Ustazymnyń janynda qansha jyl júrip, áńgimelerin tyńdasam da, jańaǵy esteligin buryn estimeppin. Ulttyq óner, ulttyq kıno týraly qanshama dáristerin, suhbattaryn uıyp tyńdap, maqalalary men kitaptaryn tushyna oqydyq. Biraq olardyń nelikten sonshalyqty áser etý syryn sol jolǵy áńgimesi uqtyrǵandaı boldy. Sóıtsek, óner týraly sóz qozǵaıtyn adamnyń ózinde, júreginiń túkpirinde, sanasynyń qatpar-qatparynda jańaǵydaı kórinis máńgilik qalýy kerek eken. Sol áser, sol kórinis keıin eseıip, azamat bolǵan shaǵynda da adastyrmaıtyn shamshyraq bolyp qala beredi eken. О́nerge adal bolýdyń syry da sonda ma dep qaldym. Bala kezinen kózine ottaı basylyp, júreginiń túkpirinde tumaryndaı saqtap ótken sol kórinis, sol ıis tulǵa bolyp qalyptasýyna, qazaq óneriniń shyn janashyryna aınalýyna birden bir sebepshi ekenine kámil senemin.
Shyn máninde, keıde kóp adamnyń isin jalǵyz ózi atqaratyn taý tulǵalar bolady. Biraq olar óte sırek kezdesedi. О́ıtkeni, ondaı-ondaı atan júgin jalǵyz ózi arqalaý úshin de úlken júrek, keń- peıil, asqaq arman, isine degen ǵajap súıispenshilik, jankeshtilik qajet. Osydan bir aıdan astam ýaqyt buryn bul pánıden máńgi mekenine attanǵan belgili kınotanýshy, kınosynshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, ónertaný professory, ulaǵatty ustaz Baýyrjan Ramazanuly Nógerbek – qazaq kınosy atty tutas bir salanyń baǵyna ómir boıy qyzmet etken, júzdegen adamnyń júgin jalǵyz ózi arqalaǵan sol iri tulǵalardyń biri ári biregeıi edi.
Ulttyq kınematografııanyń damý kezeńderin, jetistikteri men kemshilikterin, baǵyt-baǵdaryn aıqyndap bergen Baýyrjan Ramazanulynyń búkil sanaly ǵumyry men shyǵarmashylyq joly qazaq kınosymen tyǵyz baılanysty boldy. «Ertegilerge jan bitkende», «Qazaqstan kınosy», «Qazaqfılm» ekranynda», «Qazaq kórkemsýretti kınosyndaǵy ekrandy-folklorlyq dástúrler» atty kitaptardyń, «Qazaq kınosynyń tarıhy» oqýlyǵyndaǵy «Qazaq anımasııalyq kınosynyń tarıhy» bóliminiń, 280-ge jýyq maqalanyń avtory, eńbekteri kóptegen shet tilderine aýdarylǵan Baýyrjan Ramazanulynyń qazaq ulttyq kınosyna jáne ony zertteý salasyna sińirgen eńbegi ushan-teńiz.
Baýyrjan Ramazanuly kıeli Ulytaý jerinde dúnıe esigin ashty. Bolashaq kınotanýshynyń alǵashqy kınomektebi de sol aýyldan bastaldy. Ákesi Ramazan aýyldaǵy jalǵyz kınoklýbta kórsetiletin fılmderge ylǵı da ulymen birge baryp tamashalap, sońynan jańaǵy fılm týraly pikir almasyp otyrýdy qalypty ádetke aınaldyrady. Shyn máninde, ákesi Ramazan bolashaq kásibı kınosynshynyń alǵashqy rýhanı ustazy boldy. Baýyrjan Ramazanulynyń ózi keıin bir suhbatynda bylaı dep eske alady: «Ákem kórgen fılmder týraly menimen áńgimelesip otyratyn. Keıde dastarqan basyndaǵy pikirtalasymyzǵa birneshe saǵat ketetin. Ekeýmizge de qatty áser etken – «Tóraǵa» («Predsedatel») fılmi boldy. Al Grıgorıı Kozınsevtiń «Gamlet» fılminen keıin, kınematografıstiń oqýyna baramyn dep naqty sheshim qabyldadym».
