Ulttyq ómirimizdiń osyndaı sheshýshi kezeńinde jalpy tarıhı taǵdyrymyz ben rýhanı tamyrymyzdy salystyra otyryp taldap, eń qıyn kezeńdi taqyryp retinde ala otyryp, shynaıy maǵynasynda tarıhı kórkem oılaý deńgeıinde barynsha tereń taldaǵan zertteý áfsanalar bar. Sonyń alǵashqylarynyń biri jáne biregeıi – shyǵarmashylyq muratyna tarıhty támsil etken ǵalym, jazýshy Tursyn Jurtbaıdyń «Uranym – Alash!..» trılogııasy. Munda qoǵamtaný ǵylymynyń barlyǵyna: memlekettanýǵa, saıasattanýǵa, quqyqtanýǵa, tarıhtanýǵa, psıhologııaǵa, fılosofııaǵa, ádebıettanýǵa, tiltanýǵa, mádenıettanýǵa, dintanýǵa qatysty barlyq mándi máselelerdiń ózekti túıtkilderi men túıinderi ǵylymı nysana retinde qoıylyp, kórkem oı saralaý tásilimen tartymdy saralanǵan. Oǵan qazaq qoǵamynyń barlyq qyrtysyndaǵy músheleriniń osy «Uranym – Alash!..» týraly tatymdy da tartymdy pikirler bildirýi dálel.
Jalpy alǵanda, ǵalym men jazýshynyń beıneti men zeıneti únemi qabysa bermeıdi. Keıde beınettenip atqarǵan isiniń sapasy da kóńilden shyqpaı, eńbegi esh ketýi múmkin. Biz ony tarıhı oılaý júıesi men kórkemdik talap deńgeıi dep atap júrmiz ǵoı. Bul turǵydan alǵanda Tursyn Jurtbaıdyń ǵylymı-shyǵarmashylyq joly – beınet pen zeınettiń joly. Qazirgi alpystyń ishin alqymdaǵandardyń ishindegi eńbekqory da jáne qalamynyń qýaty taımaǵany da osy Tursyn. «Uranym – Alash!..» sııaqty janrlyq tulǵasy men mazmuny mándi derekti týyndy qazaq ádebıettanýy men tarıhtanýynda kezdespeıtinin ashyp aıtqym keledi. Muny bul monografııalyq áfsanamen tanys ár zııaly oqyrman asylyq aıtty demeıtinine kúmándanbaımyn. Alash ardagerleriniń qııametqaıymmen teń kórgen azabyna arnalǵan «Uranym – Alashtan!..» asqan áfsana ázirshe joq. Múmkin, túptiń-túbinde dúnıege kelýi múmkin. Oǵan ýaqyt pen beınet izdegen Tursyn sııaqty ári ǵalym, ári jazýshy kerek.
Tursyn ysylǵan ǵalym-jazýshy retinde bul áfsanasynda gýmanıtarlyq ǵylym salasynda qoldanysta bar ádis-tásilderdiń barlyǵyn damyta paıdalanyp: máseleni qoıý, oıdy damytý, pikir qorytý, derekterdi salystyra otyryp, oqıǵanyń mánin ashý maqsatynda baıandaý úrdisin birde jedeldetip, birde sozyp, birde oıdy úzip tastap otyrǵan. Ǵylymı tezidegi ádebı tájirıbeler sol qupııa qujattaǵy árbir pikirge oqyrmannyń nazaryn aýdarý úshin, oılana oqyp, ultymyzdy jegideı jegen jeginiń astaryn keshegimen, búginmen, erteńmen salystyra qabyldaýǵa múmkindik berý oraıynda qoldanylǵan.
Bul qujattarda taǵdyr men tarıhtyń talqysy toǵysqan, qym-qýyt qaıshylyqtar men qarama-qarsy kózqarastar sharpysqan, aqyl men arandatý aralasqan, tulǵany qorlaýdyń, azapqa salýdyń neshe túrli amaldary qarastyrylǵan, zorlap qoıylǵan qoldardyń taby bar, eń aqyrynda olardyń kózin joıyp jibergen úkimder saqtalǵan. Olardyń sońdarynda tergeýshilerdiń aıbaq-saıbaq shımaıy men tulǵalardyń sońǵy demi sińgen jaýaptary qaldy. Bul málimetter – adamnyń, jeke tulǵanyń qıly-qıly jaǵdaıdaǵy jan dúnıesin, aqyl-amalyn, minezin ashyp beretin «ant mezgilindegi» derekter. H.Bolǵambaevtyń túrme tergeýshisine: «Qysym kórsetýge kelgende senderdiń Germanııadaǵy fashıstik tergeýshilerden esh aıyrmashylyqtaryń joq», – dep jaýap berýiniń ózi Alash qaıratkerleriniń ór rýhynyń túrme tylsymynda da jasymaǵandyǵyn kórsetedi.
