Memlekettik baǵdarlamanyń úshinshi kezeńine, ıaǵnı 2017-2019 jyldarǵa arnalǵan oblystyq is-sharalar jospary oblys ákimdiginiń arnaıy qaýlysymen bekitilgen. Atalǵan josparǵa sáıkes tórt negizgi baǵyt boıynsha birjarym jyl ishinde birqatar ister atqarylypty. Sonyń nátıjesinde memlekettik tildi meńgerý kórsetkishi artqandyǵy baıqalady. Máselen, óńirde memlekettik tildi meńgergen eresek turǵyndardyń úlesi 2015 jyly 62% bolsa, 2016 jyly – 64%, 2020 jyly 75%-ǵa jetedi dep kútilýde.
Aqmola oblysynyń aýmaqtaryn damytý baǵdarlamasyna sáıkes, memlekettik tildi meńgergen eresekter sany 2014 jyly 60% quraǵan-dy. 2015 jyly ol eki paıyzǵa ósip, 62% deńgeıinde boldy. Tek 2016 jyly bul kórsetkish 67,3% bolsa, 2017 jyly onyń deńgeıi 70%-ǵa jetýi tıis. Memlekettik tildi meńgerý balalar baqshasynan bastalatyny belgili. Búginde oblysta 215 balabaqsha bar. Onyń 68-i qazaqtildi, al 118-i aralas jáne 29-y orys tildi bala baqshalar. Bul bala baqshalarda 26 797 baldyrǵan bolsa, onyń 16131-i (60,1%) taza qazaq tilinde tárbıelenýde. Shaǵyn ortalyqtar da tilderdi oqytýda ózindik úles qosyp keledi. Olardyń jalpy sany oblys boıynsha 377-ge jetken. Sonyń 179-y qazaq tilinde oqytsa, 41-i aralas, al 157-i orys tilinde bilim beredi. Bul mekemelerde 9 401 baldyrǵan tárbıelenýde, onyń 4228-i (45%) qazaq tildi toptarda oqıdy. Bir nazar aýdaratyny, oblysta mektepaldy mekemelerde tárbıelenip jatqan eldiń bolashaq jastarynyń memlekettik tilde tárbıe alýy áli elý paıyzǵa jetpeıdi eken. Bala baqshalar men shaǵyn ortalyqtar balanyń mektepte qaı tilde bilim alatyndyǵynyń irgetasyn qalaıtynyn eskersek, erteńge mektepte kórinis te osy derekti quraıtyny belgili. Endeshe oılanatyn-aq jaıt.
Endi orta mektepterge kelsek, oblys boıynsha olardyń jalpy sany – 572, sonyń ishinde qazaq mektepteri – 161, aralas mektepter – 221 jáne orys mektepteri – 190. Bul rette oqýshylardyń jalpy sany 114 695 ekendigin qaperge alsaq, sonyń 54 597-i, ıaǵnı 48%-y qazaq synyptarynda oqıdy. Sońǵy bes jylda qazaq synyptarynda oqıtyn balalar sanynyń dınamıkasy kelesideı: 2012 jyly – 43%, 2013 jyly – 44,7%, 2014 jyly – 46%, 2015 jyly – 47%, 2016 jyly – 48%. Árıne, qazaq mektebinde bilim alatyndardyń sany jyl saıyn ósip keledi. Áıtse de, biz joǵaryda balalar baqshasynda memlekettik tilde tárbıelenetinderdiń sanynyń elý paıyzǵa jetpeıtindigi mektepte oqıtyndarǵa da áser etedi dep osyny aıtqan edik. Bári bir-birimen jalǵasyp jatqan dúnıe ǵoı. Árıne, bul jerde balalaryna ana tilinde bilim berýge nemquraıly qaraıtyn ata-analardyń namysyn oıatý kerek.
Qazir oblysta 39 kolledj bar. Solardyń bireýi ǵana qazaq tilinde bilim beredi. Al aralas tilde bilim beretini – 27 jáne de orys tildi 11 kolledj bar. Olarda oqıtyn 20 983 stýdenttiń 6 113-i, ıaǵnı 29%-y qazaq tilinde bilim alady. Eske sala ketsek, 2011 jyly bul kórsetkish 21% deńgeıinde bolatyn. 29 paıyz, árıne, 21 paıyzdan jaqsy ǵoı. Biraq 70 paıyzǵa jýyq jastardyń basqa eldiń memlekettik tilinde bilim alatyny qynjyltatyny taǵy bar. Álde Aqmola óńirinde memlekettik tildiń bolashaǵyna degen senimge áli selkeýlik bar ma?
Jergilikti turǵyndardy tildi meńgerýge baýlıtyn qazir oblys boıynsha 20 ortalyq jumys isteıdi. Solardyń 17-si aýdandyq, al 2-ýi qalalyq jáne oblystyq ortalyq jumys istep tur. Barlyǵynda memlekettik til úıretiledi. Sonyń 18-de qazaq tilimen qatar aǵylshyn tili oqytylyp keledi. 2014-2015 oqý jyly memlekettik tildi 4 111 tyńdaýshy oqysa, sertıfıkat alǵandar sany – 1944. Onyń ishinde 791-i memlekettik qyzmetshi, al 1153-i azamattyq qyzmetkerler eken. Al aǵylshyn tilin oqyǵandar sany 365 bolsa, barlyǵy derlik sertıfıkatqa ıe bolypty. Olardyń 179-y memlekettik qyzmetshi, al 186-sy azamattyq qyzmetker. 2015-2016 oqý jyly memlekettik tildi 4009 tyńdaýshy oqyǵan. Sertıfıkat alǵandar sany 1220 tyńdaýshy, onyń ishinde 491-i memlekettik qyzmetshi, al 729-y azamattyq qyzmetker. Aǵylshyn tilin 368 adam oqysa, solardyń barlyǵy derlik sertıfıkatqa ıe bolǵan. Solardyń 176-y memlekettik qyzmetshi, al 192-y azamattyq qyzmetkerler. Reti kelgende aıta ketý kerek, 2016-2017 oqý jylynda memlekettik jáne aǵylshyn tilderin 428 topta 4888 tyńdaýshy oqyp jatyr. Onyń ishinde 373 topta 4346 tyńdaýshy memlekettik tildi oqysa, 55 topta 506 tyńdaýshy aǵylshyn tilin ıgerýde.