Alaıda, kıno ónerin qanshalyqty unatsa da, ákesiniń armany – ulynyń ınjener mamandyǵyn alýy bolypty. Aqyr sońy ákesiniń kelisimin alǵan bolashaq kıno zertteýshi asqaq armanyn arqalap, Máskeýdegi Búkilodaqtyq memlekettik kınematografııa ınstıtýtyndaǵy (VGIK) Ssenarlyq-kınotaný fakýltetiniń «Kınotaný» bólimine oqýǵa túsedi. Kınematografııa ınstıtýtyn 1971 jyly támamdaǵan Baýyrjan Nógerbek «Qazaqfılm» kınostýdııasyndaǵy mýltıplıkasııa birlestiginiń bas redaktory bolyp Almatyǵa oralady. Bul elimizde endi ǵana qanat qaǵyp kele jatqan mýltıplıkasııalyq ónerdiń alǵashqy kezeńi edi. «Qarlyǵashtyń quıryǵy nege aıyr?» fılmimen (1967 j.) qazaq mýltıplıkasııalyq kınosynyń shymyldyǵyn ashqan Ámen Qaıdarov 1970 jyly Búkilodaqtyq memlekettik kınematografııa ınstıtýtynda oqyp júrgen el jastarymen tanysyp, mýltıplıkatorlar tobyn qurý maqsatymen arnaıy Máskeý qalasyna keledi. 4-kýrsta oqyp júrgen Baýyrjan Ramazanulynyń qazaq anımasııalyq kınosynyń atasymen alǵash osy oqý ornynda kezdesti. Ámen Qaıdarovpen kezdesý aldynda ǵana bekitilip qoıǵan «Dzıga Vertov jáne qazaq derekti kınosy» atty dıplomdyq jumysynyń taqyrybynan bas tartyp, qazaq anımasııalyq kınosy týraly taqyrypty tańdaýyna sebepshi bolady. Alaıda, bar-joǵy úsh-tórt jyldyń ishinde bes qana fılm jaryq kórgen qazaq mýltıplıkasııalyq kınosy týraly dıplomdyq jumys jazý ońaıǵa túspeıdi. Biraq materıaldyń jutańdyǵy bolashaq tereń zertteýlerge jol salǵan dıplomdyq jumystyń jazylyp shyǵýyna kedergi bolmaıdy.
«Qazaqfılm» kınostýdııasynyń mýltıplıkasııa birlestiginde jumys istegen on jyl ishinde fılmderdiń redaktory bola júrip, maqalalar men ǵylymı jumystar jazyp, respýblıkalyq baspasóz betterinde jıi jarııalanady. Nátıjesinde qazaq mýltıplıkasııalyq kınosy úshin mańyzy asa zor «Ertegilerge jan bitkende» atty súbeli eńbegi jaryq kóredi. Eger Ámen Qaıdarov osy ónerdiń negizin qalap, onyń qalyptasýy men damýyna orasan qyzmet etse, Baýyrjan Nógerbek osy óner týraly ǵylymı-zertteý jumystaryn jazyp, teorııalyq eńbekter jarııalaǵan tuńǵysh kásibı kınotanýshy boldy. Bul eńbekter ulttyq anımasııalyq kınonyń praktıkasy men teorııasynyń qatar ómir súrýine múmkindik berdi.
Ulttyq dúnıetanymdy izdeýde kınotanýshy endigi nazaryn qazaq kórkemsýretti kınosyna aýdarady. 1988 jyly «Úlgiden bas tartý» («Otrechenıe ot shemy») atty maqalasy jaryq kóredi. Onda 80-shi jyldary túsirilgen fılmderdiń kópshiligi shynaıy ómirden alys ekeni, syrtqy formalızmge urynǵany, ulttyq erekshelikterge kelgende syrtqy belgilerden asa almaıtyny, kerisinshe, «Qulager», «Interval» sekildi talantty shyǵarmalardyń sórede qalýy sııaqty t.b. ózekti taqyryptardy alǵashqylardyń biri bolyp kóteredi. Jalpy, Baýyrjan Ramazanulynyń shyǵarmashylyǵy tarıhı-bıografııalyq fılmder, belgili kınematografısterdiń shyǵarmashylyǵy men ómiri, anımasııalyq kıno, «jańa tolqyn» kınosy, kórkemsýretti jáne anımasııalyq kınodaǵy ekrandy-folklorlyq dástúrler, kınoóndiris, kınoprokat, kınofestıvaldar, kınomamandar daıarlaý, jas kınematografısterdiń fılmderi sııaqty qazaq kınosyna qatysty barlyq mańyzdy taqyryptardy qamtydy.
