Aımaqtyń abyzy

О́tejan Alshymbaev aqsaqal týraly oı-tolǵaý «Tutqa», «el tutqasy» degen qazaqtyń qasıetti sózderi ózde­riniń tereń maǵynaly, qasıetti uǵymdarymen maǵan tym erteden tanys edi. Elge tutqa bola alar­lyq qaıratker memleket dáre­jesine qandaı qajet bolsa, jeke aımaqtarǵa, tipti shaǵyn aýylǵa da sonshalyqty qajet ekenin baıqap júrmiz. Olarsyz el el bola almaıdy eken. Men osy maqalada sondaı adamdardyń biri týraly aıtpaq­pyn. Bul kisi qıyn kezde Mań­ǵystaý buıdasynyń bir sheti qo­lynda bolǵan, halqymyzdyń mu­ńy men zary júreginen ótken qaıratker bolatyn. ...1958 jyly onjyldyq mektepti aıaqtap, osy ólkede maman­dyq alýǵa múmkindik bergen alǵashqy oqý – júrgizýshilik kýrs­­qa tústik. Ony 1959 jyl­dyń maý­symynda bitirip, Taý­shyq avtoba­zasyna az ǵana ýa­qyt, odan Mań­ǵystaý aýdandyq partııa komıtetinde júrgizýshi bolyp ornalas­tym. Mańǵys­taý­daı baıtaq eldi basqaryp otyrǵan aýdandyq partııa komıteti basshysynyń jap-jańa GAZ-69 mashınasyna ıe bolý jas bala úshin maqtanarlyq dáreje edi. Osy jerde oqyǵan, bilimdi aǵalardan tárbıe alyp, adamdar­ǵa, jas jigitterge artylar senim túr­lerimen tanys bola bastadyq. Kisilik mektepten ótkendeı boldyq... Mańǵystaýlyqtar Qazaq­stan­­­nyń eń qıyr shetinde jat­qan temir joly men avtomobıl joly joq, radıosy men tele­fony da túsiniksiz, sýy men oty­ny da tapshy, ózen aqpaı­tyn, egin shyq­paıtyn jerde ómir súretin jandar. Biraq olardyń ózderine de, óz ólkesine de ókpesi joq bola­tyn. Qajet bolsa elin qorǵaý úshin qolyna naızasyn alyp zeń­birikke qarsy shabatyn babala­rymyz solaı ótken. Iá, patsha ókimetine qar­sy 1870 jylǵy Isa-Dosan ult-azattyq kóterilisi, Keńes ókime­tine qarsy birneshe ret bolǵan «adaılar kóterilisi», 1988 jyl­ǵy «Jańaózen ereýili» sekildi qozǵalystar halqymyzǵa táýel­sizdik pen ult namysy sııaq­ty qasıetti uǵymdardy eske salýmen boldy emes pe. Bul oqı­ǵalar halyq bolmysyn sergek ustaýǵa qalyptastyrdy... Osyndaı tóńkerisshil minez­de­ri­niń áserinen bolsa kerek, Ke­ńes ókimeti Mańǵystaý aımaǵyna birinshi basshylardy kileń basqa jaqtardan qoıdyratyn edi. Úshin­­shi, keıde ekinshi dárejedegi basshylar ǵana jergilikti adamdardan tańdalatyn... Solardyń biri О́tejan Alshymbaev aǵa edi. Men júrgizýshi bolyp ornalas­qan kezde О́tekeń Mańǵystaý aýdan­dyq partııa komıtetiniń hatshy­sy-tyn. Biz О́tejan aǵany sol 1960 jyldan beri bilemiz. Osy elý jyl ishinde alǵyrlyǵy men saıasatkerligi, bilimi men óneri ar­qa­synda О́tekeń óz eliniń shyl­by­rynan qol bosatqan emes. Ol ustaǵan tizgin halqynyń tyny­syn taryltpady, qamshysy hal­qynyń saýyryna batpady. Ol tek qana ákim emes – halqynyń aqylshysy da, el óne­riniń qamqorshysy da bola bilgen kisi. Sheshen de, oıly sóıleıtin О́tejan aǵa basqa ónerlerden de qur bolmaıtyn. Men bilgende О́tekeń aldymen aqyn bolatyn. Jergilikti jyr súleıi Sáttiǵul Janǵabylov óleń­derin áýeli osy kisi oqyp, pikirin biledi eken dep estıtinbiz. О́tekeń aqyndyq qala­myn jasy