Ǵarysh aılaǵynyń ekologııasyn zertteý isine úles

О́tken ǵasyrdyń 90-jyl­da­ry­nyń orta tusyna de­ıin zymy­rantasyǵyshtardy ushyrýdyń qorsha­ǵan ortaǵa tıgizetin áseri jaıly aqparattyń múldem derlik joqtyǵy zymyrantasyǵysh­tar­dyń ajyraıtyn bólikteri tú­sýi úshin bólingen aýmaqtardyń ekologııalyq jaı-kúıi men to­py­­ra­ǵynyń las­tanýy týraly máli­metterdiń 50 jyldan astam ýaqyt boıy bolmaýyna ákep soqtyrdy. Geptıldiń túrlený mehanızmi men onyń ydyraýy týraly málimetter óte az boldy. Qor­­shaǵan ortadaǵy geptıl men onyń ýytty týyndy zattarynyń ekologııalyq-gıgıenalyq norma­tıvteri joq edi. Sondyqtan topy­raq­tyń lastanýy sımmetrııaly emes dı­me­tılgıdrazınniń (gep­tıldiń) hı­mııalyq ydyraý ónim­derin eskerýsiz jáne tabıǵı orta­nyń ornyqtylyǵyna baǵa berýsiz, tek onyń (geptıldiń) bir ǵana jýyq­talǵan-jaramdy deńgeıi (JJD) bo-ıynsha baǵalanyp otyr­ǵan. Demek, geptıl tógilgen topy­raqty tazartý onyń tirshilik áre­ketine zııanyn tıgizbeı qoı­maıtyn ádistermen júrgizilip keldi.

Ol kezderi respýblıkadan zy­­­­my­­­­randardy ushyrýdyń qor­­shaǵan orta men halyqtyń den­saý­lyǵyna tıgizetin áserine ny­sa­na­ly, keshendi túrde zertteý júr­gizilmedi. Reseı tarapy beretin zymyrantasyǵyshtardy ushyrý nátıjeleri týraly aqparat ǵaryshtyq-zymyran qyzmetiniń qorshaǵan orta men halyqtyń den­saýlyǵyna tıgizetin áserine baǵa berýge múmkindik bermeıtin shekteýli kórsetkishterden tura­tyn edi.
Qazaqstan Úkimeti men Re­seı Úki­­me­­tiniń arasyndaǵy «Baı­qo­ńyr» ǵarysh aılaǵyn jalǵa alý-berý kelisimshartynda jáne Reseı­diń «Baıqońyr» keshe­nin jalǵa alýy jaǵdaıynda onyń aýmaǵyndaǵy ekologııa jáne tabıǵat paıdalaný jóninde jasasqan odan keıingi kelisimderde ǵaryshtyq-zymyran qyzmetin júzege asyrý kezindegi uıymdastyrý sharttary ǵana tu­jy­rymdalǵan. 

Respýblıka úshin ǵaryshtyq-zy­myran qyzmetiniń ekologııalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý sa­la­syndaǵy ótkir máseleler 1999 jy­­ly Qaraǵandy oblysynda «Pro­ton» zymyrantasyǵyshtaryn ushy­­rý kezinde oryn alǵan eki apat­­tan keıin erekshe ózektilikke ıe bola bastady. 
Bul jaǵdaı 2001 jyly «In­fra­kos-Ekos» enshiles mem­leket­tik kásipornynyń qury­lýyna, keıinnen onyń Qorǵanys jáne aero­ǵarysh ónerkásibi mınıstr­ligi Aeroǵarysh komıte­tiniń «Ǵarysh-Ekologııa» ǴZO» respýb­lıkalyq memlekettik kásiporny retinde qaıta qurylýyna negiz boldy. Onyń qyzmetiniń negizgi baǵyttary: «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵynan zymyrantasyǵyshtardy ushyrýdyń qorshaǵan orta men halyqtyń densaýlyǵyna tıgizetin áserin baǵalaý jumystaryn uıym­das­tyryp, júrgizý, sondaı-aq, olar­dyń jaǵymsyz áseriniń aldyn-alý jáne ony azaıtý is-shara­laryn ázirlep júrgizý.

Kásiporyn bul jumystardy jú­­­­ze­­ge asyrý úshin, eń aldymen, hı­­mııa­lyq-ekologııalyq zerthana qurý qajet boldy. Mundaı zerthana qor­shaǵan orta nysandarynyń zymyran otyny – geptılmen lastaný deńgeıin anyqtaýǵa arnalǵan, ol kezderi res­pýblıkada joq qajetti jabdyqtarmen, aspaptarmen jáne ólsheýdi oryndaý ádistemelermen jaraqtandyrylýy tıis-ti. 

