa О́zekeńdi jebegen... Turǵylyqty qazaǵy 5 paıyzdan asar-aspas Shyǵys Qazaqstan oblystyq ólketaný mýzeıin ulttyq sıpatpen ekspozısııalatqany este. Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatry, M.Áýezov atyndaǵy qazaq drama teatry janynan mýzeı ashyldy. Respýblıkalyq ult saz aspaptary mýzeıi, Mýzyka mádenıeti (L.Hamıdı úıinen) mýzeıi, «Qyzyl tań» dúkeni, S.Muqanov mýzeıi... degendeı kóp-kóp mýzeı ashyldy. Kóp mýzeıdi aıtamyz, bir mýzeı ashý, tipti ýaqytsha ekspozısııa jasaqtaýdyń ózi qııamet qaıym sharýa. О́ıtkeni mýzeı – san óner men áldeneshe ǵylym qospasynan turady. Sondaı aǵartýshy sala bizdiń mádenıetimizge kesheýildep jetti. Áli kúnge esesi túgendelmeı, elenbeı keledi. Baıyrǵy mýzeı qyzmetkeri retinde sol jyldar kúndeligine úńilemin. «9-10-11 tamyz kúnderi Almatyda mýzeı qyzmetkerleriniń Búkilodaqtyq keńesi bolyp ótti. Bul keńestiń basqa jerde emes, Almatyda ótýi – О́zbekáli Jánibektiń arqasy, sol kisiniń basshy­lyqty sendirip te, kóndirip te rıza­shy­lyǵyn alýynyń arqasy. Áıtpese mýzeı qazaq­qa kerek bolmaı tur. Mýzeı isi eski-qusqyny jınaı­tyn orta­lyq, kempir-shaldyń ýaqyt ótkizetin jeri dep qaraıdy bizde. Al О́zbekáli Jánibek janyn salyp mýzeıdi ult mádenıetiniń bir oshaǵyna aınaldyryp keledi. Ostrovskıı aıtqan­daı, mýzeıler – bizdiń ulttyq maqta­nyshymyzǵa aınalǵan kúni ulttyq mádenıet teńdikke jetedi», dep jazyppyn. Ult mádenıetiniń ǵasyrlap ketken esesin túgendeýde, jańa ýaqytqa saı kósegesin kógertýde beti-júzge qaramaıtyn О́zekeń mınıstrlik ishinen «Mýzeı bólimin» tuńǵysh ret quryp, búkilodaq deńgeıinde mýzeıge arnap ǵylymı konferensııa uıymdastyryp túgendesken, eskisin jańartqan, joǵyn sabylyp izdep tapqan (qasaba syndy buıymdar), sóıtken de samaladaı mýzeıler jasaqtaǵan, mań-mań dalada shashylyp jatqan tarıhı eskertkishterdi kózinen tizip kitapqa (svod) túzgen, myryshtan quıyp taqta ornatyp, memleket qaraýyna aldyrǵan, ǵylymı negizdep jazǵan, búkilodaq deńgeıinde nasıhattaǵan qaıran da qaıran mádenıet qaıratkeri О́zbekáli Jánibek! О́zbekáli Jánibektiń kelýimen Almaty oblysynyń tarıhı eskertkishteri de qaıta túlep, qazaqy úıler mýzeı retinde bas kóterdi, rýh oıandy... Jambyldyń ustazy Súıinbaıǵa, shákirti Úmbetálige mýzeı ashylyp, mádenı keshenge aınaldy. Keıin ol Kenen mýzeıine ulasty. Biraq kermeler taǵy kerildi, kedergiler qoldan jasal­dy. Adym saıyn aıaqtan shalý. Ol jazyqsyzdan-jazyqsyz Almaty oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysynyń pármenimen «partııalyq sógis» aldy. Býyrqanyp Jeltoqsan oqıǵasy jetti. Quldyraǵan qaıratker О́zbekáli Jánibek qajettiligi týdy. Sol kezdegi Mınıstrler Sove­tiniń tóraǵasy N.Á.Nazarbaev ony qataryna shaqyryp, qanattasyna aınaldyrdy. О́zbekáli Jánibek – Qazaq SSR Mádenıet mınıstri. Ádi­let­tilik osylaı qaıta qalpyna kelip edi. О́.Jánibek Mádenıet mınıstri qyzmetinde jylǵa tolmas ýaqyt qyzmet istedi. Alaıda, kezinde oılastyryp oraıyn keltire almaǵan ult mádenıeti múddesine qyzmetin birden bastap ketti. «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń tilshisi raıynda suhbattasýǵa barǵanda: «Qazaq mádenıeti jolaıyryqta tur: ne ulttyq sıpat alyp óris ashý, ne ulttyq sıpatynan jurdaı bolyp sovettik mádenıetke jutylyp ketý qaýpi tóndi. Myna jańa ýaqytqa oraı qazaq mádenıetin damytýdyń jańa konsepsııasyn jasaý kerek bolyp tur» degeni bar edi jaryqtyqtyń. Uzamaı ol Qazaq SSR Ortalyq komıtetiniń ıdeologııa jónindegi hatshysy bolyp joǵarylatyldy.

