En daladaǵy ertegi

Qaradala degende, Qaradala...
Tabıǵattan janyna shıpa iz­dep, deniniń saýlyǵyn oılap em alýǵa, demalýǵa yntyǵyp turatyn almatylyqtar, áıteýir, Qaradala aı­ma­ǵynyń emdik qasıeti zor jer as­ty ystyq sýyna yntyzar. Mun­­daı­da joldyń alystyǵy da – 285 shaqyrym qashyqtyq aıaq­­qa tusaý sala almaıdy eken. О́z­de­­rin magnıtteı tartqan shıpaly ystyq sýǵa (+56 gradýs!) bir tú­sý­di arman qylǵan alyp shahar aza­mat­tarynyń aptanyń aıaǵyna taman alyp-ushyp Shonjany betke us­taıtynyn qulaqpen estip, kózben kórip júrmiz. Jer sharyn­da biregeıligimen ataǵy shyqqan Sha­ryn shatqaly men ondaǵy ózen boıyn qýalaǵan shaǵan toǵa­ıyn bir kórýge ańsary aýǵan shetel­dikterińiz de solaı qaraı saparlaı qalsa, Qaradalanyń shıpaly sýynan bir urttap, ystyq sý basseınine bir súńgip shyǵýǵa áýes. Jer astynan býyrqanyp shyǵatyn qaınar bulaqtyń eń aldymen júrek-qan tamyrlary men teri aýrýlaryna erekshe emi barlyǵy barshanyń basyn shaıqatyp otyrǵany da aqıqat. Medısına tilimen aıtar bolsaq, mundaǵy gıpertermaldyq mıneraldy sý qospasy qazaqtyń qasıetti dala­synyń birden-bir shıpa berer saýyq­­tyrý mekenine aınaldy. Sýl­fat­ty-gıdrokarbonatty-hlo­­rı­d­ti quramdaǵy mıneraldy ys­tyq sýǵa erin tıgizgenniń ózi nege turady?! Al endi adam aǵzasynyń syrtqy dene dertine qarsy shıpa bere­tin balneologııalyq emi óz aldyna, aıtsa – jyry taýsylmaıdy.
Endeshe, demalys saıyn úde­re kóshken bul halyq nópiri Qa­ra­dalada qaıda qonaqtaıdy, qaı­­dan em alady? Sheteldikter talǵa­mynan shyǵatyn álemdik standart­tar­ǵa saı shıpajaı bar ma munda?
Bizdiń bilýimizshe, qoınaýy qa­sıet­ti emdik sýǵa meımildep tolǵan Qaradalada bir uńǵymaǵa burǵy saldyrýdyń ózi budan 5-10 jyl buryn ǵana 15 myń AQSh dollary turǵan deıdi. Qaltasynda qarjysy bar azamattar ýaqyt kóshine ilesip, tym yqsham shıpaıjaı bolsa da bir qudyq qaz­dy­ryp alýdan aıanyp qalmaǵany son­dyqtan. Almatydan shyqqan jolaýshy Shonja aýylynan ótip, Qaljatty betke ustap, taspadaı jolmen 50 shaqyrym júr­gende kózi túsetin sol qanattaǵy ir­kes-tirkes salynǵan jataǵan pansıo­nattar sol kezeńniń «týyndylary», alystan at aryltyp kelgende azamattar aıaq sýytatyn qazirgi «jabaıy shıpajaılar». Soǵan qaramastan, attary aǵylshynsha, qazaqsha aralas-quralas jazylǵan, uzyndy-qysqaly ǵımarattary jap­­sarlas salynǵan bul demalys oryndarynan qysy-jazy kelý­shi bir úzilgen emes. Qaıran Qara­dalanyń jeti qabat jer astynan (300-350 metr) yshqyna shyqqan ys­tyq sýynyń qasıeti-aı!