2002 jyly Almatyda sta­­sıo­­nar­lyq hımııa-ekologııalyq zert­­­­ha­na quryldy. 2010 jyly Baı­­qońyr jáne Jezqazǵan qa­la­larynda osyndaı hımııa-eko­logııalyq zerthanalar qury­lyp, Jezqazǵanda eki KamAZ avto­kóli­gine ornatylǵan jyljy­ma­ly zert­hana jasaqtaldy. So­nyń negizinde respýblıkadaǵy «Baı­­­qońyr» ǵarysh aılaǵynyń ǵa­­rysh­tyq-zymyran qyzmetiniń áse­­rine ushyraǵan aýmaqtardyń qor­­shaǵan ortasyna baǵa berý bo­ıyn­sha ekologııalyq jáne gıgıe­nalyq zertteýler júrgizýge, ǵa­rysh qyz­metin ekologııalyq norma­laý júıesin qurýǵa baǵyttalǵan ǵylymı-qoldanbaly zertteýlerdi oryndaýǵa naqty múmkindik týdy. 

Munyń bári «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵynan zymyrantasyǵyshtardy ushyrýlardyń elimizdiń qor­sha­­ǵan ortasy men halqynyń den­­saý­ly­ǵy­na tı­gizetin áse­ri­ne baǵa berý boıynsha birles­ken Qazaqstan-Re­seı baǵdarla­malarynyń is-shara­laryn sátti iske asyrýǵa múm­kin­dik berdi.
Joǵaryda atalǵan jaǵ­daılar­dyń barlyǵy kásiporynnyń eko­lo­­gııa­lyq normalaýdyń nor­ma­­tıv­tik-ádistemelik bazasyn qurý­da ǵyly­mı zertteýlerdi jetis­tik­pen oryndaýy úshin qajetti mate­rıaldyq-tehnıkalyq jáne hımııalyq-taldamalyq bazasyn da­mytýǵa, joǵary bilikti kadr áleýetin qalyptastyrýǵa múm­kin­dik týdyrdy.

«Baıqońyrdyń» ǵaryshtyq-zy­myran qyzmetin ekologııalyq nor­malaý júıesin qurýdyń ózek­tiligi ǵarysh aılaǵy men zymy­ran­tasyǵyshtardyń alǵashqy sa­ty­lary qulaıtyn aýdandar res­pýblıkanyń ortalyq bóliginde orna­lasýymen, sondaı-aq, zymyran ushyrýdyń ekojúıelerge kópfaktorlyq, asa aýqymdy jáne qaıtalap áser etýimen baılanysty. 
Bul jumysqa qatysty negizgi us­ta­nym professor M.Q.Naýryz­baev­tyń redaksııasymen jaryq kór­­gen «Baı­qońyr» ǵarysh aılaǵy­nyń ǵaryshtyq-zymyran qyzmetin ekologııalyq normalaý júıesi» at­ty ujymdyq monografııada (2016 j.) baıandalǵan. 
«Ǵarysh-Ekologııa» ǴZO» res­pýb­lıkalyq memlekettik kásip­orny zymyrantasyǵyshtar ushy­rý­larynyń áserine ushyraǵan aýdan­­­darda kóptegen jyldar boıy júrgizgen zertteýleriniń nátı­jeleri «Baıqońyr» ǵarysh aıla­ǵynyń ekologııalyq qaýipsizdigi at­lasynda» kórsetilgen (ǵylymı keńes­shi – QR UǴA akademıgi T.A.Musa­baev). Atlasta usy­nyl­­­­­ǵan sul­­­ba­lar, grafıkter, kes­­te­ler 1999 jyldan bas­tap zymyrantasyǵyshtardyń ajyraıtyn bólikteriniń qulaý aýdan­darynyń ekologııalyq ahýalyn, ǵa­rysh aılaǵynyń nysandary­na irgeles ornalasqan eldi meken­derdiń tirshilik ortasy men halqy­nyń densaýlyq kúıin egjeı-teg­jeı­li sıpattaıdy. 

Geptıl men onyń týyndy zat­tary topyraqtyń bıologııa­lyq belsen­diligine jáne fıtoýyt­ty­lyǵyna áser etedi. Avtorlar qoldanbaly ǵylymı- zertteýler nátıjesinde T-1 zymyran kerosıni men geptıldiń turaqty jáne ýytty túrlený ónimderiniń: gıdrazın, metılgıdrazın, nıtrozodımetılamın, tetrametıltetrazen, dımetılamın, trımetılamın, dımetılformamıd, metıltrıazoldyń topyraqta bolýynyń gıgıenalyq normatıvterin ázirlep, olar memlekettik deńgeıde bekitildi. Normatıvterdiń bolýy ýytsyz­dan­dyrý jumystarynyń (topy­raqty otyn komponentteri men olardyń ydyraý ónimderinen tazartýdyń) tıimdiligin baǵalaý­ǵa múmkindik beredi, qorshaǵan orta nysandaryndaǵy geptıldiń hımııalyq túrlený ónimderin ólsheý ádistemelerin jetildirýge jáne apattardyń saldarynan qorshaǵan orta men halyqtyń densaýlyǵyna tıgi­ziletin eko­nomıkalyq nuq­san­­­dy ba­ǵa­laýǵa múmkindik be­re­di. Zert­­teýler nátıjeleri av­tor­­lar­dyń «Topyraqtaǵy 1,1-dı­metıl­gı­drazınniń týyndy zattaryn gı­gıe­nalyq reglamentteý» (2014 j.) anyqta­malyq eńbeginde jarııalanǵan.