Oıaný dáýiriniń ulyqpany

Andreı Voznesenskıı ótpeli kezeńde jaryq kórgen pýblısıstıkalyq kitabyn «Rýh prorab­tary» dep ataǵany málim. Oıaný dáýiri dep biz otyrmyz. Onyń sebebi bar. Qazaq ulty halyq retinde HH ǵasyr basynda bir oıandy. Dúr silkindi. Ol syrt kúshtiń jaýyzdyǵymen basyp jan­shyldy. Sodan keıingi qazaqtyń tutas ult retinde oıanǵan sáti – HH ǵasyr aıaǵy. Naqtylaı tússek, 80-90- jyldar. Ulttyń rýhanı oıanýy, bılikten aqyryp teńdik suraýy – ıdeologııalyq ustanymǵa baı­lanysty emes. Mine, osyndaı kezeńde О́zbekáli Jánibek ıdeologııalyq jeteli jetekshiniń tarıhı mindetin atqara bildi. Aqtań­daqtardy aqtaýdan bastap, tarıhı ádilettilikti qalpyna keltirýdi asqan bilimdilikpen ultty oıatý quralyna aınaldyra tarıhı ádilettilikti qalpyna keltirý sıpatynda keshendi júrgizdi. Aınalasyna rýhtas azamattardy tartyp, olardy ulttyq rýhty oıatýǵa jumyldyra bildi. Olar О́zekeńmen birge qaıratkerlik sanatqa kóterildi. Bul jerde biz О́zekeń atqarǵan barsha tirlikti sanamalap jatpadyq, alaıda 80-90-jyl­dardaǵy – táýelsizdik aldyndaǵy búkil rýhanı jańarýdyń alǵyshart­taryn jasaýda ulttyq bol­mysty bas ıdeolog raıynda О́zbekáli Jánibek tarıhı mindet atqardy. Bálkim, ol ulttyń oıaný dáýirindegi ulyqpany. Oıpaz oqyrman! Qaptaǵan anyqtaýysh, samsaǵan sınonım sózderdi qospaı, tolǵanysty jáı qa­ra­paıym ǵana «О́zbekáli Jánibek» dep ataý­da osyndaı syr bar. О́zińiz de baıqap otyrsyz, О́zbekáli Jánibekke anyqtaýyshtyń keregi joq. О́zbekáli Jánibektiń ózi anyqtaýysh. Onymen úzeńgiles qyzmet etip edik dep zamandastary maqtanady, tár­bıesin kórip edik dep shákirtteri – biz marqaıamyz. О́zbekáli Jánibektiń ózi ólshem. Boıyn taza ustar kisilik, halqyna qaltqysyz qyzmet eter janpıda qaıratkerlik, tyń tanymnan týar jańalyqqa toly ǵulama­lyqtyń ólshemi. Endeshe, «О́zbek­áli Jánibek» degen uǵym kez kelgen anyq­taýysh pen aıqyn­daýysh ornyna jumsa­lar ásire boıaýlardan joǵary turady.

Qulbek ERGО́BEK.

Túrkistan.