О́kinishke oraı, aqıqattyń aq joly sonshama taýqymetke toly boldy. Osy jazalaý jyldarynyń ishinde olardyń birazynyń shańyraǵy ortasyna túsip, oshaǵynyń oty óship tyndy. Olardyń áıelderi men balalarynyń deni azapty jyldardyń taýqymetine tóze almaı – júıke dertine, sal aýrýyna, ókpe qurtyna, kók jótelge ushyrap, qýdalaýdyń qurbandyǵyna aınaldy. Basym kópshiliginiń sońynan urpaq qalmady. Keıbir áýletter orystanyp, tatarlanyp, ózbektenip, sherkeshtenip ketti. Eń úlken qııanat ta osy. Aıtýǵa da, jazýǵa da, moıyndaýǵa da aýyr ashy shyndyq. Ár taraýdyń sońyna olardyń urpaqtary týraly derekterdi qysqasha baıandap ótedi.
Úsh tomdyq «Uranym – Alash!..» atty eńbektiń jalpy sıpattamasynda kórsetilgen mazmundyq qurylymyna júginsek, bul tarıhı úshtaǵan, óziniń atynan-aq kórinip turǵanyndaı, ultymyzdyń rýhanı ómirinen erekshe oryn alatyn, uzaq jyldar boıy halqymyzdyń armandy beınesine aınalǵan Alash ardagerleriniń jankeshti taǵdyryna arnalǵan. Bul Tursyn Jurtbaıdyń ómirlik taqyrybynyń biri ári otyz jyl boıy talyqpaı, jalyqpaı jınaǵan derekteriniń negizinde ómirge kelgen, jazylýynyń ózi on jylǵa sozylǵan qııametti eńbegi. Sonaý sekseninshi jyldardyń qıyn kezeńinde Qaýipsizdik komıtetiniń arhıvinde táýekeldi kúı keship, saýsaǵyna múıiz bitkenshe kóshirgen, kóz maıyn taýysqan taqyryby. Alash ardagerleriniń 1927-1930 jyldardaǵy, odan keıin 1937-1938 jyldardaǵy jazyqsyz túrmege jabylyp, aldy atylyp, arty ıt jekkenge aıdalǵan, onda da ajal tyrnaǵynan qutylmaı, aqyry qaza tapqan qurbandarymyzdyń taǵdyry, olardyń túrmedegi tergeýleri men tergeýshilerdiń, jalpy keńestik jazalaý saıasatynyń qysymyna ushyraǵan qınalystary men armandary, Qazaq eliniń táýelsizdigi jolyndaǵy kórgen azapty qııameti barynsha shynaıy ári dál derektermen, túrmedegi jaýaptary men hattary arqyly naqty kórsetilgen.
«Jegi» atty birinshi kitaptyń «Jegiler júıesi» atty birinshi bóliminde («El jegisi», «Er jegisi», «Jer jegisi», «Jan jegisi», «Júıke jegisi» degen taraýlarynyń attary ańǵartyp turǵanyndaı) jalpy otarlyq júıeniń jazalaý saıasatynyń basty qylmystyq ustanymdary – eldi bodandas-tyrý, tulǵalardy qýdalaý, jerdi anneksııalaý, azamattyq quqyqtan aıyrý, til men dildi, dindi joıý, túrme qysymdary jeke-jeke taldanyp, naqty derekter arqyly olardyń qylmystyq áreketteri áshkerelenedi. Keńestik ıdeıalogııalyq qysym men saıası jazalaý, ult zııalylaryn qýdalaý men qýǵyn-súrginge ushyratý, ulttyq sana men qundylyqtardy joıý baǵytyna arnalǵan tuqym úzý (genosıdtik) men halyqtyń jadyn óshirý, ádebıeti men mádenıetin rýhsyzdandyrý turǵysynda «Alash» partııasy men «Alashorda» úkimeti basshylary men músheleriniń (jıyny 71 adam) ústinen júrgizilgen tergeý isteriniń barysy taldana kelip, avtor osy bólimde Birtutas Alash ıdeıasynyń tujyrymdamasyn jasaıdy.