 
Aıdalada aq otaý – «Jetisý Resort»
Ile Alataýynyń baýraıynan bastalatyn Ketpen jotasy men Ile oıpa­tynyń ortasyndaǵy jazyq­taǵy jalǵyz da jalpaq asfalt­talǵan bul jolmen Qytaı­dy betke alyp jyl jarym júrmegen jannyń tosyn qubylysqa tańyr­qap qalar jaıy bar. Áńgime jer qoı­naýy­nan atqylap shyqqan Qara­dalanyń qasıetti shıpa sýy haqyn­da emes, onyń shıpasyn dú­ıim jurt­qa darytatyn mynaý bir ǵa­ja­ıyp ǵımarat haqynda! Ol qan­­daı ǵımarat?! Aspan tústes kókpeńbek kúmbezderi kókke um­tyl­­­ǵan, jumyrtqadaı appaq bıik qabyr­ǵa­laryna saf altyndaı jo­laq­tar jalatylyp, qasıetti Kók týy­myz­­daǵy beınelengen ulttyq oıý­men ásem órnektelgen, shynaıy shyǵys­tyq úlgi­men salynǵan erek­­she nysannyń sulbasy kósh-kórim jerden kózge uryp tur. Bul óńirde jańadan ǵana boı kótergen «Jetisý Resort (kýrort)» sanatorıı kesheni osy. Osy oraıda, á degennen dál búgin-erteń bul shıpajaıǵa teń kele qoıar, ıakı básekege túser shıpajaı Jetisý aımaǵynda joqtyń qasy ekenin birden basa aıtqymyz keledi. Ja­pan dalada jalǵyz ózi otaý tikken sáýletti de sándi ǵımaratty qum sýyrǵan en daladaǵy arab sheıhtary altynmen aptap saldyratyn záý­lim saraılarǵa teńer edik. О́ıtkeni, biregeı ǵımarattyń bas qaqpa­syna bas suqqan sátten bas­tap ertegiler eline engendeı kúıge dýshar bolaryńyz haq. Búıirdegi avto­turaq­qa kólikti qaldyryp asa záýlim ǵımaratqa deıin 200 metr jaıaý júresiz. Oılanyp, kórgen bilgen­ge oraı oı túıýge ýaqyt jetedi. Myna­daı ǵajap ǵımarat­tyń ıesi kim, talǵampaz sáýletshi qaı­dan keldi eken? Ǵaıyptan ta­ıyp, erte­­giler eline túskendeı hál­de­gi mazalanatyn jolaýshynyń san­syz oı saýalyna jaýap izdeıtini de, mine osy aralyq – 200 metr... 

Kún sáýlesi hám  Suńqardyń sýy
Stahan Belǵojaev – esimi el­ge óte jaqsy tanymal ardager ınjener-qurylysshy. Iá, ıá, kádimgi kúlli Jetisý óńirine shamshyraq sáýlesin shashqan Moınaq GES-in ómirge alyp kelgen dańqty kásipker. En daladaǵy kózdiń jaýyn alatyn asqaq ǵıma­ratty turǵyzarda Stahan aǵamyz bilikti ınjener retinde eń aldymen biregeı nysannyń úsh kúmbezine de uzaq ǵumyr berý jaıyn oılastyrypty. Osy ólkede týyp-ósken bul kisi – ataqty qazaq ınjeneri Stahan Belǵojaev, Qaradala jeliniń «tilin» bala kezden jaqsy biletinin bizge bylaı túsindirip berdi.
– Bul meniń bastan-aıaq ózimniń konstrýktorlyq ıdeıamnyń arqa­synda salynǵan ǵımarat kesheni. Oıpatty jazyqta keıde sekýndyna 20-30 metrlik jyldamdyqpen jel soqqan­da óńirde onyń ekpinine tótep beretin bıik ǵımarattar kem­de-kem. Sondyqtan da, kúmbez­der­di san qyrly etip qıystyryp, onyń betine tıgen daýyldy jeldiń kedergisiz aǵyp ótýi jaǵyn oılas-tyrdym, – deıdi Stekeń. 