Ǵaryshtyq-zymyran qyzmetiniń tabıǵı ortanyń ahýalyna tıgizetin tehno­gendik áserine baǵa berý úshin ká­­sip­orynnyń «Ǵaryshtyq-zymy­ran qyzmetiniń áserine qarsy ekologııalyq turaq­tylyq krıterııler júıesi» (ETKJ) standarty ázirlengenin, qol­da­nysqa engizilgen. Bul eko­logııalyq normatıv synı júk­te­­­melerdiń deńgeıin, ıaǵnı tabı­ǵı nysanǵa bir nemese birneshe las­taýshynyń tıgizetin áseriniń ruqsat beriletin eń joǵary deń­geıin anyqtaýǵa múmkindik beredi.
Osy tehnologııa boıyn­sha «Pro­ton», «Zenıt», «Soıýz», «Dnepr» ǵa­rysh­tyq maqsat­ta­ǵy zymyran­darynyń alǵash­qy satylary qula­ǵan 12 aýdan zertteldi. Qulaý aýdan­­daryn­da aý­maqtar hımııalyq, mehanı­­kalyq jáne pırogendik júkte­me­­lerdiń deńgeıleri boıynsha, topy­raqtardyń, tabıǵı sýlardyń, flora men faýna ókilderiniń olarǵa qarsy tura alý deńgeıleri boıyn­sha aımaqtarǵa bólindi. Qulaý aýdanda­ryndaǵy qystaýlar men olarǵa ir­ge­les aý­maqtarda ornalasqan eldi mekenderdegi turǵyndardyń ómir sapasy men densaýlyq kúıi eskerilgen. Atalǵan jumystyń nátıjeleri boıynsha «Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵynyń ǵaryshtyq-zymyran qyzmetiniń áserine qarsy ekolo­gııalyq turaqtylyq krıterııler jú­ıe­si» monografııasy (2008 j.) men Jaı­laýbaı Jubatovtyń redak­sııalyq etýimen «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵy qyzmetiniń ekolo­gııalyq qaýipsizdigi» atty ujym­dyq monografııa (2011j.) jaryq kórdi. 

«Ǵarysh-Ekologııa» ǴZO» RMK men ál-Farabı atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıteti «Fızıka-hımııalyq taldaý ádis­teriniń ortalyǵy» enshiles mem­lekettik kásipornynda ázirlengen zattardyń massalyq úlesin ólsheý ádistemeleri joǵary dáldigimen sıpattalady. Mysaly, topyraqtaǵy nıtrozodımetılamındi ólsheý ádis­te­meleri jal­pyǵa birdeı qa­byl­­danǵan ádis­temelerden 7 ese, al tetra­metıltetrazendi ólsheý ádistemeleri 1,4 ese sezimtal. 
Avtorlar topyraqty T-1 zymy­ran kerosıni men geptılden hı­mııalyq jáne bıologııalyq ta­zar­týdyń ekologııalyq qaýipsiz úı­lestirilgen ádisterin ázirlep, qol­danysqa engizdi. Hımııalyq ádis gep­tıl­men lastanǵan topyraqty totyǵý prosesin jyldamdatatyn metaldardy qoldana otyryp, gıdroperıtpen totyqtyrýǵa ne­giz­del­gen. 
«Baıqońyr» ǵarysh aılaǵynyń ǵaryshtyq-zymyran qyzmetin eko­logııalyq normalaý júıesin ázir­leý men endirý boıynsha ǵy­lymı jetis­tikter ǵaryshtyq-zymy­ran qyzmetiniń qorshaǵan or­ta men ha­lyqtyń densaýlyǵyna áse­riniń dárejesin anaǵurlym joǵa­ry deńgeıde anyqtaýǵa múmkin­dik beredi. Jáne mundaı jetistik Qazaqstan Respýblıkasy Qorǵa­nys jáne aeroǵarysh óner­kásibi mınıstr­ligi Aeroǵarysh ko­mıteti­niń «Ǵarysh-Ekologııa» ǴZO» RMK, ál-Farabı atyndaǵy Qa­zaq memlekettik ýnı­versıteti «Fı­zıka-hımııalyq taldaý ádis­teriniń ortalyǵy» enshiles memlekettik kásiporny, «Ortalyq Azııalyq ekologııalyq zertteýler ınstıtýty» JShS jáne «Aspan Tau LTD» JShS ǵalymdarynyń birlesken maqsatty zertteýleriniń nátı­jesinde múmkin boldy. 

Ǵalymdardyń Qazaqstan Res­­pýb­­lı­kasynyń ál-Farabı atyn­­da­ǵy ǵylym jáne tehnıka salasyn­daǵy Memlekettik syılyǵyna izdenýge arnalǵan «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵynyń ǵaryshtyq-zymyran qyzmetin ekologııalyq normalaý salasyndaǵy irgeli eńbegi otandyq ekologııalyq ǵy­lymnyń eleýli jetistigi bolyp tabylady.

Meıirbek MOLDABEKOV,
UǴA akademıgi, tehnıka ǵylymdarynyń doktory,
professor

ALMATY