Úndestik

Búginde el gazeti «Ege­men­niń» turaqty aksııasyna aı­nal­ǵan «Ulylyqqa taǵzym» atty jaıaý joryq ekspedı­sııa­sy saparǵa alǵash ret hakim Abaıdyń 150 jyldyǵyna oraı shyq­qan edi. Sonyń sońǵy toǵyzynshy sapary Elbasy­myz­dyń alǵashqy Jarlyq­ta­ry­nyń birimen Semeı atom polıgonyn ja­býy­nyń 20 jyl­dyǵyna oraı bıylǵy jyl­dyń mamyr aıynda ıadrolyq synaq aımaǵynyń naq epısen­trin­degi Sarjal – Qaınar – Kýrchatov baǵyty boıynsha uıym­dastyrylǵan bolatyn. Al Norvegııanyń «Beıbitshilik úshin saıahat» qoǵamdyq uıymy 1978 jyly velosıpedpen alǵashqy saparyn Soltústik Irlandııaǵa jasaǵan eken. Sodan beride atalǵan uıym álemniń júzden astam eline beıbitshilik pen dostyq saıahattaryn uıymdastyrypty. Olar­dyń da  Semeı atom polıgonynyń jaby­lýy­nyń 20 jyldyǵyna arnalǵan sapary  29 ta­myzda óz máresine jetken bolatyn. Al muny kez­deısoqtyq dep emes, ózara úndestik dep uǵynǵan lázim. Tómende eki sapar jetekshilerine sóz berilip otyr. Mamadııar JAQYP, «Ege­men Qazaqstan» gazeti­niń ardageri, «Ulylyqqa taǵ­zym» jaıaý joryq eks­pe­dısııasynyń jetekshisi: – Iá, bizdiń alǵashqy saparymyz 1995 jyly hakim aqynnyń 150 jyldyq me­reı­toıyna oraı uıym­das­ty­ryl­ǵan bolatyn. Sonda biz Semeıden Jıdebaıǵa deıin 160 shaqyrym jerdi bes kún ishinde júrip ótken edik. Keıinde bas basylymnyń turaqty aksııa­sy­na aınalǵan mundaı jaıaý jo­ryqtar uly Jambyldyń – 150, ǵulama jazýshy, ǵalymdar Áýe­zovtiń, Sátbaevtyń, Músire­pov­tiń 100 jyldyqtary  men órshil aqyn Mahambettiń 200 jyl­dy­ǵy, sondaı-aq áýlıeli Túrkistan qalasynyń 1500 jyldyǵy tu­synda óz jalǵasyn tapty. Sol tusta aldymyzdyń jasy jetpiske taqap qalǵan­dyq­tan, osy jeti saparmen shek­telgendi jón kórgenbiz. So­ǵan oraı «Jeti sapar» dep atalatyn kitabymyz da jaryq kórgen edi. Alaıda, oılana kelgende tirisinde jazyqsyz oqqa baılanyp, al ólisinde baı mu­ra­syna pálen jyl tyıym salyn­ǵan Shákárim qajynyń 150 jyl­dyǵynda únsiz qalǵandy jón kórmegenbiz. Sóıtip, 2008 jyldyń jazynda Jıdebaı – Baqanas baǵytymen jolǵa shyqqan bolatynbyz. Al bıylǵy jyldyń mamyr aıynda ıadrolyq synaq aımaǵy­nyń naq epısentrindegi Sarjal – Qaınar – Kýrchatov baǵytymen jolǵa shyqtyq. Ádettegideı, bul jolǵy saparda da el bizdi jyly júzben, zor qurmetpen qarsy aldy. Ony biz keshegi synaq aımaǵyndaǵy halyqtyń tuńǵysh Prezıdentimizge, onyń ishki jáne syrtqy saıasattaǵy sarabdal qyzmetine qurmet retinde qabyldadyq. Osy ótken jıyrma jylda el ishi ózgeris, jańalyqtardan kende emes eken. Ásirese, keshegi atom po­lı­gonynyń astanasy – Kýrchatov qalasynyń bolmysy bútin­deı ózgerip ketipti. Onyń bola­shaǵy tipten de kisi qyzy­ǵar­lyqtaı. Biz soǵan