Stahan aǵanyń aıtqandary qa­zir­gi zamanǵy ınjenerlik oılaý-jobalaý júıesiniń qýaty men ǵalamattyǵyn eske salady. Álem­dik tanymal «Dıskaverı» arna­laryna zeıin qoısańyz, asa baqýatty Arab Ámirlikterinde boı kóterip jatqan záýlim qurylys nysandarynda eń birinshi kezekte jel ótine qalaı shydas beretin jaıy eskeriletin emes pe edi? Dúnıejúziniń eń úzdik ın­je­nerleri teńiz jıeginde neme­se qum sýyrǵan qula túzde bıik úı salarda, jeldiń qaıdan, qandaı jyl­damdyqpen turatynyn zertteıdi, zerdeleıdi. Bul oraıda keshegi ke­ńes­tik ınjener-maman Stahan Bel­ǵojaev aǵamyzdyń ınje­ner­lik oı júıesiniń qazirgi zaman ta­lapta­rymen op-ońaı úılesim taýyp, kirige ketýi tamsandyrmaı qoı­maıdy! «Jetisý Resort» shıpa­jaıynyń osyndaılyq záýlim orda­synyń nebary bir jarym jyl ishin­de qııaldaǵydaı boı kóterýi de tııanaqty kásibı qyzmettiń tap-tuınaqtaı etip atqarylýyn baıqatady. Shıpajaıdyń sol qanatynda barlyǵy 30 megavattyq kún batareıalary qulashyn keńge jaıyp tur. Ol az deseńiz, taý qoı­na­ýynan sarqyraı aǵyp kelip, jer qoınaýyna sińip ketetin Suń­qar ózeniniń sýyn qubyr arqyly osy mańǵa burmaq oıy bar qart ınjenerdiń. Sonda qubyrdy qýa­laǵan adýyndy taý ózeni shaǵyn sý elektr stansasynyń kishkene týrbınasyn shyr aınaldyrmaq. Ol qosymsha 5 megavattyq elektr ener­gııasyn beredi. Qane, eske tú­sirelik, egemendi elimiz úshin sol bir qıyn-qystaý kezeńde halyq­­tyń úmitin aqtap, Jetisýda elektr shamynyń jaryǵyn shashqan Moı­naq GES-iniń atasy osy Sta­han aǵa Belǵojaev emes pe edi?! Elba­synyń ózi kelip qýanyshty sátte sý stansanyń jelisin ómir jelisine ózi qospap pa edi? 

Shıpajaı syrttan taǵam tasymaıdy
Ertegiler eline aınalaǵan «Jetisý Resort» santorııiniń bas ǵımaratynyń tór balkonyna shyq­sa­ńyz, aldymen bas qaqpa­men tuspaldap otyrǵyzylǵan baý-baqshanyń qalyń nýynan kózi­ńiz súrinedi. Jemis-jıdegi ýyl­jyp tur, bir jarym jyl ishin­de mundaı molshylyq-shashý qııal-ǵajaıyptar áleminde ǵana kezde­setin qubylys! Taǵy da bas shaıqap tańdanasyz! Al atshaptyrym aýmaqty alyp jatqan jylyjaıdyń ishi tunyp turǵan qut-bereke, asta-tók – kók-sók! Ta­ba­dan jańa shyqqan on san túrli nan ıisi burqyraǵan óz naý-baıhanasy men qomdy da qońdy fazendasy she... Demek, shıpajaıǵa syrttan bir túıir de azyq-túlik tasymaldanbaıdy!
– Bizdiń brendimiz jer astynnan shyǵa­tyn mıneraldy ystyq sýy­myz bolǵandyqtan, onyń sapa­sy salys-tyrmaly túrde baǵala­nady emes pe? – deıdi Stahan aǵa Bel­ǵojaev. – Bir aı buryn qu­zyr­ly mekemeniń súzgiden muqııat ótkizip arnaıy jasaǵan saraptamasy «Jetisý» jer asty sýynyń emdik qasıetteri ózimizdiń ataqty Saryaǵashtyń sýynan eki ese basym eken­digin kórsetti. Men muny básekelestik turǵydan aıtyp tur­ǵa­nym joq, aqıqaty solaı: Qara­dala sýynyń shıpasy men mańyzyn túsingen azamattar bul aımaqqa onsyz da aǵylyp tolassyz kelip jatyr ǵoı... 
Emdelýshilerge esigin ashqan shıpajaıda dál qazir bas dári­ger-dırektordan eden sypyrýshyǵa deıin barlyǵy 111 adam qyzmet isteıdi. Demalys orny 300 adam­ǵa arnalǵan. Demalýshylarǵa qyz­met kórsetetin medısınalyq qu­ral-jabdyqtar, qondyrǵylar Germanııa men Reseıden, Eýro­panyń eń ozyq medısınalyq-tehnologııalyq qural-saımandar shyǵaratyn zaýyttarynan satyp alyndy. Maman-dárigerlerden tapshylyq joq. Qyzmetkerlerge arnalǵan barlyǵy 100 oryndyq jataqhana-qonaq úı salynyp bitýge ázir.