Bir qyzyǵy memlekettik tildi tyńdaýshylar qulyqsyz ba, áıteýir sertıfıkat alýǵa deıin tózimi taýsylatyn kórinedi. Álde talap tómen be? Áıtpese, aǵylshyn tili kýrsyna qansha tyńdaýshy qabyldansa, sonshasy qolyna sertıfıkat alyp shyǵady. Álde qazaq tili kýrsy degen aty ǵana ma?
Oblystaǵy onomastıka máselesi óz aldyna bir áńgime. Byltyr oblystyq onomastıka komıssııalarynyń otyrysynda barlyǵy 272 kóshe jáne 1 aýyldy qaıta ataý týraly másele qaralyp, oń sheshimin tapty. Aýdan jáne aýdandyq mańyzy bar qalalar men eldi mekenderdiń kóshelerin qaıta ataý týraly sheshimder Ádilet departamentinde tirkelip, zańdy kúshine endi. Oblystyq mańyzy bar Kókshetaý jáne Stepnogorsk qalalarynyń kóshelerin qaıta ataý týraly sheshimder Ádilet departamentine tirkeýge joldandy. 2016 jylǵy 21 qazanda oblystyq onomastıka komıssııasynyń otyrysy ótkizilip, Sandyqtaý aýdanynan – 37, Atbasar aýdanynan – 33, Kókshetaý qalasynan – 9, Jarqaıyń aýdanynan – 2, Selınograd aýdanynan – 2, Stepnogorsk qalasynan – 2 kóshe, 1 dańǵyldy qaıta ataý týraly usynys qaraldy. 5 jeltoqsanda ótkizilgen oblystyq onomastıka komıssııasynyń otyrysynda Sandyqtaý aýdanynan – 63, Kókshetaý qalasynan – 43, Esil aýdanynan – 16, Aqkól aýdanynan – 13, Shortandy aýdanynan – 13, Qorǵaljyn aýdanynan – 13, Jaqsy aýdanynan – 12, Býrabaı aýdanynan – 8, Atbasar aýdanynan – 5, Ereımentaý aýdanynan – 5, Jarqaıyń aýdanynan – 5 kóshe, Selınograd aýdanynan 1 aýyldy qaıta ataý týraly usynys qaraldy.
О́tken jyly Atbasar aýdanyndaǵy Novoaleksandrovka selolyq okrýgi –Bastaý aýyldyq okrýgi, Novoaleksandrovka selosynyń ataýy – Bastaý aýyly, Selınograd aýdanyndaǵy Vozdvıjenka selolyq okrýgi Nuresil aýyldyq okrýgi, Vozdvıjenka selosynyń ataýy Nuresil aýyly bolyp qaıta ataldy. О́ńir jurtshylyǵy Úkimettiń oblystyq fılarmonııaǵa Úkili Ybyraıdyń, Ulttyq sport túrlerinen oblystyq balalar men jasóspirimder sport mektebine Balýan Sholaqtyń, Kókshetaý qalasynyń №18 orta mektebine Sáken Júnisovtiń, №3 Aqkól orta mektebine Jaıyq Bekturovtyń, Eńbekshilder aýdany Sáýle orta mektebine Shárápı Áljanovtiń, Qorǵaljyn aýdanyndaǵy Drýjba orta mektebine Aqtan Tóleýbaevtyń, Ereımentaý aýdanyndaǵy Maltabar orta mektebine Perýash Kárimovtiń esimin berý týraly qaýlysyn kútip otyr. Sondaı-aq Eńbekshilder aýdanyn Birjan sal aýdanyna, Ereımentaý qalasynyń №2 orta mektep-lıseıine Nasyr Smaǵulovtyń, №3 Arshaly orta mektebine Jumabek Táshenovtiń esimin berý týraly el Úkimeti qaýlylarynyń jobasy da pysyqtalýda. Keshegi keńestik ıdeologııanyń qaptaǵan «ızm»-deri men kommýnıstik «geroılarmen» qoshtasyp, olardyń ornyna Qazaq eliniń azattyǵy jolynda kúresken tulǵalardyń esimi berilýi el eńsesin asqaqtata túsetini sózsiz.
Osylaısha Aqmola oblysynda tilderdi damytý máselesi jolǵa qoıylǵan deýge tolyq negiz bar. Eń bastysy, memlekettik tildi ıgerýde ilgerileýshilik bar ekenin aıtýǵa bolady. Bir kezderi tyńǵa ǵana emes, qazaq tiline de túren salynyp, kúresinge laqtyrǵandaı kúı keshken óńirde memlekettik tildiń aıasy qaıta qanat jaıyp, órisin keńeıtip keledi.
Asqar TURAPBAIULY,
"Egemen Qazaqstan"