toqsanǵa kelgen qazirgi shaǵynda da qolynan túsirgen joq. Ol tek aqyn emes, óner zertteýshisi, sarapshy da. Bir kúni mashına ishinde kele jatyp qasyndaǵy kisige (kim ekenin umytyppyn) Qýandyq Shańǵyt­baev degen aqynnyń óleńin jatqa aıtyp, tańdana, áserlene taldap kele jatqany esimde qalypty. О́tekeń­niń: «Qýandyq aqyn tamasha lırık qoı», dep tamsanǵany esime túsip otyr. Múmkin, keıin aqyn atanǵan bizge, óleń oqýdyń adam janyna kerektigi, oqyp qana qoımaı, ár sózdiń dámin ala bilý qasıeti asyly, osy О́tekeńnen juqqan bolar?.. Biz biletin О́tekeń jas bolyp kórmegen sekildi. Jigit kezin Uly Otan soǵysynyń arpalysymen ótkizgen ol eline birden erjetip oralǵandaı. Qalaı jas bolsyn? Jastyq qyzyǵyn qyzyqtatar zama­ny boldy ma? Tóńkeris, onyń sońynan el basyna túsken zaýal jyldar, soǵan ile-shala jalǵasqan soǵys, shybyndaı qy­rylyp jat­qan zamandasta­rynyń taǵdyry – osylardyń barlyǵy oıly kisini jastyq jaıbaraqat­tyqtan eresektik sergektikke birden kóterip tastaǵan bolar. Basqa túsken zaman oırany men ókimet ozbyrlyǵy talaı-talaı oılarǵa da jetektemedi deımisiń? ...Biz biletin О́tekeń qate basyp ta kórmegen bolar. Olaı isteýge qaqysy da bolmaǵan sekildi. Týǵan jurty ókimettiń qaha­ryna ushy­rap, bul elden bas­shylyqqa adam usynylyn­ba­syn dep qupııa qaýly shyǵaryp, uzaq jyldar boıy kim qashan qate qadam basady dep ańdyp otyrǵan ajdahanyń aýzynda ómir súrgen janǵa bir qadamyn qate basýǵa bola ma? ...Biz biletin О́tekeń baılyqqa da qyzyqpaǵan sekildi. Túrkimen­stan qumdarynan Astrahan men Atyraýǵa deıingi, Kaspıı teńi­zinen Aral teńizine deıingi keń alqapty mekendep jatqan baýyr­larynyń óz malyn ózi azyq ete almaı, tipti ańyna deıin aýlaýǵa tyıym salyn­ǵan zamanda bir shańyraqtyń emes, tutas eliniń ashqursaq ómir súrgen kezi de onyń kóz aldynda ótip edi. Bir otyrysta bir qoıdyń etin jalǵyz ózi túgel taýysyp kete beretin erleriniń bir toıynyp tamaq ishe almaǵany oıly kisiniń janyna batpady deımisiń? Qyz-kelinde­riniń, apa-jeńgeleriniń ıini bir bútindelmeı, jyrtyq kúpi­men ómi­rin ótkizgeni onyń janyn jara­lamady deımisiń? Mundaı jaǵdaılar azamat retinde О́tekeńniń talaı ret janyn da jaralaǵan, el basshysy retinde talaı ret aryn da azaptaǵan bolar. Basqa jurt jappaı joǵary bilim alyp jatqanda qııan shette qalǵan bul ólkeniń nebir talant­ty jastarynyń qoı so­ńynda júrýi de el basshysynyń sanasy­na salmaq túsirmedi deımisiń? О́tekeńe ómirden osyndaı «syba­ǵalar» tıdi. Ol bar ómirin halqymen birge ómir aýyrtpa­lyǵyn arqalaı júrip ótkizdi. Sonymen birge arqasynda turmys júgi bolǵan oǵan eldiń jubatý­shysy ári qamqorshysy bolý mindeti qosa júkteldi. О́z oshaǵymyzdan bir mysal keltire ketelik... Mańǵystaý eliniń 60-shy jyl­dardan bastap jaǵdaıy túzele bas­taǵan bolatyn. Jetibaı men О́zen munaıy halyqqa kıim bolyp ıyǵy­na jabylyp, nan bolyp qarnyn toıǵyzyp, aqsha bolyp qaltasyna quıylyp jatty. Sha­rýalarǵa da azdy-kópti mal bite bastady. Bizdiń ákemiz sol jyl­dary «jylqyly baı» atanyp, Jańaózen qalasy mańynda tura­tyn. Mal ókimet ruqsat etken mólsherden kóp bol­maýǵa tıis. Tirkelgen tuıaqqa sharýa «et salyǵyn» tóleıdi. О́kimettiń et josparyn oryndaý – basshylar úshin zań. О́tejan Alshymbaev sekildi oıly basshylar jekeshe men óki­met­tiń qamyn jarastyra oılaı­tyn. Bir joly ákem О́tekeńniń suraýy boıynsha (Jańaózen qala­synyń jospary oryndalmaı jatsa kerek) eki tonnaǵa jýyq et tapsyr­ǵanyna (úsh jylqy, bir túıe) kýá bolyp edim. О́tekeń rızashylyǵyn bildirgende ákem: «Bul maldar sizderdiń arqalary­ńyz­da ósip, kó­beıip jatyr. Mılısııa jiberip, kúnde qoqańdap otyrsań, baıtal túgil bas qaıǵy bolar edi. Qaıta sizderge rahmet, jerge ıe, elge tutqa bola aldy­ńyzdar», – dep jaýap qatyp edi. Ol kezde kóp mal ustaýǵa tyıym salynǵan. Zańdy oryndaý О́tekeń sekildi jergilikti ókimet adamdarynyń qolynda. Meniń ákem sekildi azdy-kópti maly bar jekesheler qozy-laǵy joq tanys­ta­rynyń attaryna jazdyryp, ókimet zańyn aınalyp ótip jatatyn. О́tekeńder soǵan jol beretin. Birinshi ret О́tekeńdi «el tut­qasy» degen sózdi men ákemnen sol kezderde estippin. O kisiniń túsi­niginshe, el bıligi О́tekeń sekildi kisilerdiń qolynda turǵanda ókimet qahary da, zań qattylyǵy da, zaman da qaýipti emes eken. Zańdy da, zańnan aýytqýshylyq­ty da aqyl­men basqara bilse – bılik basyn­daǵy qaıratker óneri sol eken. Sondaı jandar «el tutqasy» atalady eken... О́mir boıy el basqarsa da halqynan da, ókimetten de bir aýyz qarǵys estimeı, osy jyly toqsa­nyna jetken О́tekeń asyly, óte ónerli jan bolsa kerek. Qazaq baıtaǵynda keıbir urdajyq bas­shy­lardyń: «Anaý Maǵjannyń óleńin oqypty, mynaý Buqardyń sózin toqypty...» – dep aıyptap, talaıdy jer aýdartqan mysalda­ry tolyp jatyr emes pe? Mańǵystaý jeri eskertkishte­riniń de, san qyrly óneriniń de qaımaǵy buzylmaı, mynaý egemen zamanymyzǵa aman jetkenin biz maqtan tutamyz. Olar endi qazaq bolmysyn qaıtadan qalyptasty­rýǵa óz úlesin qosyp jatyr. Áýlıeli jerdi bir kórip qaıtýǵa, Beket Ata sekildi kıeli baba ba­syna soǵyp rýhanı tazaryp qaı­týǵa bar qazaq balasy nıetti. Bul qubylysty biz tegin nárse dep oılamaımyz. Halyq murasyn, el kıesin Alla taǵalanyń alǵash­qy bergen qalpynda ustap turǵan, saqtap qalǵan bir kúsh bar edi. Sol kúsh, sol kıe О́tejan Al­shym­baev sekildi halyq arasynan shyǵyp, halyqtyń muńy men qasiretin qanyp ishken, óz basyna halyq muqtajynan basqa eshteńe izdemegen asyl azamattarynyń eńbegi dep oılaımyz... Mańǵystaý keńestik zaman kezinde buryn aqyny bolmaǵan el sekildi edi. Baspa betterinen, teleradıo habarlarynan mańǵys­taý­lyq bir de bir aqynnyń aty atalmaı­tyn. Tek qana kózderi tiri bolǵasyn Sáttiǵul men Túmen aqyndy el amalsyz tanıtyn. Sátekeń О́tejan aǵaǵa kelip turatyn, uzaq áńgimelesetin. Bir jaqqa barǵysy kelse О́tekeńnen: «Maǵan Saıyndy bershi», - dep meni surap alatyn. О́tekeń – jan-jaqty ónerli adam. Sondyqtan bolar, barlyq ónerli adamdar tek qana О́tejan aǵany jaǵalaýshy