Dala jelimen terbelip jaıqa­lyp ósken jasyl daraq, qoldan tósel­gen shym quraq-kók maısa – nebary bir jarym jyl ishinde tap-taqyr dalaǵa jersinip úlgergen mundaı ǵajapty, tipti aıaq astynan as­pannan tústi dese de sengińiz-aq keledi. Qanshama ter tamshylary tógilgeni, qanshama ólsheýsiz kúsh pen mólshersiz qarajattyń jum­salǵany baıqalyp tur, nesin aıtasyz?! Kókpen talasqan shyny kúm­bezdiń astynda kóziń demalyp, tynysyń keńıdi. Záýlim bo­sa­ǵadan tańdap uıa salǵan qar­lyǵashtyń shaqalaqtaryna jem tasyp qonaq tappaı júrgenin kórip, qus ekesh qus ta jaıly jerge úıirsektep alǵan eken-aý dep oı túıe­siz! Prezıdenttik nómir men kottedjde bir táýliktik dema­lý men em alý baǵasy 45 myń teń­ge turady. Standarttyq 39 nómir­diń árqaısysy – 24 myń teń­geniń aınalasynda. Eń tómengi al­ty ekonom-klass úshin demalýshy 16 myń teńge tóleýi tıis. Bul baǵa joǵarydaǵy aıtqan «ja­baıy shıpajaılardyń» eń úzdik nómirleriniń baǵasynan kem tússe tańdanbańyz! Shıpajaıdan shyǵyp ıyqtaǵy Sharyn shatqaly men Sharyn ózeniniń jaǵasyna kvadro­sıklmen, qajet dese salt atqa minip serýendeý de demalys baǵdarlamasyna kirgizilgen. Buǵan, ásirese, sheteldikterdiń áýesi zor bop tur! Bala bitken shı­pa­­jaı aý­maǵyndaǵy haıýanattar baǵyndaǵy jan-janýarlardy qoldan qorektendirip máz... Bul da álemdik tájirıbeden alynǵan úrdis. Bárinen da kúmbez astyn­daǵy aınadaı aıdynǵa jer astynnan sarqyrap kep quıylǵan Qara­dalanyń mıneral qospaly ystyq sýyn aıt! Dertke – dárý, janǵa – shı­pa! 
* * *
Bıznes áleminde uzaq jyldar boıy tirnektep jıǵan-tergenin eliniń qamy úshin tógý – ekiniń biriniń ǵana qolynan keler izgilikti is! El azamattarynyń densaýlyǵyn túzep, shynaıy túrde tynyǵyp demalýy úshin ǵana qolda baryn aıaýsyz shashyp, esh tarshylyq jasamaǵan qazirgi zamannyń qaharmany, ataqty bıznesmen, «elimizdiń halyqtyq Bıll Geıtsi» osy bizdiń Stahan aǵa Belǵojaev shyǵar! Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqala­synda kórsetilgen «Týǵan jerge týyń­dy tik» baǵdarlamasyna el­diń naǵyz azamaty sanatynda ol osylaı ıgi nıetpen jaýap qat­ty. Boıyna bitken danagóılik tám­silderi men parasat paıymda­ryn nyq ustap, qazaǵynyń qa­myn oı­laǵan ulaǵatty jannyń salı­qaly áńgimesinen de, atqarǵan is-qımyl qareketterinen de osyny uqtyq. Stahan aǵanyń óz basy jer shıpasyn halyqtyń kádesine jarat­qanyna qýanatyn sııaqty. Aqsaqal osy jasynda baılyqty mansuq etpe­genin de jasyrmaıdy. Shyn mánin­de adal etken eren eńbektiń arqa­synda ol aıdaladaǵy taqyrda erte­gidegideı ǵajap álem jasady. Qara­daladaǵy «Jetisý Resort» shıpajaıyna bir ret at basyn bursańyz kóp jaıttan habardar bolar edińiz, shirkin! 

Talǵat SÚIINBAI,
«Egemen Qazaqstan»

ALMATY
Sýretterdi túsirgen Jumabaı MUSABEKOV