qýandyq. Al jekelegen kemshilikterdi bardy uqsata almaı otyrǵan keıbir basshylardyń kinási me dedik. Endi, mine, norvegııalyq áriptester tarapynan qolǵa alynǵan bir ıgilikti sharýa óz máresine jetkenin estip, bilip otyrmyz. Bizdiń keshegi ıgi talpynysymyz qurylǵanyna otyz jyldan asqan Eýropa tó­rindegi bir qoǵamdyq uıymnyń tarapynan basqasha mazmunda óz jalǵasyn taýyp otyr­ǵa­nyna, árıne, biz óte qýanysh­tymyz. Bul ózi ózara kelis­kendeı-aq bir ońdy sharýa boldy dep bilemin. Tore NAERLAND, Norve­gııa­daǵy «Beıbitshilik úshin saıahat» qoǵamdyq qorynyń jetekshisi: – Bizdiń qoǵamdyq qorymyz­dyń qurylǵanyna bıyl – 33 jyl. Maqtandy demeńizder, bireýmizdiń kórý, ekinshimizdiń estý qabiletimiz tómen bolǵany­men, velojoryqta tájirıbeden kende emespiz. Osy velo­joryq­tar arqyly álemde beıbitshilik isin nasıhattaý basty pa­ry­zymyz bolǵandyqtan, Qazaq­stan­nyń el táýelsizdiginiń 20 jyldyǵymen  birge keńinen ata­lyp ótilip jatqan Semeı atom polıgonynyń jabyl­ǵanyna da 20 jyl tolýyna arnalǵan bir ıgilikti sharany ótkizýdi ózimizdiń basty bo­ryshymyz dep eseptedik. Sonsha ýaqyttan beri beıbitshilik nasıhatshysy bolyp kele jatqandyqtan, sizderdiń basshylaryńyzdyń – Nur­sultan Nazarbaevtyń álemde beıbitshilikti or­nyq­tyrý jó­nindegi árkezdegi tyń bas­ta­malarynan tolyqtaı habar­darmyz. Solardyń biri 12-13 qazan kúnderi ótetin «Iаd­rosyz álem» forýmy bol­maq. Endi, mine, «Semeı – Almaty – Astana» baǵy­ty­men eki myńnan astam shaqy­rym jol júrip ótkende onyń qazirgi zamannyń qaıratker basshysy ekendigine kózimiz ábden jetti. Iаǵnı, estý bir basqa da, kórý tipten de bas­qasha eken. Mundaǵy halyq­tar dostyǵy men ynty­maq­tastyǵy, ekonomıkalyq ór­leý, beıbitshilik isindegi tyń bastamalar qoldaýǵa, basqaǵa úlgi etýge ábden laıyq dep bilemiz. Sondyqtan Nursul­tan Nazarbaevtyń kandı­da­tý­ra­syn Nobel syılyǵyna usy­nyp, sonyń birden-bir na­sıhatshysy bolsaq degen oıdamyz. 1945 jyldyń 6 tamy­zyn­da AQSh tarapynan Japo­nııanyń Hırosıma men Nagasakı qalalaryna alǵashqy atom bombalary tastalǵan bo­la­tyn. Endi 29 tamyzǵa keletin bolsaq, 1949 jyl­dyń dál osy kúni Semeı óńirinde alǵashqy synaq jasalsa, al 1991 jyldyń dál osy kúni ol sizderdiń bas­shy­laryńyzdyń batyl qa­da­mymen máńgilikke jabyldy. Nursultan Nazar­baev­tyń usy­nysymen BUU-nyń 29 tamyzdy Iаdrolyq sy­naq­tarǵa qarsy halyq­ara­lyq is-qımyl kúni dep ja­rııa­laǵanyna da bıyl, mine, eki jyl boldy. Iаdrolyq synaq aımaǵyna jaıaý joryq uıymdas­ty­ryl­ǵanyn bizge Semeı qala­sy­nyń ákimi Aıbek Kárimov aıt­qan edi. Iá, bárimizdiń maq­satymyz bir. Keshegi atom polıgony endi dostyq polı­gonyna aınalsyn dep tileıik!