Al «Jegi» atty ekinshi bóliminde jeke-jeke tulǵalardyń (mysaly: «Kári kósem» taraýynda – Á.Bókeıhanovtyń, «Báıbishe-Toqal tragedııasynda» –Halel Ǵabbasovtyń, «Dala qashqyny» taraýynda» – Dinmuhamed Ádilevtiń, «Sóz de aq, ózi de aq» taraýynda – Mirjaqyp Dýlatovtyń, «Baıtursynov – baıaǵy Baıtursynov» taraýynda – Ahmet Baıtursynovtyń) tergeý barysyndaǵy jaýaptary, kórsetilgen qysymdar, oǵan berilgen jaýaptyń shyndyqqa janasymy, túrme psıhologııasy, qysym barysynda olardyń ózin-ózi ustaýy, shyǵarylǵan úkimniń «qylmysqa janasymy» ómirlik derektermen salystyryla otyryp taldanady.
«Uranym – Alash!..» túrme áfsanasynyń «Tez» atty ekinshi kitabynda – «Alash» partııasy men «Alashorda» úkimetiniń iri qaıratkerleri M.Tynyshbaev, Halel jáne Jahansha Dosmuhamedovter, J.Aqbaev, Á.Ermekov, H.Bolǵambaev, J.Aımaýytov, M.Jumabaev, Q.Kemeńgerov, J.Kúderın, A.Baıtasov, M.Turǵanbaev, I.Qashqynbaev, M.Murzın, Á.Baıdildın syndy 30 tulǵa týraly buryn-sońdy belgisiz ne qate paıymdalyp kelgen tarıhı oqıǵalar – tergeý derekterimen, sondaı-aq, tintý kezinde tárkilengen hattarmen, qujattarmen salystyryla otyryp baıandalady.
«Talqy» atty úshinshi kitap «Alash» partııasy men «Alashorda» úkimetiniń 71 qaıratkeriniń ústinen 1927-1932 jáne 1937-1938 jyldary júrgizilgen tergeý isteriniń negizinde jazylǵan «Jegi», «Tez» bólimderiniń zańdy jalǵasy jáne qorytyndy áfsanasy bolyp tabylady. «Talqyda» – jazýshy-ǵalym Muhtar Áýezovtiń qyryq jylǵa sozylǵan qýdalandy (1917-1961j.j.) ómiri men shyǵarmashylyq taǵdyry, tulǵalar talqysy Memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń arhıvindegi «asa qupııa qujattarmen», sırek derektermen, ózara jazysqan hattarmen jarystyryla taldanyp, keńestik jazalaý júıesiniń rýhanı táýeldilikke júgindirý maqsatynda júrgizilgen ıdeologııalyq qysym saıasatyn júıeli túrde taldaıdy.
Mine, «Uranym – Alash!..» túrme áfsanasynyń atalyp kórsetilgen jalpy mazmundyq jáne qurylymdyq sıpattamasynan-aq bul zertteý eńbeginiń tarıhı-kórkem tujyrymdarǵa negizdelgen, dál qazirgi kúnderi memleketimizdiń aldyna qoıylyp otyrǵan «rýhanı jańǵyrý» baǵytynyń tamyrlaryn ashyp kórsetkenin ańǵarýǵa bolady. Mundaı, bir adamnyń ómirine ózek tartqan, taqyryby aýqymdy, mazmuny tereń, kólemdi de paıymdy eńbek qoǵamdyq ǵylym salasynda jylda dúnıege kele bermeıdi. Sondyqtan da, «Uranym – Alash!..» túrme áfsanasy Memlekettik syılyqqa tolyq laıyq ǵylymı eńbek dep baǵalaımyn. Bul – qazaq qoǵamyndaǵy asa mańyzdy orny bar Alash qozǵalysynyń tarıh sahnasyna shyǵýyna 100 jyl tolýyna oraı kórsetilgen oryndy qurmetimizdiń biri bolyp tabylar edi.
Serik QIRABAEV,
Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