B.Nógerbektiń maqalalaryndaǵy, zertteý eńbekterindegi, baspasóz betterine bergen suhbattaryndaǵy tushymdy oı-pikirleri men teorııalyq tujyrymdarynyń ulttyq kıno ónerimizdiń búgini men keleshegi úshin mańyzy óte zor. Eńbekteri shyn mánindegi qazaq kásibı kınoteorııa salasynyń negizin qalady deýge tolyq negiz bar. Osy rette qazaq kórkemsýretti kınosyndaǵy folklor dástúrlerin tarıhı-teorııalyq turǵydan qarastyryp, ulttyq kıno óneriniń qalyptasýy men damý kezeńderi týraly tyń kózqaras qalyptastyrǵan «Qazaq kórkemsýretti kınosyndaǵy ekrandy-folklorlyq dástúrler» atty iri teorııalyq eńbegin erekshe aıtýymyz kerek. Osy eńbegi tek óz elimizde ǵana emes, shetel kınomamandary arasynda da keńinen tanymal jáne olardyń tarapynan óte joǵary baǵalandy. Mysaly, reseılik kınotanýshy, ónertaný doktory, professor, álemdik deńgeıdegi tanymal kınoteoretıkterdiń biri V.I. Fomın monografııa týraly pikirinde: «Avtordyń joǵary deńgeıdegi saraptamalyq oılaý qabileti, asa bilimdiligi men daryny qazaq kınosy týraly iri kásibı teorııalyq eńbekpen tanysýymyzǵa múmkindik berdi», dep jazdy.
Baýyrjan Nógerbektiń qazaq óneri men mádenıetiniń tarıhynda qalatyn taǵy bir orasan eńbegi – elimizdegi kınopedagogıkanyń qalyptasýyna qosqan úlesi boldy. Sonaý 90-jyldardyń basynda Ámen Qaıdarov, Kamal Smaıylov, Ákim Tarazılermen qatar júrip, kıno mamandaryn daıyndaıtyn bólimderdiń elimizge asa qajet ekenin dáleldep, sol mamandyqtardyń ashylýynyń basy-qasynda bolyp, alǵashqy oqý baǵdarlamalaryn daıyndady. Nátıjesinde, KSRO tarap, onyń quramynda bolǵan ár respýblıka óz aldyna jeke otaý quryp jatqan sol jyldary joǵary oqý oryndarynda kıno mamandaryn daıyndaıtyn bólimder ashpaq túgili, kıno óndirisin saqtap qalý-qalmaýynyń ózi ekitalaı bolǵan kórshi eldermen salystyrǵanda, bizdiń jaǵdaıymyz bólekteý boldy. Eń mańyzdysy – T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq memlekettik teatr jáne kıno ınstıtýtynda (qazirgi T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasy) kıno mamandaryn daıyndaıtyn bólimderdiń ashylýy edi. Baýyrjan Nógerbek osylardyń ishindegi alǵashqylardyń biri bolyp ashylǵan kınotaný mamandyǵyna 11 shákirt qabyldady. Osy jyly rejısser-anımatorlar bólimine de stýdentter qabyldanady. Kelesi jyly kınodramatýrgter, kınorejısserler, televıdenıe salasynyń mamandaryn daıyndaıtyn bólimder ashyldy. Jyl ótken saıyn kınoǵa qajet mamandyqtar birinen keıin biri dúnıege kelip jatty. Dáris berip, maman tárbıeleý isine belgili kınematografıster tartyldy jáne eń mańyzdysy, kınoǵa qajet barlyq mamandyqtarǵa jyl saıyn shákirt qabyldaý dástúri qalyptasty.