edi. Mańǵystaý jerimen tanysýǵa kelgen Tólegen Aıbergenov pen Shámshi Qaldaıa­qov sekildi azamattar О́tekeńdi aǵalap ótkeni tegin emes. О́tekeńniń ózi de jasy toq­sanǵa kelgenine qaramastan qoly­nan aqyndyq qalamyn áli kúnge túsirgen joq. Sezimi áli kúnge júrekten jyr týǵyza alarlyq, oıy problemalyq maqalalar týǵyza alarlyq dárejede. О́tekeńniń dombyrany jaq­sy tartatynyna da talaı ret kózimiz jetken. Jurt aýzynda ol kisiniń dombyrasy týraly bir ázil áńgime de bar. О́tekeń úıiniń tóri qonaqtan bosamaǵan. Bir kúni qonaqtary­nyń kózinshe bir balasyna: «Ulym, ana dombyrany alyp bershi. Meni de bir ret reti kelgende jumsarsyń», – depti. Sonda álgi uly: «Áke, jumsa­ǵanym sol bolsyn, dombyrańdy óziń ala salshy», dep otyrǵan qonaqtardy kúlkige qarq qylsa kerek. Osy bir mysal áńgimeniń ózi О́tekeń shańyraǵyndaǵy jarasym týraly tolyq habar bergendeı. 1961 jyly О́tekeń ekeýmiz Aqtaýǵa jolǵa shyqtyq. Taýshyq pen Aqtaý arasy 100 shaqyrym. Jol joq. Árkim bilgenimen, kór­genimen taýyp barady. Kún tu­man, bulyńǵyr bolatyn. Shat­qa jettik. Men oń jaq betke qıys­taı buryla berip edim, О́tekeń basqa joldy nusqady. Men óz jolymnyń durystyǵyn dálel­deý­ge tyrysyp jatyrmyn. Sol kezde О́tekeńniń taban astynda: Batyr Saıyn, Er Saıyn Shatqa kelip shatasty. Jol mynaý dep menimen Qaıta-qaıta talasty. On shaqyrym, mal qora Sonaý turǵan jar asty. Jas jigitke Saıynjan, Úlkendi tyńdaý jaras-ty... – dep sarnatyp bergeni ǵoı. О́zi rahattana kúlip alyp, shubyrtyp óleńin áli de aıtyp jatyr, aıtyp jatyr. Meniń esim­de osy joldary ǵana saq­talyp qalypty. Sóıtip, meni qatty uıaltqan edi. Mańǵystaý – bu zamanda ár sózi altynǵa baǵalanyp jatqan Abyl, Nurym, Aqtan, Qalnııaz, Aralbaı, Qashaǵan sekildi onda­ǵan, tipti júzdegen aqyny bar ólke. О́lke aqyndarynyń bir ereksheligi aýzyna áýeli Allasy túsip, sóz ishinde dinı uǵymdar­ǵa kóbirek mán beretin bolsa kerek. Dinı bilimderin bir-birimen jarys­tyra, ómir­lik kózqarasta­ryn tany­typ, salystyra otyra­tyn aqyndar. Sol sebepti Keńes ókimeti kezinde bizdiń eldiń aqyndary oqylmady. Oqýlyq­tarǵa kirgizilmedi. Al halyqtyń tas óneri men qolóneri qajetsiz sharýaǵa sa­nal­dy. Biraq halyq О́tekeń sekildi «el tutqa» dep atalatyn azamat­tarynyń arqasynda uly Jarat­qan syılaǵan óneri men qasıet­terin saqtap qalypty. Qazir sol óneri qurdymǵa ketip qalmaı, jas urpaǵyna tabys­talyp jatyr. Bundaıda qazaq: «О́lgen tirildi, óshken jandy», – deıdi. Endigi kezek jastar, sizderdiki! О́le jazdaǵandardy tiriltip alyńdar, óshe jazdaǵandy laýlata berińder. Ol úshin senderge, tek qana, ata-baba úrdisin sa­ǵynar, ata-baba arýa­ǵyn qur­met tutar júrek kerek. О́zim degizer ózimshildik emes, elim degizer kósemshildik qajet, der edim men. О́tekeńder el aldyndaǵy mindetin abyroımen atqardy, endi tek qana solardyń jolyn jalǵastyra berý, damyta berý – jastardyń mindetteri, deımiz. Saıyn NAZARBEKULY, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Mańǵystaý oblysy.