Ulttyq kınopedagogıka tarıhynyń qaınar kózi bolǵan Baýyrjan Ramazanuly keńes úkimeti jyldary tek Máskeýdegi VGIK-te daıyndalyp kelgen, al elimizde tuńǵysh ret 1993 jyly ashylǵan kınotaný mamandyǵynyń jolǵa qoıylýyna ómiriniń sońyna deıin qyzmet etti. Basty nazar aýdarǵany da – qazaq kınosyn qazaq tilinde jazyp, zertteıtin mamandardyń ósip-jetilýi boldy. «Qazaq kınosy týraly shetten kelip eshkim jazbaıdy. О́ıtkeni, ony túsinip, taldaıtyn da sol ulttan shyqqan mamannyń ózi. Sondyqtan, sender qazaq kınosy men kórermenniń arasyndaǵy kópir ispettisińder», dep shákirtterine jıi aıtyp otyrdy. Qazaq kınosy, kınematografısterdiń shyǵarmashylyǵy týraly zerttelgen eńbekter jazylsa dep armandady.
2010 jyly Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetinde kıno mamandaryn daıyndaıtyn bólim ashyldy. Solardyń biri – Baýyrjan Ramazanuly qabyldaǵan kınotaný bólimi edi. Sóıtip, keshegi Almatyda bastalǵan ustazdyq jol endi Astanada jalǵasty. Kelesi jyly ashylǵanyna 25 jyl tolatyn qazaq kınotaný mektebiniń negizin qalap, ózi oǵan ómir boıy qyzmet etken Baýyrjan Ramazanulynyń shákirtteri búginderi kınopedagogıkada, kınoóndirisinde, televıdenıede, radıoda, ǵylymda, kınofestıvaldarda, t.b. salalarda jemisti eńbek etip júr. Shákirtteri úshin ustaz aldynda tyńdaǵan dáristeri ǵana emes, qarapaıymdylyq, meıirimdilik, ishki mádenıet, parasattylyq sekildi jeke basynyń qasıetteri de úlgi bolyp qalary anyq.
Qanshama súbeli eńbekteri men elimizdiń túkpir-túkpirinde eńbek etip júrgen shákirtteri, qurmetteıtin dostary men áriptesteri bar Baýyrjan Ramazanuly shyn máninde tamyry tereńge jaıylǵan báıterekke aınaldy. Jubaıy Gúljıhan Bekhojınamen birge Sattar, Sáken, Altynaı, Baýbek sekildi ul-qyz tárbıelep, nemere súıgen baqytty ata boldy. Áke-shesheniń ónegeli tárbıesin kórip ósken urpaǵy da búginderi qazaq rýhanııatyna eńbek etip, úlesin qosyp júr.
Qazaq kınosyn tanýda Baýyrjan Ramazanulynyń eńbekteri tek elimizdiń ǵana emes, odan tys jerlerdiń de mádenı keńistiginde atqaratyn qyzmeti zor. Jaqynda ǵana Astana qalasynda ótken XIII «Eýrazııa» halyqaralyq kınofestıvaliniń jabylýynda Halyqaralyq kınosynshylar Federasııasynyń (FIPRESSI) Bas hatshysy, belgili kınotanýshy, kınosynshy Klaýs Ederdiń (Germanııa) sahnada FIPRESSI Qazylar alqasynyń júldesin tapsyryp turyp: «Biz, eýropalyqtar, Azııa, sonyń ishinde qazaq, qyrǵyz kınosy týraly synshylardyń eńbekteri arqyly bilemiz. Qazaq kınosyn Baýyrjan Nógerbek arqyly tanydyq. О́kinishke qaraı, ol kisi ómirden ótipti. Sizder úlken tulǵadan aıyryldyńyzdar», degen sózi sonyń bir aıǵaǵy bolsa kerek.
Ulttyq óner men mádenıetke ólsheýsiz eńbek sińirgen, sońynda óshpes iz qaldyrǵan Baýyrjan Ramazanuly Nógerbektiń qazaq kınosy dep soqqan júreginiń toqtaǵanyna da qyryq kúndeı bolypty. El rýhanııaty taý tulǵasynan aıyryldy. Ulytaýda shyr etip dúnıege kelip, sondaǵy shaǵyn kınoklýbta ákesimen birge fılm tamashalaıtyn keshegi jas órim máńgilik mekeni – Ulytaýyna qaıta oraldy. Alǵashqy ustazy – Ákesiniń janyna...
Názıra RAHMANQYZY,
kınotanýshy, ónertaný kandıdaty
